Σύνταγμα, Μάρτης του 2016

Αθήνα, πλατεία Συντάγματος, Μάρτης του 2016. Πλήθη κόσμου φέρνουν και συγκεντρώνουν είδη πρώτης ανάγκης για τους πρόσφυγες. Άλλοι φέρνουν τρόφιμα, άλλοι είδη υγιεινής, άλλοι ρούχα. Οι εθελοντές δεν προλαβαίνουν να παραλαμβάνουν τσάντες με πράγματα και να τα τοποθετούν σε πελώριες στιβάδες, καθοδηγώντας ταυτόχρονα τον κόσμο, απαντώντας συνεχώς σε ερωτήσεις – εδώ τα σαπούνια, εδώ τα μωρομάντιλα, εκεί τα τρόφιμα, τα ρούχα παραπέρα. Ασταμάτητα. Κάνουν πολλή δουλειά – μα δεν θα τους δούμε στα κανάλια.

Κι αν είναι απόκριες, δεν πρόκειται για πάρτυ μασκέ – και αν υπάρχει κάποιο καρναβάλι, να είστε βέβαιοι πως δεν βρίσκεται σε αυτό το μέρος. Βρίσκεται πέρα, πίσω από σιδερόφρακτα τείχη, κατεδαφισμένα κτίρια και φοβισμένες συνειδήσεις. Καρναβάλι με θεματική: «Πίσω στο Μεσαίωνα». Πάντως μουσική στο Σύνταγμα υπήρχε – ήταν η συμφωνία δίχως νότες του κόσμου που επιθυμούσε να εκφράσει κάποια μορφή αλληλεγγύης. Να κρύβει άραγε αυτό μια ασυνείδητη ψυχολογική ταύτιση – τη σκέψη πως «αν ήμασταν εμείς στη θέση τους, θα επιθυμούσαμε να μας συμπαρασταθούν το ίδιο»;

Η συνέχεια της διαδρομής ενίσχυσε μια προϋπάρχουσα διάθεση προβληματισμού. Γιατί τα γεγονότα είναι πάντα συγκεκριμένα – μα οι ερμηνείες τους ποικίλουν όσο οι άνθρωποι. Μακάρι να ήξερα ποιο είναι το Σωστό και ποιο το Λάθος, μα φαίνεται πως τη μέρα που διδασκόμασταν αυτούς τους κανόνες στο σχολείο, κάπως με πήρε ο ύπνος – και έτσι παρέλειψα να τους αποστηθίσω. Κρίμα – είναι τόσο ωραίο όταν παπαγαλίζεις την Αλήθεια που σε έχουν διδάξει (οι γονείς, ο περίγυρος, τα ΜΜΕ, οι πολιτικοί, κλπ). Σε κάνει και νιώθεις ασφαλής – σίγουρος πως η κοσμοθεωρία σου είναι σωστή και σύ ζεις όμορφα μέσα στον μικροσκοπικό σου, τετραγωνισμένο κόσμο. Με τις ορθές γωνίες του και όλα. Λες και η Γη δεν είναι σφαιρική.

Ξέρω ένα πράγμα πάντως: Η αναζήτηση του απόλυτα Σωστού και του απόλυτα Λάθους υποκρύβει μια ανασφάλεια – και, αντίστοιχα, μια επιθυμία καθοδήγησης. Πες μου την Αλήθεια κι εγώ θα κινήσω γη και ουρανό – αρκεί να ξέρω την Αλήθεια! Έτσι πηγάζει η δύναμη των θρησκειών, έτσι πηγάζει η δύναμη των πολιτικών. Σε απαλλάσσουν από την βαθιά αβεβαιότητα της προσωπικής αναζήτησης – σου παρέχουν την Αλήθεια σε ένα όμορφο, καλογυαλισμένο πακέτο. Το Σωστό, το Λάθος, το Καλό και το Κακό. Όλα απλά και τακτοποιημένα. Γιατί ποιος αντέχει να ψάχνεται μονάχος... πολύ άγχος, αδερφέ, πολλή φαγούρα – και η ζωή είναι μικρή.

Δεν γνωρίζω λοιπόν πως θα «εξελιχθούν» τα πράγματα με τους πρόσφυγες, ούτε επιθυμώ να κάνω προβλέψεις – ας τις κάνουν εκείνοι που, τάχα, γνωρίζουν τα πάντα. Ούτε με ενδιαφέρει να «πείσω» τον κόσμο και να του πω τι να κάνει – γιατί δεν ισχυρίζομαι πως κατέχω την απόλυτη αλήθεια, ούτε μου την έμαθε κανένας. Ένα πράγμα ξέρω μόνο (ίσως το μόνο για το οποίο μπορώ να είμαι βέβαιος): Πως ικανοποιήθηκα βλέποντας τόσο μεγάλη προσέλευση κόσμου, σήμερα, στο Σύνταγμα. Και με ικανοποιεί εξίσου η σκέψη πως γίνονται κι αλλού, σε άλλα μέρη, αντίστοιχες κινήσεις.

Αυτό ναι – το γνωρίζω με βεβαιότητα.

Ήταν ακόμα μεσημέρι όταν βγήκα και το φως έλαμπε. Μα κάποια στιγμή ο ήλιος έπεσε – και εμείς που βγήκαμε νομίζοντας πως μπήκε για τα καλά η άνοιξη, καταλάβαμε γρήγορα πως έκανε ακόμα κρύο. Επέστρεψα σπίτι κουκουλωμένος στο μπουφάν μου. 

~

Ίχνη στην Έρημο

Η προτομή ενός αρχαίου βασιλιά της Μεσοποταμίας αντικρίζει την απέραντη έρημο. Δες πως απλώνεται αχανής μπροστά του. Κοίτα πως υψώνεται η σκόνη σε κύματα, νεφελώδη λιοντάρια έτοιμα να ρουφήξουν στην αέρινη μανία τους κάθε ίχνος ζωής. Nα πνίξουν κάθε λογική, κάθε σκέψη, παρασυρμένα απ' την τυφλή οργή τους.

Η έρημος απλώνεται ως πέρα. Ποιος ξέρει. Ίσως υπάρχουν ερείπια πόλεων θαμμένα στο εσωτερικό της. Ίχνη πολιτισμών που τώρα έχουν χαθεί. Λαμπρά παλάτια και πλατιές λεωφόροι, μεγαλοπρεπείς αψίδες και κρεμαστοί κήποι. Αστρονόμοι που μελετούσαν τις κινήσεις των άστρων, ιέρειες που χόρευαν αισθησιακούς χορούς, μαθηματικοί που υπολόγιζαν τη διάμετρο του κύκλου.

Υπήρχε πράσινο κάποτε εδώ, ξέρεις. Πριν το καταπιεί όλο το τέρας της ερήμου. Το τέρας που ζει και βασιλεύει.

Ίσως ο βασιλιάς της εικόνας βρίσκεται σε αναζήτηση κάποιου ίχνους απ' τα παλιά. Που είναι ο πολιτισμός που ήξερα, αναρωτιέται. Που βρίσκεται θαμμένος; Γιατί 3000 χρόνια μετά, το μόνο που αντικρίζω είναι άμμος και σκόνη.

Αυτό σημαίνει εξέλιξη λοιπόν; Ο πολιτισμός να παραχωρεί, αέναα, τη θέση του στον τυφλό φανατισμό του δόγματος και στον βαρβαρισμό της καταστροφής; Ένας κύκλος που αναπαράγεται διαρκώς; Χτίζεις μόνο για να γκρεμίσεις ό,τι έχτισες;

Ο βασιλιάς κοιτάζει την έρημο. Συνεχίζει ν' αναζητά ίχνη στην άμμο. Κάποιες ενδείξεις πως η κληρονομιά του δε πήγε χαμένη.

Μαζί του κοιτάζουμε και μεις.

***

Το κείμενο το έγραψα με αφορμή εκείνο το βίντεο που έχει διαδοθεί, με τις καταστροφές αρχαίων γλυπτών από φονταμενταλιστές φανατικούς. Μεταξύ της τυφλής δογματικής προσήλωσης (φανατικοί μουσουλμάνοι) και της κυριαρχικής αλαζονείας (επεκτατική δύση), θέλω να πιστεύω πως υπάρχει τρίτος δρόμος... Σε αρχική βάση, θα ήταν καλό και χρήσιμο να θυμηθούμε όλοι (σε Δύση και Ανατολή) πως ο πολιτισμός, σε τελική ανάλυση, ξεκίνησε από τη Μέση Ανατολή.

Αλλιώς η έρημος, να ξέρεις, δεν απέχει και πολύ.

Τι και αν έπεσε το Τείχος

Έπεσε, λέει, το Τείχος του Βερολίνου. Σπουδαία τα λάχανα.

Ο κόσμος όλος περιβάλλεται με τείχη. Ο ουρανός ο ίδιος είναι χτισμένος με τούβλα. Και μεις οι ίδιοι φέρουμε τα τείχη μέσα μας - οι ορίζοντες της σκέψης μας είναι τούβλα, το ένα πάνω στ' άλλο, κτίρια θεόρατα προκαταλήψεων, στερεοτύπων, ιδεοληψίας και δογματισμού.

Η ικανότητα μας να επικοινωνούμε τελειώνει εκεί που ενώνονται τα τούβλα μεταξύ τους - στο διάστημα το κολλημένο με ασβέστη. Να μιλάμε, γνωρίζουμε καλά. Να φλυαρούμε ακόμα περισσότερο. Να παραθέτουμε ατελείωτους μονολόγους στη σειρά, ο ένας με τον άλλον, ω, εδώ είμαστε ειδήμονες. Μα να επικοινωνούμε... αυτό είναι κάτι άλλο. Ο αντίλαλός μας χάνεται στο διάστημα ανάμεσα στα τείχη. Ακούμε την ηχώ και μας τρομάζει. Καλύτερη η σιγή, που τουλάχιστον δεν παραμορφώνει τη φωνή μας.

Ο κόσμος είναι ένα Τείχος, με ορισμένα σκόρπια παράθυρα εδώ και κει. Και τα τούβλα του είμαστε εμείς οι ίδιοι. Όμοιοι, ο ένας με τον άλλον. Και στάσιμοι, τόσο στάσιμοι, και κολλημένοι, τόσο κολλημένοι. Και οι πράξεις μας, η καθημερινότητα μας - ίδια τείχη, απλωμένα μέχρι πέρα!

Και πονάει - πόσο πονάει όταν αρχίζουν και αφαιρούν τούβλα από το Τείχος σου. Το πολύτιμό σου Τείχος.

Έπεσε, λέει, το Τείχος του Βερολίνου. Σπουδαία τα λάχανα.

Το ταξίδι της γνώσης

Artwork by Henryca Citra, Indonesia

Στην έκτη είχα έναν δάσκαλο που έβρισκε πάντα χρόνο, μεταξύ των μαθημάτων, να μας μιλήσει για λογοτεχνία και ειδικά τον αγαπημένο του, Νίκο Καζαντζάκη. «Να διαβάζετε Καζαντζάκη όταν μεγαλώσετε, έχετε τόσα να μάθετε», μας έλεγε και συνέχιζε έπειτα παραδίδοντας μαθηματικές ασκήσεις, γραμματική, ιστορία και οτιδήποτε άλλο κάνουν όλοι οι δάσκαλοι του κόσμου. Μας είχε μάλιστα αναθέσει να διαβάσουμε τα «Παλάτια της Κνωσού», το οποίο υπήρξε και η πρώτη μου επαφή με το έργο του Κρητικού συγγραφέα. Ακόμα θυμάμαι να ταξιδεύω στις πολυδαίδαλες μινωικές στοές, παρέα με τους χαρακτήρες του βιβλίου, να περιπλανιέμαι μαζί με τον Θησέα και να προσπαθώ, με την παιδική μου φαντασία, να ξεπλέξω τον μίτο της Αριάδνης.

Τόσα και τόσα πράγματα διδαχτήκαμε στα χρόνια του σχολείου, μα τόσο λίγα μου άφησε σα γνώσεις! Μαθήματα που διαβάζαμε ίσα για να δώσουμε εξετάσεις και να πάρουμε έναν βαθμό. Δυο μήνες μετά και τα πάντα είχαν, ως δια μαγείας, ξεχαστεί. Εργαλειακή αντίληψη της γνώσης, που εκτραχύνθηκε στο Γυμνάσιο, εκτροχιάστηκε στο Λύκειο και, έπειτα, στο Πανεπιστήμιο… ε, εκεί ήταν θέμα τύχης πλέον που θα πήγαινε το τρένο σου. Θέμα τύχης και ορισμένων επιλογών.

Μα το βιβλίο εκείνο που μας πρότεινε ο δάσκαλος στην έκτη… το βιβλίο αυτό, από όλες τις ατελείωτες πληροφορίες των σχολικών χρόνων, ήταν κάτι που δεν ξέχασα. Γιατί ο δάσκαλος γνώριζε πως, την ώρα που σταματάει η καταναγκαστική παράδοση, τη στιγμή που γκρεμίζονται τα τείχη... Τότε είναι καιρός να ξεκινήσει το ταξίδι. Και η γλώσσα του αποκτούσε άλλο τόνο όταν μας αφηγούνταν ιστορίες πέρα από τα πλαίσια του προδιαμορφωμένου σχολικού προγράμματος. Σα να γινόταν περισσότερο ζεστή και ανθρώπινη. 

Κάποτε, θυμάμαι, μας είχε πει να κλείσουμε όλοι τα μάτια μας και να φανταστούμε πως βρισκόμαστε κάπου αλλού. Μας ρώτησε έναν-έναν, που νομίζουμε πως είμαστε. Θα έλεγε κανείς πως ήταν ένα διαφορετικού είδους τεστ, από κείνα που δε θα δεις να παίρνουν βαθμό στον έλεγχο.

Ήταν ένα τεστ για τη φαντασία μας.

art by Marc Chagall

Γιατί ένας από τους τομείς που πάσχει βαθιά η παιδεία και το εκπαιδευτικό μας σύστημα (και αυτοί οι τομείς, δυστυχώς, είναι πολλοί) δεν είναι άλλος από την συστηματική κατακρεούργηση της φαντασίας. Τον περιορισμό της εντός ασφυκτικών, καλά τετραγωνισμένων πλαισίων, την υποταγή της σε κανόνες, μέτρα και σταθμά, την αποστήθιση και απομνημόνευση ατελείωτων πληροφοριών χωρίς ουσία. Και να πως το μαγικό ταξίδι της γνώσης μετουσιώνεται σταδιακά σε μια κακογραμμένη, άχρωμη εγκυκλοπαίδεια, η εγκυκλοπαίδεια σ’ ένα γκρίζο σχολικό βοήθημα και το σχολικό βοήθημα σε σκονάκι, προκειμένου ν’αποκτήσεις έναν βαθμό και να τελειώνεις με τα ηλίθια τα βιβλία μια ώρα αρχύτερα.

Πώς να αγαπήσεις το διάβασμα μετά; Πώς να ενδιαφερθείς για γνώση; Όχι… Θα γίνεις ένας ακόμα από όλους εκείνους, που λίγα μόλις χρόνια μετά το σχολείο έχουν πια αποκτήσει την «κοσμοθεωρία» τους (όσοι έχουν) και νομίζουν πως τα ξέρουν όλα. Γιατί είναι ο περιορισμός της φαντασίας εκείνος που καλλιεργεί τον δογματισμό. Ο δογματικός, πάνω απ’ όλα, είναι ένας άνθρωπος που δε φαντάζεται. Η γνώση γι’ αυτόν σημαίνει επανάληψη εκείνου, που, ασυναίσθητα, του άφησαν τα χρόνια του σχολείου: συλλογή πληροφοριών, εδώ κι εκεί, βολική ένταξη τους σ’ ένα καλώς ορισμένο, τετραγωνισμένο πλαίσιο, και αντιμετώπιση των πάντων, έπειτα, υπό αυτό το πρίσμα.

Art by Wasilly Kandinsky

Με ενοχλούν οι δογματικοί, γιατί είναι υπερβολικά τετράγωνοι. Και μια ζωή προσπαθούν να τετραγωνίσουν τον κύκλο. Να σε πείσουν για την ορθότητα του δόγματος τους.

Μα και το αντίθετό τους, εκείνοι που δεν αναπτύσσουν ποτέ καμία άποψη, που άγονται και φέρονται όπως το φτερό στον άνεμο, αναπαράγοντας τις αντιλήψεις των γύρω τους... Όχι, δεν είναι αυτό το ταξίδι της γνώσης – αυτό δεν είναι καν η αφετηρία. Μαθαίνω δε σημαίνει αφήνομαι στον άνεμο, να με πάει όπου θέλει.

Από τη μία οι δογματικοί – τα βαριά και ασήκωτα θωρηκτά. Και από την άλλοι οι ελαφριές σαν πούπουλα βάρκες. Πώς να ταξιδέψεις έτσι;

Γι’ αυτό δε θα ξεχάσω τον δάσκαλο μου εκείνον, της έκτης, και την αγάπη που είχε για τον Καζαντζάκη. Γιατί ήξερε πως γνώση σημαίνει εξερεύνηση. Σημαίνει ταξίδι. Όχι πάντα ευχάριστο, κάποιες φορές κακοτράχαλο, μα ταξίδι όσο να ναι. Σημαίνει ξεπέρασμα του τετραγώνου, μετατροπή του σε κύκλο, στρογγυλός όπως η γη, όπως ο κόσμος όλος, χωρίς αρχή και τέλος. Και το όχημα σου για το ταξίδι αυτό – το βασικότερο εργαλείο που χρειάζεσαι, δεν είναι άλλο από τη φαντασία. Γιατί έτσι μπορείς και βλέπεις τον κόσμο απ’ την αρχή ξανά – Έτσι μπορείς να τον μετασχηματίζεις, σαν παιδί.

«Η φαντασία είναι σημαντικότερη απ’ τη γνώση»… όπως έλεγε και ο γερο-Άινσταϊν.

"Imagination", art by Victor Bregeda