Ο έρωτας του Δον Κιχώτη

Ένα απόσπασμα από τον "Δον Κιχώτη" και ένα σχόλιο για τον έρωτα, τη φαντασία και την τρέλα

«Στο ερωτικό γράμμα, Σάντσο, θα βάλεις για υπογραφή: “Δικός σας ως το Θάνατο, ο Ιππότης της Ελεεινής Μορφής”• και δεν έχει σημασία που θα 'ναι γραμμένο με άλλο χέρι, γιατί, αν θυμάμαι καλά, η Δουλτσινέα δεν ξέρει ούτε να διαβάζει ούτε να γράφει, και δεν έχει δει στη ζωή της άλλη γραφή ή γράμμα από μένα, αφού οι έρωτές μας ήταν πάντα πλατωνικοί και δεν έφταναν μακρύτερα από ένα σεμνό βλέμμα. Μα κι αυτό ακόμα, σε τόσο αραιά διαστήματα, που θα τολμούσα να ορκιστώ με σιγουριά ότι στα δώδεκα χρόνια που την αγαπώ περισσότερο κι απ' το φως των ματιών μου, που θα τα φάει μια μέρα το χώμα, δεν την έχω δει πάνω από τέσσερις φορές• επίσης, ίσως κι εκείνη να μη με παρατήρησε ούτε μια απ' τις τέσσερις φορές που την κοίταξα — με τέτοια φροντίδα και περιορισμούς την έχει αναθρέψει ο πατέρας της ο Λορέντσο Κορτσουέλο και η μητέρα της η Αλδόνθα Νογάλες».

«Μπα!» έκανε ο Σάντσο. «Τι! Η κόρη του Λορέντσο Κορτσουέλο είναι η σενιόρα Δουλτσινέα απ' το Τοβόσο, που αλλιώς ονομάζεται Αλδόνθα Λορέντσο;»

«Αυτή είναι» είπε ο Δον Κιχώτης, «και αξίζει να είναι κυρία όλου του κόσμου».

«Τη γνωρίζω καλά» είπε ο Σάντσο, «και μπορώ να πω πως ρίχνει το ραβδί εξίσου καλά με το πιο ρωμαλέο παλικάρι του χωριού. Να πάρει η οργή, είναι κοπέλα με τσαγανό, καλοφτιαγμένη και στητή, και με τρίχες στην κοιλιά• αυτή μπορεί να ζυμώσει σαν ψωμί όποιον πλανόδιο ιππότη την πάρει για αφέντρα. Ω γιε της πουτάνας, τι λαρύγγι είν' αυτό και τι φωνή! Σας διαβεβαιώ ότι ανέβηκε μια μέρα στο καμπαναριό του χωριού για να φωνάξει κάτι παραγιούς που ήταν σ' ένα άσπαρτο χωράφι του πατέρα της, και μολονότι βρίσκονταν δυο χιλιόμετρα μακριά από κει, την άκουσαν τόσο καθαρά, όσο θα την άκουγαν και στην πόρτα του καμπαναριού. […]

«Σου το 'χω πει πολλές φορές, Σάντσο» είπε ο Δον Κιχώτης, «είσαι μεγάλος φαφλατάς, και μόλο που το μυαλό σου είναι χοντρό, μερικές φορές τα ψιλολογάς πολύ. Όμως για να δεις πόσο ανόητος είσαι εσύ και πόσο στοχαστικός εγώ, θέλω ν' ακούσεις μια μικρή ιστορία που θα σου πω.

» Μάθε λοιπόν πως μια όμορφη χήρα, νέα, ζωηρή, πλούσια, και προπαντός υπερβολικά θαρρετή, ερωτεύτηκε έναν δόκιμο καλόγερο, κοντό, χοντρό και τετράγωνο – το 'μαθε ο πρεσβύτερός του, και μια μέρα, είπε στην καλή χήρα, μαλώνοντάς την κάπως σαν αδελφός: “Παραξενεύομαι, κυρία, κι όχι αδικαιολόγητα, πως μια κυρία τέτοιας ποιότητας, τόσο όμορφη και τόσο πλούσια σαν εσάς, πήγε κι ερωτεύτηκε έναν άνθρωπο τόσο ποταπό, τόσο αγροίκο και ηλίθιο σαν αυτόν, σαν να μην υπήρχαν εδώ μέσα τόσοι σπουδαγμένοι, διπλωματούχοι και θεολόγοι, που θα μπορούσατε να τους ξεδιαλέξετε σαν τα αχλάδια και να πείτε: “θέλω αυτόν, όχι εκείνον”. Εκείνη όμως του απάντησε χωρίς ιδιαίτερη ευπρέπεια, αλλά με πολύ κέφι: “Κύριε, κάνετε μεγάλο λάθος, και σκέφτεστε παλιομοδίτικα αν νομίζετε ότι έκανα άσχημα που διάλεξα έναν τέτοιο, όσο ηλίθιος κι αν σας φαίνεται• γι' αυτό που τον θέλω, ξέρει τα ίδια με τον Αριστοτέλη, και περισσότερα”.

» Έτσι λοιπόν, Σάντσο, για την αγάπη με την οποία αγαπώ τη Δουλτσινέα απ' το Τοβόσο, αξίζει όσο και η μεγαλύτερη αρχόντισσα της γης. Μήπως νομίζεις ότι οι ποιητές που εγκωμιάζουν κυράδες με ονόματα υποθετικά, που τα επινοούν κατά τα γούστα τους, τις έχουν κιόλας και στο χέρι τους; Όχι. Νομίζεις ότι οι Αμαρυλλίδες, οι Φυλλίδες, οι Σιλβίες, οι Αρτέμιδες, οι Γαλάτειες και άλλες παρόμοιες, που απ' αυτές είναι γεμάτα τα βιβλία, οι ρομάντσες, τα μπαρμπέρικα και τα θέατρα, ήταν αληθινές γυναίκες με σάρκα και οστά, και άνηκαν σ' εκείνους που τις εξυμνούν και τις εξύμνησαν;

» Όχι βέβαια• οι περισσότεροι τις έπλασαν για να βρουν θέμα για τους στίχους τους, και για να τους εκτιμήσουν και να τους θεωρήσουν ερωτευμένους ή ικανούς να ερωτευτούν. Γι' αυτό κι εμένα μου αρκεί να σκέφτομαι και να πιστεύω ότι η καλή Αλδόνθα Λορέντσo είναι ωραία και σεμνή• κι όσο για τη γενιά της, ελάχιστα μας νοιάζει, γιατί δε θα πάει κανείς να της δώσει χρίσμα ή ιπποτικό περιδέραιο• για μένα είναι η καλύτερη αρχόντισσα του κόσμου, επειδή εγώ το θέλω.

» Πρέπει να ξέρεις, Σάντσο, αν δεν το ξέρεις, πως δυο πράγματα προκαλούν περισσότερο τον έρωτα: η μεγάλη ομορφιά και η καλή φήμη. Και τα δυο τα έχει στον ύψιστο βαθμό η Δουλτσινέα — στην ομορφιά δεν έχει ταίρι, και στην καλή φήμη λίγες την πλησιάζουν. Κοντολογίς, φαντάζομαι πως όλα είναι έτσι όπως τα λέω, τίποτε παραπάνω και τίποτε παρακάτω. Την παριστάνω στη φαντασία μου έτσι όπως τη θέλω, τόσο στην ομορφιά όσο και στην ποιότητα: η Ελένη η ίδια δεν την πλησιάζει, η Λουκρητία δεν τη φτάνει, ούτε καμιά άλλη απ' τις μεγάλες κυρίες του παρελθόντος, Ελληνίδα, βάρβαρη ή Λατίνα. Κι ας πει ο καθένας ό,τι θέλει. Αν με κακολογήσουν οι αδαείς, δε θα με τιμωρήσουν οι σωστοί άνθρωποι».

«Λέω πως έχετε δίκιο παντού και σ' όλα» απάντησε ο Σάντσο, «και πως είμαι γάιδαρος• μα γιατί βάζω το όνομα του γαϊδάρου στο στόμα μου, αφού στο σπίτι του κρεμασμένου δε μιλάνε για σκοινί; Δώστε μου λοιπόν τώρα το γράμμα, και αντίο, φεύγω».

Επίμετρο. Ο Δον Κιχώτης και ο έρωτας

Οι ποιητές συχνά έχουν παρομοιάσει τον έρωτα με την τρέλα• όταν η φαντασία (αυτό το τόσο ανθρώπινο χαρακτηριστικό) απαγκιστρώνεται γερά από τα σύννεφα και τις ομίχλες που την περιβάλλουν και, τινάσσοντας τα πόδια της στον αέρα, ελπίζει πως θα πετάξει μέσα τους, σμίγοντας με τις νεφέλες τ’ ουρανού. Επιλογές δίχως λογική, συσκότιση της σκέψης, παραπλάνηση των αισθήσεων, ανόητες κρίσεις, αφελείς προσδοκίες – ένα υποκειμενικό παραμύθιασμα που μοιάζει με τη διαδικασία του ονείρου, ως προς τους πλασματικούς κόσμους που κατασκευάζει προς τέρψιν της ψυχής.

Έλα όμως που στο παραμύθιασμα αυτό μπορεί κάποιος να πιει, γουλιά γουλιά, το νέκταρ της ζωής. Οι γύρω του ίσως απορήσουν: θα τον δουν να κρέμεται πάνω από μια πηγή με βαλτόνερα και να έχει πέσει με τα μούτρα μέσα της σαν αγριογούρουνο στις λάσπες – μα εκείνος πείθει τον εαυτό του πως βουτάει στη ζεστή αγκαλιά των θεών και γεύεται το εκλεκτότερο έδεσμα του κόσμου.

Τι τα θες! Δεν έχει λογική ο έρωτας. Πρόκειται για μια αέναη απόδραση από κάθε τι στέρεο, τετράγωνο και υπολογισμένο. Ίσως σε αυτό να οφείλεται η ακατανίκητή του δύναμη: στο θραύσμα κάθε τετραγωνισμού, στη φυγή προς το παράλογο που είναι η ελευθερία και η ζωή η ίδια πέρα από καλούπια.

Και αν κάποια στιγμή φας τα μούτρα σου, ή αν σου αποκαλυφθεί το μέγεθος της πλάνης σου – ε, τουλάχιστον θα λες πως έκανες μια ωραία πτήση.

Κανένα άλλο πρόσωπο στην ιστορία της λογοτεχνίας δεν φέρει τόσο αρμονικά αυτό το συνταίριασμα της φαντασμένης πλάνης και του ιδανικού, όσο ο φημισμένος ήρωας του Μιγκέλ ντε Θερβάντες – ο Δον Κιχώτης από τη Μάντσα [“El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha”]. Μα στο απόσπασμα που διαβάσατε ο Δον Κιχώτης, απευθυνόμενος στον Σάντσο και ζητώντας του να παραδώσει ένα ερωτικό γράμμα στην εκλεκτή της καρδιάς του, Δουλτσινέα, αποκαλύπτει το πνευματικό βάθος που δεσπόζει πίσω από την τρέλα του. Ο Δον Κιχώτης ΓΝΩΡΙΖΕΙ πως η Δουλτσινέα κάθε άλλο παρά αρχοντική και όμορφη είναι: δεν είναι παρά μια χοντροκομμένη χωριάτισσα, «κοπέλα με τσαγανό», όπως αναφωνεί ο Σάντσο, με βροντερή αγριοφωνάρα, «καλοφτιαγμένη και στητή, και με τρίχες στην κοιλιά». Πρόκειται για μια γυναίκα που απέχει από το ιπποτικό ιδανικό όσο η μέρα με τη νύχτα.

Ο Δον Κιχώτης όμως αδιαφορεί γι’ αυτό. Σημασία για εκείνον δεν έχει η Δουλτσινέα όπως είναι στην πραγματικότητα, αλλά η Δουλτσινέα όπως την αναπαριστά στη φαντασία του: «για μένα είναι η καλύτερη αρχόντισσα του κόσμου, επειδή εγώ το θέλω». Τι σημασία έχουν οι γνώμες του κόσμου! Την αγαπώ ΕΠΕΙΔΗ είναι παράλογο. Στα μάτια μου αυτή, η άξεστη χωριάτισσα, είναι η ομορφότερη πριγκίπισσα.

Κάπως έτσι αποκαλύπτεται πως ο Δον Κιχώτης επιλέγει να βλέπει τον κόσμο όπως τον βλέπει – παραμορφωμένο από τις επιθυμίες και τη φαντασία του. Επιλέγει να τον βλέπει έτσι γιατί απλά, δίχως αυτήν την παραμόρφωση, ο κόσμος θα φάνταζε πολύ στεγνός και πεζός στα μάτια του – μάτια που ξεχειλίζουν ποίηση.

Τι είναι ο κόσμος, εξάλλου, πέρα και έξω από τις επιθυμίες και τα όνειρά μας; Πόσοι, άραγε, σήμερα, επιλέγουν να ξεστρατίσουν από τις κυρίαρχες νόρμες και βλέπουν τον κόσμο με μάτια σαν αυτά; Πόσοι είναι ικανοί να χρωματίσουν την πραγματικότητα με τα χρώματα του ουράνιου τόξου – μετασχηματίζοντας έτσι την άποψη που έχουμε γι’ αυτήν;

Στους Δον Κιχώτες του κόσμου πολλοί θα βλέπουν πάντα ένα μάτσο φαντασμένους που παλεύουν με αόρατους γίγαντες και τρώνε τα μούτρα τους. Κατά βάθος ίσως να συμφωνούμε μαζί τους – εμείς, οι «λογικοί» και οι «προσγειωμένοι». Εμείς που προσπαθούμε να δούμε τα πράγματα «αντικειμενικά». Εμείς που πασχίζουμε να δώσουμε τετράγωνες εξηγήσεις σε όλα. Εμείς που απορούμε με την τρέλα των ανθρώπων. Μα οι Δον Κιχώτες του κόσμου αδιαφορούν για την γνώμη των πολλών. Θυμούνται πως η φαντασία είναι σημαντικότερη από τη λογική. Έχουν πιάσει τον χορό και χορεύουν.

Ποιος ξέρει… ίσως κάποια στιγμή να τοποθετήσουμε κι εμείς τη λογική μας στην άκρη και να τους ζητήσουμε να μας μάθουν κάποια βήματα.


Το απόσπασμα περιλαμβάνεται στον πρώτο τόμο του «Δον Κιχώτη», σε μετάφραση Δημήτρη Ρήσου. Πρώτη δημοσίευση το 1603. Για την ψηφιοποίηση του κειμένου και την παρουσίαση, το Φονικό Κουνέλι, Γενάρης του 19.

Don Quixote and Sancho Panza by Jules David, 1887

Ο Λουκιανός και ο Μαθητευόμενος Μάγος

Όλοι γνωρίζουμε την ιστορία από τη «Φαντασία» [“Fantasia”, 1940] όπου ο Μίκυ Μάους υποδύεται τον μαθητευόμενο μάγο. Ο δάσκαλός του αναθέτει την καθαριότητα του εργαστηρίου και αναχωρεί για μια δουλειά. Κουρασμένος να κάνει συνέχεια καθαριότητες, ο μαθητευόμενος εκμεταλλεύεται ένα ξόρκι που έμαθε στα κρυφά από τον δάσκαλο, δίνει ζωή σε μια σκούπα και της αναθέτει να κάνει τη δουλειά γι’ αυτόν… μόνο που τα πράγματα δεν πάνε όπως τα υπολόγιζε και σύντομα το εργαστήρι πλημμυρίζει με νερό.

Λιγότεροι γνωρίζουν πως το συγκεκριμένο φιλμάκι κινουμένων σχεδίων είναι εμπνευσμένο από το ποίημα «Ο Μαθητευόμενος Μάγος» του Γκαίτε [Johann Wolfgang von Goethe, “Der Zauberlehrling”], γραμμένο το 1797. Ακόμα λιγότεροι γνωρίζουν πως οι ρίζες του ποιήματος του Γκαίτε φτάνουν ως τον 2ο αιώνα μ.Χ. και το έργο του Λουκιανού «Φιλοψευδής ή Απιστών». Ο αφηγητής της ιστορίας λέγεται Ευκράτης και στη θέση του δασκάλου μάγου είναι ένας σοφός Αιγύπτιος ιερέας της Ίσιδος, ο Παγκράτης. Και αν στο ποίημα του Γκαίτε και το καρτούν του Μίκυ πρωταγωνίστρια είναι μια σκούπα, ο Λουκιανός αναθέτει αυτόν τον ρόλο σε ένα γουδοχέρι. Μα η ιστορία παραμένει ίδια.

Σκοπός του Λουκιανού (αναμφισβήτητα ένας από τους απολαυστικότερους στην ανάγνωση αρχαίους συγγραφείς, στον οποίο σίγουρα θα επανέλθω σε άλλες αναρτήσεις) είναι να σατιρίσει την πίστη στις προλήψεις και τις δεισιδαιμονία των καιρών του. Ο «Φιλοψευδής ή Απιστών» παρουσιάζει διάφορες σχετικές αφηγήσεις, γεμάτες θαύματα, επισκέψεις στον Κάτω Κόσμο, στοιχειωμένα σπίτια κι άλλα όμορφα. Η ιστορία που έμελλε να εμπνεύσει τον «Μαθητευόμενο Μάγο» είναι μία από αυτές.

Δεν είναι τυχαίο πως τον ρόλο του μάγου στην αφήγηση κατέχει ένας αιγύπτιος ιερέας. Στα χρόνια εκείνα η Αίγυπτος εξακολουθούσε να γοητεύει (ή να τρομάζει) τους Έλληνες και τους Ρωμαίους, με τους ζωόμορφους θεούς, το πλήθος των συμβόλων και τα μυστικιστικά της βάθη.

Καιρός να παραδώσουμε την σκυτάλη στον Λουκιανό και να δούμε την αφήγηση μέσα από τα δικά του λόγια.

Λουκιανός – Φιλοψευδής ή Απιστών 34-36

«Όταν ανεβαίναμε τον Νείλο έτυχε να ταξιδεύει μαζί μας ο Παγκράτης, ένας ιερογραμματέας από τη Μέμφιδα με θαυμαστή σοφία και γνώστης της αιγυπτιακής παιδείας στο σύνολό της. Λεγόταν γι' αυτόν ότι για είκοσι τρία ολόκληρα χρόνια έζησε κάτω από τη γη μέσα σε άδυτα, εκπαιδευόμενος από την Ίσιδα στη μαγεία.

Στην αρχή δεν γνώριζα ποιος ήταν. Βλέποντάς τον όμως, κάθε φορά που πιάναμε λιμάνι, και πολλά παράδοξα πράγματα να κάνει και μάλιστα να ανεβαίνει επάνω σε κροκόδειλους και να κολυμπά μαζί με τα θηρία, ενώ εκείνα ζάρωναν μπροστά του από φόβο και κουνούσαν τις ουρές τους, κατάλαβα ότι επρόκειτο για άγιο άνθρωπο. Σταδιακά και κάνοντάς του φιλοφρονήσεις έγινα, χωρίς να το καταλάβει κανείς, φίλος και οικείος του, με αποτέλεσμα να μοιράζεται μαζί μου όλα τα απόρρητα.

Στο τέλος μ' έπεισε ν' αφήσω όλους τους δούλους μου στη Μέμφιδα και να τον ακολουθήσω μόνος μου, γιατί δεν επρόκειτο (όπως είπε) να μας λείψουν οι υπηρέτες. Και στο εξής ζούσαμε με τον ακόλουθο τρόπο. Κάθε φορά που φτάναμε σε κάποιο πανδοχείο, παίρνοντας το μοχλό της πόρτας ή τη σκούπα ή και τον κόπανο, τα έντυνε με ρούχα. Και λέγοντας μια μαγική ρήση τα έκανε να βαδίζουν και γενικά σε όλα να μοιάζουν με άνθρωπο. Κι εκείνα πήγαιναν και αντλούσαν νερό, ψώνιζαν φαγητά και τα ετοίμαζαν και γενικώς μας υπηρετούσαν και μας διακονούσαν σ' όλα με επιδεξιότητα. Κατόπιν, όταν μας είχαν εξυπηρετήσει αρκετά, έκανε ξανά σκούπα τη σκούπα ή κόπανο τον κόπανο λέγοντας μια άλλη μαγική ρήση.

Αυτό το μαγικό τέχνασμα, αν και προσπάθησα πολύ, δεν τον κατάφερα να μου το διδάξει. Ήταν επιφυλακτικός ως προς αυτό, αν και για όλα τα άλλα έδειχνε εξαιρετική προθυμία. Μια μέρα όμως άκουσα απαρατήρητος τη μαγική ρήση – ήταν τρισύλλαβη – έχοντας στήσει καρτέρι κοντά του στα σκοτεινά. Ο Παγκράτης έφυγε για την αγορά, αφού έδωσε οδηγίες στον κόπανο για όσα έπρεπε να κάνει.

Κι εγώ την επόμενη μέρα, κι ενώ εκείνος έλειπε για δουλειές στην αγορά, πήρα τον κόπανο, τον διευθέτησα, είπα τις μαγικές συλλαβές και τον πρόσταξα να μου φέρει νερό. Αφού γέμισε τον αμφορέα και μου τον έφερε, του είπα: «Σταμάτα, και μη μου φέρνεις άλλο νερό, αλλά γίνε πάλι κόπανος». Κι εκείνος δεν ήθελε πια να με υπακούει, αλλά συνέχιζε να φέρνει νερό, μέχρις ότου γέμισε νερό το σπίτι μας. Εγώ, μην ξέροντας τι να κάνω σ' αυτή την περίσταση – γιατί φοβόμουν μήπως ο Παγκράτης γυρίζοντας αγανακτήσει, πράγμα που έγινε –πήρα την αξίνα και έσπασα τον κόπανο στα δύο. Όμως και τα δυο κομμάτια, παίρνοντας αμφορείς, μου φέρνανε νερό, κι έτσι αντί για έναν, είχα τώρα δύο νεροκουβαλητές.

Στο μεταξύ ο Παγκράτης ήρθε. Μόλις κατάλαβε τι είχε συμβεί, εκείνα τα ξανάκανε ξύλα, όπως ήταν και πριν τη μαγική ρήση, ενώ ο ίδιος με άφησε κρυφά και δεν ξέρω που εξαφανίστηκε φεύγοντας.»



Η μετάφραση του αποσπάσματος είναι του Σταύρου Γκιργκένη. Για την ψηφιοποίηση του κειμένου και την εισαγωγή, Το Φονικό Κουνέλι, Δεκέμβρης 18.

Εικονογράφηση για τον Μαθητευόμενο Μάγο του Γκαίτε από τον F.Barth, 1882 περίπου

Χάρτινα Όνειρα

Από φετινό αναμνηστικό λεύκωμα της Έκτης Δημοτικού. Η ερώτηση είναι «πώς φαντάζεστε τον εαυτό σας όταν μεγαλώσετε». Ένας μαθητής απάντησε πως θα επιθυμούσε, αφού αποφοιτήσει από σχολή ναυπηγών, να εργαστεί σε μια μεγάλη ναυτιλιακή εταιρεία, να βγάλει τόσα χρήματα όσα χρειάζεται ώστε να αγοράσει τρία αμάξια (εκ των οποίων το ένα θα είναι αγωνιστικό), καθώς κι ένα πολυτελές σπίτι με πισίνα.

Το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα διαβάζοντας αυτό το κείμενο ήταν πως μάλλον λίγα ζητάει το παιδί. Ας προσθέσουμε και μια παραθαλάσσια βίλα, ή μερικά αυτοκίνητα επιπλέον – ένα για κάθε μέλος της οικογένειάς του, ως δώρο. Δεν θα ήταν άσχημα και μια γερή δόση χρυσαφικά για τη γυναίκα, ή ένα δωμάτιο πανάκριβα ρούχα. Μα και πάλι, λίγα είναι – κρίμα να υποφέρει το παιδί. Ας γίνει ιδιοκτήτης μιας ολόκληρης αλυσίδας ρούχων και αυτοκινήτων, να μη νιώσει πως του λείπουν.

Μα αυτές οι σκέψεις δεν κράτησαν για πολύ. Σύντομα η χιουμοριστική διάθεση παραχώρησε τη θέση της στην κριτική. Γιατί η επιθυμία του παιδιού να αποκτήσει άφθονο χρήμα, τρία αμάξια κι ένα σπίτι με πισίνα δεν είναι στην πραγματικότητα επιθυμία ενός παιδιού που σκέφτεται σαν παιδί – αλλά ενός παιδιού που σκέφτεται σαν ενήλικας.

Δεν υπάρχει τίποτα το «παιδικό» σε αυτή τη φιλοδοξία του. Ούτε καν εφηβικό. Εδώ μιλάει ένας ενήλικας της εποχής μας, εμποτισμένος από την υλιστική νοοτροπία της απόκτησης αγαθών, που έχει πάρει τη μορφή ενός παιδιού.

Αν με ρωτούσε ένα παιδί «τί μπορώ να ονειρευτώ;» θα του έλεγα «τα πάντα». Κάνε όνειρα δίχως κανένα όριο, φτάσε ως το φεγγάρι και ακόμα πιο μακριά. Θες να γίνεις αστροναύτης; Να θεραπεύσεις τον καρκίνο; Να φέρεις την παγκόσμια ειρήνη; Να γίνεις μεγάλος αθλητής ή καλλιτέχνης; Να διαπρέψεις στις επιστήμες; Ν’ αγοράσεις το μεγαλύτερο παιχνιδάδικο του κόσμου; Να μάθεις να πετάς; Να μάθεις ν’ αναπνέεις κάτω απ’ το νερό; Να ζήσεις μαγικές περιπέτειες; Να ανακαλύψεις άγνωστες χώρες; Να χτίσεις αποικίες στον Άρη; Να γυρίσεις τον κόσμο σε σκέιτμπορντ; Να ονειρεύεσαι δίχως όρια! Να ζητάς τα πάντα!

Μα τρία αμάξια κι ένα σπίτι με πισίνα; Αυτό είναι τα «πάντα» για σένα; Ως εκεί φτάνει η φαντασία σου; Εκεί τερματίζει το σύμπαν των ονείρων σου;

Φιλαράκο μου, ποιος να ευθύνεται που στέρεψε έτσι η σκέψη σου; Μήπως μιλούν οι γονείς σου πίσω από σένα; Οι γονείς που ανησυχούν από τώρα πώς θα «βολέψουν» το βλαστάρι τους – όλα χρειάζεται να είναι καλώς καθορισμένα, ο δρόμος ξεκάθαρος, ο στόχος συγκεκριμένος. Θα περάσεις σε εκείνη τη σχολή και θα βγάλεις τα αναγκαία χρήματα για να νιώσεις «ασφαλής». Γιατί τα όνειρα είναι άχρηστα, κύριοι, αν δεν αφορούν χειροπιαστά, ξεκάθαρα υλικά. Υλικά που μπορούμε ν’ αγοράσουμε (γιατί ως γνωστόν κάτι αξίζει μόνο αν μπορείς να το αγοράσεις). Και η ασφάλεια δεν είναι ψυχολογικό θέμα – αλλά οικονομικό. Τα παιδιά πλέον χρειάζεται από τα 12 τους χρόνια να σκέφτονται τον τρόπο που θα «τακτοποιηθούν». Από τα 11 – από τα 10, τα 9, τα 8. Μπα – από τη γέννησή τους κιόλας! Με το πού μάθουν να βαδίζουν στα δυο τους πόδια, είναι πια καιρός να καταστρώσουν τα σχέδιά τους για το μέλλον – ένα σπίτι, μια δουλειά, μια οικογένεια.

Μήπως μιλούν τα πολιτισμικά πρότυπα μιας κοινωνίας στηριγμένης στην κατανάλωση, την επιδειξιομανία και τις υλικές ανέσεις; Που θεωρεί ένδειξη κύρους την κατοχή ενός πολυτελούς σπιτιού ή ενός ταχύτατου αμαξιού, μα αδιαφορεί πλήρως αν τυχαίνει να είσαι γεννημένος μουσικός ή ζωγράφος, αν αγαπάς την έρευνα και τη μάθηση;

Πόσες φορές έχω δει εφήβους μες στα τρένα να γυροφέρνουν με το κινητό στο χέρι. Μα ποτέ δεν έχω δει εφήβους να κρατάνε κάποιο μουσικό όργανο.

Δεν υπάρχει τίποτα πολυτιμότερο από την παιδική φαντασία, κύριοι! Επειδή ακριβώς γυρεύει το αδύνατο, επειδή ακριβώς στερείται ρεαλισμού! Αλίμονο αν μετατραπούν και τα παιδιά σε μικρογραφίες ενηλίκων! Αλίμονο σε όλους όσους τους περνάνε τέτοια πρότυπα!

Φίλε μου, η πισίνα και τα τρία αμάξια θα ‘πρεπε να είναι πολύ λίγα για σένα. Και τα τέσσερα και τα πέντε και τα εκατό αμάξια το ίδιο. Φαντάσου το αδύνατο! Γιατί αυτό θα μεταφέρεις μέσα σου, μια ζωή, όταν θα έχεις πλέον μεγαλώσει. Αυτό θα συνιστά την ψυχολογική κληρονομιά σου. Και άσε τα όνειρα για αμάξια και πισίνες στους γονείς σου – ως εκεί φτάνει η φαντασία τους.

Και αν η πραγματικότητα γύρω μας σας ενοχλεί, κύριοι... Να θυμάστε πως δεν χτίζεται ο μελλοντικός κόσμος στις εκλογικές διαδικασίες και στις γνωστές συγκρούσεις των πάντων με τους πάντες... μα στη σκέψη κάθε παιδιού, σήμερα, που απαντάει στην ερώτηση «πως φαντάζεσαι τον εαυτό σου όταν μεγαλώσεις»...

E, εσύ. Σε σένα μιλάω, ναι.

Ε, εσύ. Σε σένα μιλάω, ναι. Θα σου πω δυο λόγια που σκέφτηκα χθες βράδυ. Ή πριν κάποια χρόνια. Ή που θα σκεφτώ στο μέλλον, αιώνες μετά. Δεν έχει σημασία, ο χρόνος είναι αδιάφορος. Αυτό που έχει σημασία είναι να δώσεις βάση. Γιατί, ξέρεις, δε ξηγιέσαι καλά, φίλος. Δε ξηγιέσαι καθόλου καλά. Όχι απέναντι μου – απέναντι σε σένα τον ίδιο. Καλά θα κάνεις να μ’ ακούσεις λοιπόν.

Θυμάσαι τον εαυτό σου, ρε, σαν ήσουν παιδί; Τότε που έχτιζες πύργους από άμμο και χαλίκια; Τότε που ένα σκουπίδι, ένα καπάκι, ένα κουμπί, ένα χαρτί, ένα κομμάτι ξύλο, μπορούσε να μετατραπεί στα χέρια σου σε μαγικό παιχνίδι; Θυμάσαι πως εξορμούσες καθημερινά, σα θαλασσοπόρος, στους απέραντους ωκεανούς της φαντασίας σου; Τότε που ο κόσμος φάνταζε πελώριος, ένα σύμπαν πλουμισμένο με αστέρια – και συ ήσουν ένας κοσμοναύτης και τα αστέρια λαμπύριζαν στα μάτια σου.

Και τι έγινε μετά, με το πέρασμα των χρόνων, για πες μου. Πως κατάφερες και τετραγώνισες τον κύκλο; Πως μπόρεσες και χώρεσες τη θάλασσα σε ένα τόσο δα ενυδρείο; Πως έγινες και συ ένα ψάρι όπως όλα, κολυμπώντας σε καλά περιορισμένα όρια, όρια που έγιναν ο κόσμος σου; Πως γίνεται και έσβησες τα σκοτεινά σημεία απ’ τον χάρτη, διατηρώντας μόνο όσα σου φαίνονται οικεία; Θυμάσαι, ρε, μικρός, πως εξερευνούσες με λαχτάρα τα «στοιχειωμένα σπίτια», τις οικοδομές, τα ανήλιαγα δασάκια; Πως διψούσες για γνώση, πως κυνηγούσες περιπέτεια; Αλίμονο, τα ανεξερεύνητα δασάκια έγιναν ξύλα προς εκμετάλλευση, μια επικερδής επιχείρηση. Και το στοιχειωμένο σπίτι απέδειξες πως δεν υπάρχει. Ξαμόλησες πάνω του το τεχνικό σου φως και αποκάλυψες πως δεν υπάρχουν σκοτεινά σημεία.

Μα δε ξέρεις πως όσο περισσότερο φως ρίχνεις κάπου, τόσο φουντώνουν οι σκιές;

***

Πως περιόρισες τόσο τον ορίζοντα σου, πες μου. Ναι, ξέρω. Πρώτα ήταν ο έρωτας. Έπειτα η ανάγκη. Τα δύο ορόσημα που σε διαχώρισαν από την παιδική σου ηλικία. Και αυτά τα δύο κατέλαβαν το νου σου, όπως ο μεγαλύτερος δικτάτορας. Πλέον δεν χωρούσε τίποτ’ άλλο στο μυαλό σου. Ο έρωτας μόνο. Και η ανάγκη. Η δουλειά. Το χρήμα. Τα άλλα ανήκουν πια στο περιθώριο.

Και έχασες σταδιακά την τόλμη σου. Σου είπαν πως στον έρωτα μετρούν οι επιτυχίες μόνο, τον έβαλαν σε λίστες, τον ταξινόμησαν σε κατηγορίες, τον μετέτρεψαν σε must και lifestyle. Σου είπαν πως θα σου δώσουν συμβουλές για να «πετύχεις», και συ έφτασες να αξιολογείς τον εαυτό σου, συγκρίνοντας πάντα με τους άλλους. Ο έρωτας έγινε status, έγινε ανταγωνιστής, έγινε ποσοτική λίστα με εμπειρίες. Μα δε σου είπαν, ξέρεις, πως η εμπειρία δε μετριέται στις «επιτυχίες» μόνο – μα και στις αποτυχίες! Στις δεύτερες ακόμα πιο πολύ! Τι ξέρει κάποιος από έρωτα, αν δεν έχει αισθανθεί τη βροχή, κρύα και παρήγορη, να πέφτει πάνω του, ενώ βαδίζει μόνος μες στη νύχτα;

Σου μίλησαν για όνειρα, μα παραίνεσαν να βλέπεις την πραγματικότητα «ρεαλιστικά». Μα ο «ρεαλισμός» τους ήταν βασισμένος σ’ έναν κόσμο που οι ίδιοι έχτισαν για σένα! Και αν ο κόσμος συνεχώς αλλάζει, εκείνοι τον παρουσίασαν τάχα αμετάβλητο, τάχα αιώνιο, στη μορφή αυτή που βλέπεις. Και συ τι έκανες; Το δέχτηκες, αδιαμαρτύρητα. Μα παρέλειψαν να σου αναφέρουν πως τα όνειρα ενός είναι η πραγματικότητα κάποιου άλλου. Και τα όνειρα είναι πάντοτε ρευστά, μεταβλητά.

Έτσι ο κόσμος σου έγινε ο κόσμος όλων. Έτσι χώρεσες τη θάλασσα μες’ στο ενυδρείο. Έτσι ανέπτυξες την κοσμοθεωρία σου, με τα τετραγωνισμένα όρια της, αποδιώχνοντας κάθε σκοτεινό σημείο. Έτσι βολεύτηκες στη μικροσκοπική, μα τόσο βολική σου, ημιμάθεια. Έτσι ξεπούλησες τη φαντασία σου. Δε χρειάζεται πια να φανταζόμαστε, να χτίζουμε κάστρα με άμμο και χαλίκια. Έχουμε τις εφημερίδες να φαντάζονται για μας. Την ειδησεογραφία να μας παρουσιάζει τον κόσμο «όπως είναι». Τα κόμματα να μας πουλούν κοσμοθεωρίες. Τις μόδες να μας κάνουν να νιώθουμε ασφαλείς, τους ειδικούς να μας δίνουν συμβουλές. Μην ανησυχείς, ψαράκι, στο ενυδρείο έχει μια θέση και για σένα!

Και αν αισθάνεσαι αδύναμος, ανασφαλής... Στον έρωτα θα βρεις δύναμη, παρηγοριά! Και αν αυτός απουσιάζει… Γίνε μέλος μιας ισχυρής ομάδας, μιας κρατικής οντότητας, μιας φανατικής ιδεολογίας, ενός μεγάλου, τάχα, έθνους. Κάθε μικροσκοπικό ψαράκι αισθάνεται μεγάλο αν κολυμπάει σε μεγάλο ενυδρείο. Και αν το ενυδρείο δεν είναι απαραίτητα μεγάλο… ας το μεγενθύνουμε με τη φαντασία μας – τη λιγοστή που μας απέμεινε. Ας το μετατρέψουμε σε «τρανό και ένδοξο», μπας και αντλήσουμε οι ίδιοι κάτι από τα έργα άλλων, από τις επιτυχίες άλλων. Και αν ξεπουλήσεις την ατομικότητά σου, την διαφορετικότητά σου, αν γίνεις ένα όπως όλοι… τι σημασία έχει; Δε φοβάσαι πια!  

***

Σου είπαν ψέματα, καλό μου ψάρι. Μα ταυτόχρονα σε έκαναν να αγαπάς τα παραμύθια. Σου είπαν πως αρκεί να «θελήσεις» κάτι για να το αποκτήσεις. Κάποιος συγγραφέας έγινε διάσημος, μιλώντας για τον κόσμο που «συνωμοτεί υπέρ σου». Και εσύ το πίστεψες, γιατί ήθελες να το πιστέψεις. Και αντί να χτίζεις, με τα δικά σου χέρια, σκάλες προς τον ουρανό, προτιμάς τα κάλπικα φτερά που σου παρέχουν. Θαρρείς, τάχα, πως έτσι θα αγγίξεις τον ουρανό νωρίτερα. Και αντί να σκαρφαλώνεις – να πέφτεις – να σηκώνεσαι – να γλύφεις τις πληγές σου – και να σκαρφαλώνεις πάλι... προτιμάς απλά να «πετάς».

Ένα ψάρι που ονειρεύεται πως είναι πουλί, να τι είσαι. Μα τα ψάρια, ξέρεις, κάποτε, δισεκατομμύρια χρόνια πριν, βγήκαν από το νερό. Κάποτε έγιναν πουλιά και πέταξαν. Μα δεν συνέβη από τη μια στιγμή στην άλλη… Δες εδώ. Τα ψάρια εκείνα έβλεπαν πέρα από τον στενό ορίζοντα της μικροσκοπικής τους θάλασσας… Φαντάζονταν πάντα κάτι καλύτερο, κάτι καινούργιο, κάτι διαφορετικό. Και αν πήρε καιρό… κάποια στιγμή τα κατάφεραν. Βγήκαν στη στεριά… και πέταξαν.

Εσύ λοιπόν τι κάνεις; Nαι ρε, σε σένα μιλώ. Μα μιλάω και σε μένα. Σε όλους. Σε κανέναν. Δεν έχει σημασία... 

Ένα μονάχα έχει σημασία. Να θυμηθείς. Να θυμηθείς πως κάποτε έχτιζες πύργους από άμμο και χαλίκια.

Picture Source - Street Art Utopia

Το ταξίδι της γνώσης

Artwork by Henryca Citra, Indonesia

Στην έκτη είχα έναν δάσκαλο που έβρισκε πάντα χρόνο, μεταξύ των μαθημάτων, να μας μιλήσει για λογοτεχνία και ειδικά τον αγαπημένο του, Νίκο Καζαντζάκη. «Να διαβάζετε Καζαντζάκη όταν μεγαλώσετε, έχετε τόσα να μάθετε», μας έλεγε και συνέχιζε έπειτα παραδίδοντας μαθηματικές ασκήσεις, γραμματική, ιστορία και οτιδήποτε άλλο κάνουν όλοι οι δάσκαλοι του κόσμου. Μας είχε μάλιστα αναθέσει να διαβάσουμε τα «Παλάτια της Κνωσού», το οποίο υπήρξε και η πρώτη μου επαφή με το έργο του Κρητικού συγγραφέα. Ακόμα θυμάμαι να ταξιδεύω στις πολυδαίδαλες μινωικές στοές, παρέα με τους χαρακτήρες του βιβλίου, να περιπλανιέμαι μαζί με τον Θησέα και να προσπαθώ, με την παιδική μου φαντασία, να ξεπλέξω τον μίτο της Αριάδνης.

Τόσα και τόσα πράγματα διδαχτήκαμε στα χρόνια του σχολείου, μα τόσο λίγα μου άφησε σα γνώσεις! Μαθήματα που διαβάζαμε ίσα για να δώσουμε εξετάσεις και να πάρουμε έναν βαθμό. Δυο μήνες μετά και τα πάντα είχαν, ως δια μαγείας, ξεχαστεί. Εργαλειακή αντίληψη της γνώσης, που εκτραχύνθηκε στο Γυμνάσιο, εκτροχιάστηκε στο Λύκειο και, έπειτα, στο Πανεπιστήμιο… ε, εκεί ήταν θέμα τύχης πλέον που θα πήγαινε το τρένο σου. Θέμα τύχης και ορισμένων επιλογών.

Μα το βιβλίο εκείνο που μας πρότεινε ο δάσκαλος στην έκτη… το βιβλίο αυτό, από όλες τις ατελείωτες πληροφορίες των σχολικών χρόνων, ήταν κάτι που δεν ξέχασα. Γιατί ο δάσκαλος γνώριζε πως, την ώρα που σταματάει η καταναγκαστική παράδοση, τη στιγμή που γκρεμίζονται τα τείχη... Τότε είναι καιρός να ξεκινήσει το ταξίδι. Και η γλώσσα του αποκτούσε άλλο τόνο όταν μας αφηγούνταν ιστορίες πέρα από τα πλαίσια του προδιαμορφωμένου σχολικού προγράμματος. Σα να γινόταν περισσότερο ζεστή και ανθρώπινη. 

Κάποτε, θυμάμαι, μας είχε πει να κλείσουμε όλοι τα μάτια μας και να φανταστούμε πως βρισκόμαστε κάπου αλλού. Μας ρώτησε έναν-έναν, που νομίζουμε πως είμαστε. Θα έλεγε κανείς πως ήταν ένα διαφορετικού είδους τεστ, από κείνα που δε θα δεις να παίρνουν βαθμό στον έλεγχο.

Ήταν ένα τεστ για τη φαντασία μας.

art by Marc Chagall

Γιατί ένας από τους τομείς που πάσχει βαθιά η παιδεία και το εκπαιδευτικό μας σύστημα (και αυτοί οι τομείς, δυστυχώς, είναι πολλοί) δεν είναι άλλος από την συστηματική κατακρεούργηση της φαντασίας. Τον περιορισμό της εντός ασφυκτικών, καλά τετραγωνισμένων πλαισίων, την υποταγή της σε κανόνες, μέτρα και σταθμά, την αποστήθιση και απομνημόνευση ατελείωτων πληροφοριών χωρίς ουσία. Και να πως το μαγικό ταξίδι της γνώσης μετουσιώνεται σταδιακά σε μια κακογραμμένη, άχρωμη εγκυκλοπαίδεια, η εγκυκλοπαίδεια σ’ ένα γκρίζο σχολικό βοήθημα και το σχολικό βοήθημα σε σκονάκι, προκειμένου ν’αποκτήσεις έναν βαθμό και να τελειώνεις με τα ηλίθια τα βιβλία μια ώρα αρχύτερα.

Πώς να αγαπήσεις το διάβασμα μετά; Πώς να ενδιαφερθείς για γνώση; Όχι… Θα γίνεις ένας ακόμα από όλους εκείνους, που λίγα μόλις χρόνια μετά το σχολείο έχουν πια αποκτήσει την «κοσμοθεωρία» τους (όσοι έχουν) και νομίζουν πως τα ξέρουν όλα. Γιατί είναι ο περιορισμός της φαντασίας εκείνος που καλλιεργεί τον δογματισμό. Ο δογματικός, πάνω απ’ όλα, είναι ένας άνθρωπος που δε φαντάζεται. Η γνώση γι’ αυτόν σημαίνει επανάληψη εκείνου, που, ασυναίσθητα, του άφησαν τα χρόνια του σχολείου: συλλογή πληροφοριών, εδώ κι εκεί, βολική ένταξη τους σ’ ένα καλώς ορισμένο, τετραγωνισμένο πλαίσιο, και αντιμετώπιση των πάντων, έπειτα, υπό αυτό το πρίσμα.

Art by Wasilly Kandinsky

Με ενοχλούν οι δογματικοί, γιατί είναι υπερβολικά τετράγωνοι. Και μια ζωή προσπαθούν να τετραγωνίσουν τον κύκλο. Να σε πείσουν για την ορθότητα του δόγματος τους.

Μα και το αντίθετό τους, εκείνοι που δεν αναπτύσσουν ποτέ καμία άποψη, που άγονται και φέρονται όπως το φτερό στον άνεμο, αναπαράγοντας τις αντιλήψεις των γύρω τους... Όχι, δεν είναι αυτό το ταξίδι της γνώσης – αυτό δεν είναι καν η αφετηρία. Μαθαίνω δε σημαίνει αφήνομαι στον άνεμο, να με πάει όπου θέλει.

Από τη μία οι δογματικοί – τα βαριά και ασήκωτα θωρηκτά. Και από την άλλοι οι ελαφριές σαν πούπουλα βάρκες. Πώς να ταξιδέψεις έτσι;

Γι’ αυτό δε θα ξεχάσω τον δάσκαλο μου εκείνον, της έκτης, και την αγάπη που είχε για τον Καζαντζάκη. Γιατί ήξερε πως γνώση σημαίνει εξερεύνηση. Σημαίνει ταξίδι. Όχι πάντα ευχάριστο, κάποιες φορές κακοτράχαλο, μα ταξίδι όσο να ναι. Σημαίνει ξεπέρασμα του τετραγώνου, μετατροπή του σε κύκλο, στρογγυλός όπως η γη, όπως ο κόσμος όλος, χωρίς αρχή και τέλος. Και το όχημα σου για το ταξίδι αυτό – το βασικότερο εργαλείο που χρειάζεσαι, δεν είναι άλλο από τη φαντασία. Γιατί έτσι μπορείς και βλέπεις τον κόσμο απ’ την αρχή ξανά – Έτσι μπορείς να τον μετασχηματίζεις, σαν παιδί.

«Η φαντασία είναι σημαντικότερη απ’ τη γνώση»… όπως έλεγε και ο γερο-Άινσταϊν.

"Imagination", art by Victor Bregeda

Ο Μικρός Νέμο και ο Κόσμος των Ονείρων

Ήταν στο λυκαυγές του 20ου αιώνα, πάνω από 100 χρόνια πριν, όταν οι αδερφοί Ράιτ έδειξαν στον κόσμο τον τρόπο να πετάει και ο Σίγκμουντ Φρόυντ μελέτησε τις νυχτερινές εξορμήσεις στον κόσμο των ονείρων... Μα την ίδια ακριβώς εποχή, ένας άλλος χαρακτήρας, ζωγραφισμένος στην επιφάνεια μιας εφημερίδας, ήταν υπεύθυνος για τις πτήσεις χιλιάδων παιδιών στον κόσμο των ονείρων και της φαντασίας.

Ήταν ο μικρός Νέμο, ένας από τους πρώτους, αρχέγονους χαρακτήρες της νεογέννητης ακόμα τέχνης των Κόμικς. Δημιούργημα του Αμερικανού πρωτοπόρου Winsor McCay, ο μικρός Νέμο γεφύρωσε τον κόσμο του Φρόυντ και των αδερφών Ράιτ, εκτοξεύοντας τη παιδική φαντασία σε όρια που άγγιζαν τα σύννεφα – και ακόμα παραπέρα.

Το στριπ ξεκινούσε πάντα με το Νέμο (“Nemo” σημαίνει «Κανένας», στα λατινικά) στο κρεβάτι του, έτοιμο να αποκοιμηθεί, όταν ξαφνικά τα όρια ανάμεσα στον κόσμο του πραγματικού και εκείνου της φαντασίας έλιωναν σαν παγωτό στον ήλιο – και τότε συνέβαιναν πάντα τα πιο απίστευτα πράγματα. Ο Νέμο έκανε ταξίδια σε κόσμους μαγικούς, ξεχειλίζοντες χρώματα και σύμβολα, ιχνηλατώντας τα όνειρα με έναν τρόπο που ακόμα και ο Φρόυντ θα ζήλευε. Όλοι οι αρχέγονοι φόβοι των ονείρων βρίσκονταν εκεί – για παράδειγμα, η πτώση, ή το βύθισμα σε σκοτεινά νερά – μα στις ιστορίες του Νέμο μετατρέπονταν σε αφορμές για να ξετυλιχτούν τα πλέον απίθανα, φανταστικά σκηνικά.

Στο τέλος κάθε ιστορίας, ο Νέμο πάντα ξυπνούσε στο κρεβάτι του, συνειδητοποιώντας πως ήταν «όλα ένα όνειρο» - μέχρι την επόμενη φορά.

Οι πειραματισμοί του McCay, τα πολύχρωμα, φαντασμαγορικά σχέδια που φανερώνουν την επιρροή της Art Nouveu, το πλήθος από υπέροχα πλάσματα που συνοδεύουν το Νέμο στα ταξίδια του... προσπαθήστε να φανταστείτε τι σήμαιναν όλα αυτά για ένα παιδί της εποχής, εκεί, στα χρόνια ανάμεσα στο 1905 και το 1914 που έτρεξε η σειρά, μια εποχή που ακόμα και ο κινηματογράφος βρισκόταν στο πολύ πρώιμο του στάδιο. Αρκεί να συλλογιστούμε τη σημασία που έχει η ανάπτυξη της φαντασίας, για την εξέλιξη της νοημοσύνης, και τότε ίσως πάρουμε μια ιδέα.

Ποιά υπήρξε η κληρονομιά του Μικρού Νέμο; Πελώρια. Έναν αιώνα μετά, ένας άλλος μάγος, ο άνθρωπος που βρισκόταν πίσω από την εικαστική τρέλα των Monty Python, ο Terry Gilliam, είχε αυτά να πει για τον Μικρό Νέμο: 

«Πολύ πριν τη δεκαετία του 60 και την έφοδο των παραισθησιογόνων, υπήρχε ο μικρός Νέμο. Έμαθα να κατανοώ την απεριόριστη ρευστότητα του «αληθινού κόσμου», ενώ παράλληλα προσπαθούσα να κατανοήσω την εύπλαστη αρχιτεκτονική του Winsor McCay. Τα νυχτερινά ταξίδια του Νέμο είχαν καταστήσει τα ναρκωτικά και τον βουδισμό αχρείαστο».

Ο Μικρός Νέμο εξακολουθεί να μας θυμίζει, έναν αιώνα μετά, πως η πραγματικότητα ποτέ δεν είναι τόσο πεζή όσο νομίζουμε ορισμένες φορές - αρκεί να έχουμε τα μάτια ενός παιδιού για να σηκώσουμε το γκρίζο παραπέτασμα της και ρίξουμε μια κλεφτή ματιά παραπέρα. Έστω για λίγο. Τότε θα δούμε πλήθος από χρώματα, σχήματα, φαντασμαγορικούς χαρακτήρες και έναν ατελείωτο κόσμο που περιμένει να τον εξερευνήσουμε.

Θα μου πείτε: Μα αυτά δεν είναι παρά ονειροφαντασίες. Η πραγματικότητα είναι άλλη. Είναι η πόλη, τα κτίρια, το άγχος, οι δουλειές, οι υποχρεώσεις, τα τρεξίματα, καθώς και εκείνο το έρμο, κακομοίρικο διάλειμμα για διακοπές. Ίσα για να γεμίσουν οι μπαταρίες. Είναι εκείνες οι μισοσκισμένες προεκλογικές αφίσες στους τοίχους. Είναι τα πρόσωπα που βλέπουμε να παρελαύνουν στους τηλεοπτικούς μας δέκτες. Είναι οι σχέσεις που συνάπτουμε με τους άλλους - άλλες αληθινές, άλλες παροδικές, άλλες επίπλαστες. Είναι ο καθημερινός καταιγισμός πληροφοριών - κάπου, σ' ένα μέρος, μια πόλη βομβαρδίζεται. Μοιραζόμαστε μια εικόνα στο Facebook, λέμε "πω, κρίμα" και μετά προχωράμε στην επόμενη ασχολία μας.

Η πραγματικότητα δεν είναι οι στρογγυλοί, ρευστοί χαρακτήρες του Winsor McCay. Η πραγματικότητα είναι τετράγωνη. Με ορθές, καλά υπολογισμένες, γωνίες. Τα άλλα συνιστούν παιδικά όνειρα. Όνειρα ενός μικρού Νέμο. Αυτό θα μου πείτε.

Μα εγώ θα διαφωνήσω μαζί σας.

Στην πραγματικότητα ο "Μικρός Νέμο" δεν θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως κόμικς για παιδιά. Το κοινό του θα έπρεπε να είναι οι ενήλικες. Κι αυτό γιατί τα παιδιά θα το καταλάβουν, ούτως ή άλλως. Τα παιδιά χρωματίζουν τον κόσμο με τη φαντασία τους, γνωρίζουν τη λέξη "ελευθερία" μέσα απ' το παιχνίδι τους. Κατέχουν το μαγικό ραβδί.

Πολλοί ενήλικες όμως όχι. Έχουν ξεχάσει πως είναι να γυρνάς εδώ κι εκεί, χωρίς πλάνο, πέρα από το ωράριο της καθημερινής ρουτίνας, σαν άλλοι εξερευνητές. Έχουν λησμονήσει πως είναι να δημιουργείς μορφές από το τίποτα, με τη σκέψη σου, με τη φαντασία σου, και να τους εμφυσάς ζωή. Νομίζουν πως, τώρα πια, τα ξέρουν όλα. Πως ο κόσμος είναι αυτός που είναι και το καλύτερο που έχουν πια να κάνουν είναι να προσαρμοστούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Να πράττουν όπως όλοι. Να σκέφτονται όπως όλοι. Να οικοδομούν τις μικρές, ανόητες κοσμοθεωρίες τους, δημιουργώντας φίλους και εχθρούς, οχυρωμένοι πίσω απ' τα κάστρα του δογματισμού τους. Νιώθοντας έτσι προστασία, νιώθοντας δύναμη.

Κάστρα γκρίζα, κάστρα ατσάλινα... μα, για δες. Κάποιες φορές, ένα απλό φύσημα ενός παιδιού μπορεί να τα ρίξει κάτω.

Έτσι έκανε, έστω για λίγο, έστω σ' έναν βαθμό, ο "Μικρός Νέμο", 100 χρόνια πριν. Φανερώνοντας τη πολλαπλότητα των κόσμων πάνω σε ένα επίπεδο χαρτί, πλουτίζοντας τη φαντασία των παιδιών, ο Νέμο κατέστησε φανερό πως ο κόσμος γίνεται ν’ αλλάξει... Γιατί κάθε αλλαγή πηγάζει πρώτα και πάνω απ' όλα από τη δύναμη να φαντάζεσαι το διαφορετικό. Είναι πάντα το πρώτο βήμα. Αν δε το φανταστείς πρώτα... δε πρόκειται να γίνει ποτέ.

Μα, για δες. Ξημέρωσε. Το φως μπαίνει απ' το παράθυρο. Πρέπει να ξυπνήσεις. Ήταν όλα ένα όνειρο.

Μεταξύ όμως... Ξέρεις πως δεν ήταν.

Οι μικρές, καθημερινές μας πτήσεις

Κάποιες μέρες ξημερώνει, έχεις όλο το χρόνο στη διάθεση σου και θες να βγεις να περπατήσεις... Όχι να πας για καφέ, ή να ψωνίσεις, ή να δεις κάποιο φίλο, ή οτιδήποτε. Να κάνεις τη βόλτα σου, μόνος.

Κατεβαίνεις κέντρο, περπατάς, γυρνάς Μοναστηράκι, Πλάκα... παρατηρείς τον κόσμο, αφήνεσαι στους ήχους, τα χρώματα, την κίνηση των περαστικών. Ο ήλιος ζεστός, νωχελικός, σε λούζει με φιλόξενες ακτίνες. Βάζεις μουσική στ' ακουστικά και πιάνεις τον εαυτό σου να γίνεται όλο και περισσότερο ελαφρύς. Τα πόδια σου, ανεπαίσθητα, σταδιακά, φαίνεται να χάνουν την επαφή τους με το έδαφος.

Η μουσική - που αρχικά είχες σε χαμηλή ένταση, μα σταδιακά τη δυναμώνεις - σε παρασέρνει σε αέρινους λαβύρινθους φαντασιώσεων, χορού, ταξιδιού και έρωτα. Και συ υφαίνεις τα νήματα του ανέμου, πλάθοντας κάστρα μες στα σύννεφα.

Οι νότες και ο ήλιος σου γεννούν εικόνες, σκέψεις που εισχωρούν κάτω απ' το χαλί της πραγματικότητας, το σηκώνουν, τινάζουν παιχνιδιάρικα τη σκόνη και το στρέφουν από την ανάποδη. Αυτό που κοιτάζεις είναι η πραγματικότητα φιλτραρισμένη από το φανταστικό πέπλο που έχεις χτίσει - εσύ, παρέα με τον ήλιο και τις νότες. Ο κόσμος γύρω, πλήθος συνοδοιπόρων, στα δρομάκια, στα μαγαζιά, στο τρένο, φαντάζει όμορφος στα μάτια σου. Εκείνος ο τύπος που περνάει από κοντά σου... Θες να του πεις ένα "κόλλα το ρε φίλε". Εκείνη η κοπέλα που κάθεται απέναντι σου - την παρατηρείς και θες να την πλησιάσεις και να της πεις πόσο όμορφη τη βρίσκεις. Αυτό μόνο και να φύγεις. Ο έρωτας σε κατακλύζει, και εκείνος δε γνωρίζει πρόσωπο, βρίσκεται παντού - η μία κοπέλα δίνει τη θέση της στην άλλη, μετά στην άλλη. Νιώθεις σα τον Πάνα, γυρίζοντας στα δάση, δυνατός, αγνός και πρόστυχος συνάμα, ενώ σε περιτριγυρίζουνε οι Νύμφες.

Αισθάνεσαι πως αυτός ο κόσμος είναι ο καλύτερος, ο μόνος δυνατός, πως η ουτοπία είναι εδώ, η επανάσταση πέτυχε, η φύση είναι παντού και το παρόν απολαμβάνει τον εαυτό του, χωρίς να ζητά λογαριασμό από το μέλλον, χωρίς να ντρέπεται το παρελθόν.

Έχεις γίνει ένα αερόστατο και ίπτασαι. Και οι άνθρωποι φαντάζουν σα μυρμήγκια, ενδιαφέροντες, και οι πολιτείες τους χαριτωμένες. Μέθυσες, μα ουσία σου υπήρξε ο ήλιος, η μουσική και τα όμορφα πρόσωπα του πλήθους.

Κάθε μεθύσι όμως κάποια στιγμή τελειώνει. Πεταμένα φέιγ βολάν στο πεζοδρόμιο με διαφημιστικά χαμόγελα πολιτικών. Ψηφίστε εμένα για να γίνει καλύτερος ο κόσμος. Σκυθρωπά πρόσωπα, που για κάποιο λόγο πριν δεν έβλεπες. Μια χαραμάδα μέσα σου, από την οποία εισχωρούν σκέψεις δυσάρεστες. Μια μορφή στο τρένο, που σου θύμισε μια φιλία που τώρα δεν υπάρχει. Υποχρεώσεις. Αβεβαιότητα. Ο χρόνος που κυλάει. Ένα τσίμπημα άγχους.

Το αερόστατο προσγειώθηκε στο έδαφος. Η μουσική δε σε μεθάει πια, ο ήλιος φαντάζει φορτικός. Η φαντασία ανήκει στη σφαίρα τ' ουρανού, η πραγματικότητα είναι άλλη. Αποζητάς την ησυχία του σπιτιού σου. Καιρός να περπατήσεις στα δυο σου πόδια πάλι.

Κι όμως. Το αερόστατο είναι ακόμα εκεί, σε περιμένει.

Και γνωρίζεις πως κάποια στιγμή, σύντομα, θα το επαναλάβεις. Εσύ, η μουσική και ο ήλιος. Γιατί είναι αυτές ακριβώς, οι μικροσκοπικές, φευγάτες πτήσεις, που καθιστούν το βάδισμα της καθημερινότητας μας ελαφρύτερο...

Μία Ώρα Πίσω κι άλλη Μία...

Να γυρνούσαμε τους δείκτες του ρολογιού μας κάθε μέρα, μία ώρα πίσω. Πόσο όμορφα θα ήταν.

Η επόμενη μέρα ποτέ δεν θα ερχόταν, καλπάζοντας με θόρυβο και γκρίνια πρωινού ξυπνήματος, στο τέλος κάθε μήνα. Θα ερχόταν μόνο η προηγούμενη μέρα, καθώς οι δείκτες του ρολογιού θα είχαν στραφεί τριάντα ώρες πίσω.

Τι ωραία, το αύριο να ναι χθες. Θα εκπληρωνόταν η φαντασίωση να ωριμάζουμε, να εμπλουτίζουμε με γνώση τους εαυτούς μας, χωρίς οι μέρες να περνάνε, χωρίς ο χρόνος να κυλάει. Αντίθετα, θα γινόμασταν όλο και νεότεροι. Όσο μεγαλώναμε, θα γινόμασταν περισσότερο παιδιά.

Πως θα ήταν άραγε, να έρχεσαι στον κόσμο γέρος και να φεύγεις παιδί? Πως θα είχαν γίνει τα παιδιά κουβαλώντας τις εμπειρίες 70-80 χρόνων ξοπίσω τους? Κυνικοί διάβολοι σε παιδικό περίβλημα ίσως. Ποιός ξέρει όμως, μπορεί και να μιλούσαμε τότε για την "σοφία της παιδικής ηλικίας".

Από την άλλη πλευρά, ίσως το πάνω να είναι περιττό. Θυμήσου, ήσουν και συ παιδί κάποτε. Έκτιζες κάστρα με τη φαντασία σου, έπλαθες κόσμους με το νου σου. Άγγιζες άψυχα πράγματα και τους έδινες ζωή. Γέμιζες με χρώμα τις ασπρόμαυρες σελίδες που σε περιέβαλαν. Υπήρξες εξερευνητής στις θάλασσες της γνώσης, αρμένιζες σε άγνωστα νησιά, ένας μικρός κουρσάρος έτοιμος για μια μεγάλη περιπέτεια, αναζητώντας ένα θαυματουργό σεντούκι που κρύβει θησαυρούς. Κάθε μέρα έκρυβε μια γνώση, μια καινούργια ανακάλυψη.

Μέχρι που μεγάλωσες. Ωρίμασες. Η φαντασία σου μετατράπη σε είδος προς διακόσμηση, μια περιττή πολυτέλεια, αντίστοιχη με μια εξωτική γλάστρα σε μπαλκόνι. Τώρα είσαι πλέον πρακτικός. Ο κόσμος δεν κρύβει πια εκπλήξεις, δεν συνιστά ανεξερεύνητο τοπίο, μα φρούτο έτοιμο για φάγωμα - πιθανώς ξεζουμισμένο. Ένα χαρτί με υπολογισμούς, ένα ισοζύγιο με υπέρ και με κατά. Η δουλειά μου, τα λεφτά μου, οι σχέσεις μου, οι υποχρεώσεις μου, ο ελεύθερος μου χρόνος. Οι απόψεις μου, η κοσμοθεωρία μου. Ένας κόσμος που κάποτε ξεχείλιζε με ερωτηματικά και με θαυμαστικά, δες όμως, τώρα ξεχωρίζουν μόνο οι τελείες και οι παύλες.

Τώρα πια τα ξέρεις όλα. Δεν υπάρχουν ανεξερεύνητα σημεία, άπλετο φως χύνεται στις σκοτεινές γωνιές. Που είναι λοιπόν το ραβδί του μάγου που κράδαινες μικρός? Που βρίσκεται η δίψα σου για γνώση, η θέληση για δημιουργία? Γιατί εγώ αυτό που βλέπω είναι μια ατελείωτη ρουτίνα, μια συνήθεια που έγινε λατρεία, μια επανάληψη που σε σκοτώνει. Στην καθημερινότητα σου, σε κάθε μικρή σου συμπεριφορά. Που χάθηκαν οι ορίζοντες που έκρυβαν τα μάτια σου? Γιατί εγώ παρατηρώ μονάχα τείχη, αποστειρωμένα, ξερά, αναδύοντας προκατασκευασμένες αντιλήψεις και εγωισμό. Που εξαφανίστηκαν εκείνες οι μέρες που ξεχείλιζαν νέες εμπειρίες? Γιατί εγώ διακρίνω μόνο στασιμότητα και μίμηση, ένα ατελείωτο κοπάδι που βόσκει, πάνω σ' ένα τρένο που τρέχει ασταμάτητα.

Κι όμως, κάποτε έκτιζες και συ κόσμους με την σκέψη σου. Κάποτε πετούσες.

Τώρα θεωρείς πως τα φτερά δεν σου ταιριάζουν - είναι πολύ μικρά για σένα πια. Η θέση τους είναι η γωνιά, η σκόνη. Για δες όμως. Μικρός ήταν αρκετό να φανταστείς, και τα φτερά αποκτούσαν την διάσταση που επιθυμούσες. Δεν είχες ανάγκη από χρήματα για να ταξιδέψεις.

Φαντάσου λοιπόν. Φαντάσου να γυρνούσαμε, όχι μόνο μία ώρα πίσω, μα πολλές. Απλά φαντάσου.

Ποιός ξέρει. Ίσως υπάρχει κάπου καταχωνιασμένο, εκεί ανάμεσα στους δείκτες της ώρας που αλλάζει, το ραβδί του μάγου που ήσουν μια φορά.

~