Αναζητώντας την παιδεία εκτός ύλης

“Τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν πώς να σκέφτονται, όχι τι να σκέφτονται” – Margaret Mead

“Εκπαιδεύοντας το μυαλό, δίχως να εκπαιδεύσεις την καρδιά, δεν είναι καθόλου εκπαίδευση.”  – Αριστοτέλης

“Ποτέ δεν επέτρεψα στο σχολείο ν’ αναμιχθεί με την εκπαίδευσή μου” – Mark Twain

Θυμάμαι όταν ήμουν μικρός με τι χαρά έπαιρνα τα καινούργια σχολικά βιβλία. Τα μύριζα, τα ζύγιζα στα χέρια μου, τα ξεφύλλιζα για να δω τις εικόνες και τους τίτλους. Μα κάποια στιγμή το Σχολείο θεώρησε πως ο εγκέφαλός μου είχε αναπτυχθεί αρκετά για τέτοιες περιττές ασχολίες: ήταν πια καιρός να δώσω εξετάσεις και να μάθω να κρίνομαι απ’ τους βαθμούς. Στο εξής όλη η πορεία της εκπαίδευσης, απ’ το Γυμνάσιο στο Πανεπιστήμιο, ήταν μια διαδοχική εξέταση. Διάβασμα για να εξεταστείς για να πάρεις βαθμούς για να διαβάσεις ώστε να εξεταστείς ξανά μετά – και ούτω καθεξής.

Και τι ήταν τα βιβλία σε όλη αυτή τη διαδικασία; Ένα μέσο – τίποτα περισσότερο.

Μοναδική εξαίρεση αποτελούσαν κάποια λογοτεχνικά βιβλία φυγής, που έπαιζαν για μένα τον ίδιο ρόλο με ορισμένα βιντεοπαιχνίδια και κάποιες κινηματογραφικές ταινίες: με απάλλασσαν από το βάρος μιας πραγματικότητας που ζητούσε από μένα να είμαι ανταγωνιστικός και ευπαρουσίαστος μπροστά στον σκληρό καθρέφτη της Μεγάλης Αγοράς – εκεί όπου εκθέτουμε την πραμάτεια των προσόντων μας (συχνά υπό το μανδύα ενός ευτραφούς Βιογραφικού) και κρινόμαστε γι’ αυτήν. Γιατί τι είναι το σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα, αν όχι το νόμισμα που πληρώνουμε ώστε να επιβιώσουμε στη μεγάλη εκείνη εμποροπανήγυρη της κοινωνικής πραγματικότητας. Μια κοινωνική πραγματικότητα στην οποία έχουν εξίσου μεγάλη πέραση κάλπικα νομίσματα όπως «μέσο», «φήμη», «προϋπηρεσία», «βόλεμα» και «ημιμάθεια».

Και αν τελικά κάποιοι ανάμεσά μας αγαπήσαμε πραγματικά τη γνώση και το διάβασμα, σε βαθμό που να συνεχίσουμε να τα ασκούμε μετά το πέρας των σπουδών – θα έλεγα πως συνιστά μάλλον ατύχημα ή παράδοξο. Γιατί η σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα δεν ευνοεί τη μελέτη και το διάβασμα – παρά μόνο στο βαθμό που μπορούν να σου εξασφαλίσουν κάποια θέση σε ένα χώρο εργασίας.

Όσο αφορά τα κοινωνικά δίκτυα; Αλίμονο αν ο βομβαρδισμός πληροφορίας που δεχόμαστε μπορεί να θεωρηθεί υποκατάστατο της γνώσης. Στην καλύτερη περίπτωση καλύπτει κάποια κενά και παρέχει μια επίφαση γνώσης. Μα τα λογοτεχνικά ρητά-μέσα-σε-εικόνες που κατακλύζουν το διαδίκτυο ποτέ δεν θα μπορούσαν να υποκαταστήσουν την ανάγνωση ενός ολοκληρωμένου κειμένου. Τα βιβλία δεν αντικαθίστανται με σλόγκαν και ευκολοχώνευτα ρητά, κύριοι.

Μην απορείτε μετά λοιπόν αν γράφω μεγάλα κείμενα. Γιατί απευθύνομαι σε εκείνους που δεν έχουν ξεχάσει να διαβάζουν.

Ήδη από τα τέλη του Δημοτικού το παιδί εξοικειώνεται με τα Τρία Άλφα που συνιστούν τον πυρήνα της σύγχρονης εκπαίδευσης: Αποστήθιση, Άγχος και Ανταγωνισμός. Και αν έχεις μάθει σε αυτά τα Τρία Άλφα, άντε μετά ν’ αγαπήσεις το μεγάλο Β: το Βιβλίο.

Οι δάσκαλοι και οι καθηγητές συχνά επιτελούν το ρόλο ενός δημοσίου λειτουργού – ή ενός ιδιωτικού υπαλλήλου. Όχι όμως το ρόλο ενός αληθινού εκπαιδευτή, πόσο μάλλον ενός μύστη της γνώσης. Επιθυμούν απλά να κάνουν τη δουλίτσα τους και να βγάλουν τα λεφτάκια τους – σπάνια λοιπόν θ’ αμφισβητήσουν τον ίδιο τον πυρήνα του εκπαιδευτικού συστήματος που τους τρέφει και τους συντηρεί. Αντιμετωπίζουν τα παιδιά σαν αριθμούς, σα μονάδες σε κάποιο χαρτί ελέγχου, κρίνοντάς τους αποκλειστικά με βάση κάποιες αμφίβολες μαθησιακές ικανότητες – προσπερνώντας όμως τις ατομικές τους διαφορές. Δεν νοιάζονται ν’ αναδείξουν απ’ τον κάθε μαθητή το καλύτερο που κρύβει μέσα του – μα τους τοποθετούν όλους στο ίδιο καλούπι, τους αξιολογούν με τα ίδια μέτρα σύγκρισης, και το τελικό τους κριτήριο συνοψίζεται σ’ έναν απλό βαθμό. Εν τέλει υπάρχουν οι «καλοί» και οι «κακοί» μαθητές. Όλα κρίνονται απ’ τη βαθμολογία τους.

Ποτέ κανείς δεν τους ψιθύρισε στ’ αυτί πως υπάρχουν ποικίλα είδη νοημοσύνης. Μα έτσι είναι το εκπαιδευτικό μας σύστημα – όχι μόνο στη χώρα μας, παντού. Βαδίζει στο τεντωμένο σκοινί της τετριμμένης, ίδιας πάντα, μονομερούς Νοημοσύνης της Ποσοτικής Αξιολόγησης, εκείνης που συνοψίζεται σε αριθμούς και ψηφία – αγνοώντας τον υπέροχο πλούτο που χάσκει από κάτω. Σε έναν κόσμο ποσοτικών αξιολογήσεων, μονάχα οι αριθμοί μετρούν. Έχω «Χ» αριθμό διπλωμάτων, «Ψ» αριθμό σπουδών, «ΧΨ» αριθμό συστατικών, «ΨΧ» αριθμό προϋπηρεσίας, «Ω» αριθμό βαθμολογίας, «ΧΨΩ» αριθμό... ωχ, δεν πάει να γαμηθεί, λέω γω.

Pink Floyd - "The Wall"

Ασφαλώς υπάρχουν διαβαθμίσεις από κράτος σε κράτος. Αρκεί να συγκρίνουμε τη στάση του σκανδιναβικού εκπαιδευτικού συστήματος απέναντι στις τέχνες, για παράδειγμα – το γεγονός, για παράδειγμα, πως διαθέτουν ολοκληρωμένα προγράμματα μουσικής εκπαίδευσης, όπου οι μαθητές εξασκούνται σε κάποιο μουσικό όργανο της επιλογής τους. Κι τι κάνουμε εμείς; Αποστηθίζουμε τον Θουκυδίδη και τον Σοφοκλή (δίχως, φυσικά, να έχουμε καταλάβει το παραμικρό από την ουσία των έργων τους), και παινεύουμε την «ανωτερότητα του ελληνικού πολιτισμού». Για να πάρουμε μετά ένα βαθμό, να ξεχάσουμε όλα όσα διδαχτήκαμε πριν, και στο εξής να κυνηγάμε μια θέση σε ένα χώρο εργασίας – συνήθως κάνοντας κάτι τελείως διαφορετικό από εκείνο που σπουδάσαμε.

Μα ας είναι καλά η τηλεόραση, τα σκυλάδικα κι εκείνο το όνειρο ν’ αγοράσουμε ακριβό αμάξι, μπας και ρίξουμε τη λουσάτη γκόμενα. Λεφτά για την παιδεία; Περιττά έξοδα – ας εξοπλιστούμε καλύτερα απέναντι στους «προαιώνιους μας εχθρούς» - και ας τα βάλουμε ενάντια στους «ξένους», που, ως γνωστόν, «φταίνε για όλα». Και να καταντήσουμε, τελικά, σαν εκείνο το σύνθημα που είχα δει στο τρένο: “Δεν θα γίνεις Έληνας ποτέ, μαλάκα Αλβανέ”.

Με ένα λάμδα το Έληνας, ναι.

Γι’ αυτό ας αποστηθίσουμε για άλλη μια φορά τον Θουκυδίδη και τον Σοφοκλή. Και ας ξεχάσουμε – ξανά – ποιο είναι το νόημα αυτών των έργων. Σάμπως το μάθαμε ποτέ.

Όσο αφορά τα ακριβά διεθνή Πανεπιστήμια με τα πιασάρικα ονόματα, που τόσο κύρος και αίγλη σκορπίζουν στην όψη τους και έλκουν σαν μαγνήτης τους εύπορους γονείς του κόσμου, θα αρκεστώ να πω ένα πράγμα μόνο: με τους πόρους και την τεχνική κατάρτισή τους, θα μπορούσαν, αν ήθελαν, να άλλαζαν τον κόσμο. Μα το μόνο που τους ενδιαφέρει, εν τέλει, είναι η πρωτιά στην ίδια πάντα, ποσοτική βαθμίδα της αξιολόγησης, που σας περιέγραψα πριν. Και άφθονα χρήματα στην τσέπη.

Που βρίσκεται η αληθινή παιδεία, λοιπόν; Δεν βρίσκεται στον πολιτισμό των σκυλάδικων, των τηλεοπτικών παραθύρων, των πολιτικών αρχηγών, των στείρων ρητορικών αντιπαραθέσεων, των ξύλινων λόγων, των τίτλων εφημερίδων, των ευκολοχώνευτων σλόγκαν, των ηγετών των media, του lifestyle, και του ψωροπερήφανου, μα πάντα κούφιου, νεοφασισμού. Ούτε βρίσκεται στις ακριβές σχολές, τα τροφαντά βιογραφικά και τις ποσοτικές – μα πάντα ανέραστες – αξιολογήσεις.

Απεναντίας: Βρίσκεται στα ρυάκια που κατορθώνουν να διαφύγουν απ’ τα επίσημα κανάλια και σκορπίζουν δω κι εκεί τη γόνιμή τους υγρασία. Βρίσκεται στους γονείς που μεταλαμπαδεύουν στα παιδιά τους όχι μόνο αγάπη για τη γνώση, μα και άφθονα περισσεύματα φαντασίας – γιατί αν η γνώση είναι ένας ανθόσπαρτος κάμπος, η φαντασία είναι ο ορίζοντάς του.

Βρίσκεται στους εκπαιδευτικούς που ξεφεύγουν απ’ τις δαγκάνες του αρπαχτικού συστήματος αξιολόγησης: εκείνους που μετατρέπουν τη γνώση σε παιχνίδι και δεν βάζουν όλα τα παιδιά σ’ ένα καλούπι – γιατί ξέρουν πως στη διαφορετικότητα βρίσκεται η βαθύτερη αξία των πραγμάτων, όχι στην ομοιομορφία.

Βρίσκεται σε όλους εκείνους που επιθυμούν να γεμίσουν την αστική μας καθημερινότητα με τέχνη και γόνιμη πληροφορία – εκδηλώσεις, συζητήσεις, έρευνες, μελέτες, έντυπες και διαδικτυακές παρουσιάσεις και εκθέσεις.

Βρίσκεται σ’ αυτούς για τους οποίους «γνώση» δε σημαίνει «συσσώρευση πληροφορίας», ούτε «οχυρό δογματισμού» - μα γόνιμη διαλεκτική και αδιάκοπη αναζήτηση.

Βρίσκεται σ’ εκείνους που δεν βλέπουν τον κόσμο με τα γκρίζα χρώματα του πλήθους. Σε αυτούς που βλέπουν χρώμα εκεί που άλλοι βλέπουν γκρίνια και ρουτίνα.

Βρίσκεται στη μερίδα εκείνη των ανθρώπων που δεν διαθέτουν απαραίτητα πλήθος γνώσεων – πόσο μάλλον εντυπωσιακά πτυχία. Μα τους περισσεύει η ανθρωπιά.

Βρίσκεται σε όλους εκείνους που, σε πείσμα των καιρών, επιμένουν να δημιουργούν.

Πρωτίστως βρίσκεται σε ΣΕΝΑ, που επιθυμείς να κάνεις τη διαφορά. Και γι’ αυτό πράττεις διαφορετικά.

Και – ενίοτε – τη συναντούμε σε κάποια συνθήματα στους τοίχους.

Υστερόγραφο: Ως ένα σατιρικό υστερόγραφο, παραπέμπω σε αυτήν εδώ την παλιότερη (μα άκρως δημιουργική) ανάρτησή μου, με θέμα της τα σχολικά βιβλία όπως «θα όφειλαν να είναι», ώστε ν’ αντανακλούν την κοινωνική πραγματικότητα που ζούμε. Όσοι βρήκατε ενδιαφέρον το κείμενο, είμαι βέβαιος πως θα ευχαριστηθείτε και την ακόλουθη παρουσίαση:

Σχολικά Βιβλία των Μοντέρνων Καιρών

Το ταξίδι της γνώσης

Artwork by Henryca Citra, Indonesia

Στην έκτη είχα έναν δάσκαλο που έβρισκε πάντα χρόνο, μεταξύ των μαθημάτων, να μας μιλήσει για λογοτεχνία και ειδικά τον αγαπημένο του, Νίκο Καζαντζάκη. «Να διαβάζετε Καζαντζάκη όταν μεγαλώσετε, έχετε τόσα να μάθετε», μας έλεγε και συνέχιζε έπειτα παραδίδοντας μαθηματικές ασκήσεις, γραμματική, ιστορία και οτιδήποτε άλλο κάνουν όλοι οι δάσκαλοι του κόσμου. Μας είχε μάλιστα αναθέσει να διαβάσουμε τα «Παλάτια της Κνωσού», το οποίο υπήρξε και η πρώτη μου επαφή με το έργο του Κρητικού συγγραφέα. Ακόμα θυμάμαι να ταξιδεύω στις πολυδαίδαλες μινωικές στοές, παρέα με τους χαρακτήρες του βιβλίου, να περιπλανιέμαι μαζί με τον Θησέα και να προσπαθώ, με την παιδική μου φαντασία, να ξεπλέξω τον μίτο της Αριάδνης.

Τόσα και τόσα πράγματα διδαχτήκαμε στα χρόνια του σχολείου, μα τόσο λίγα μου άφησε σα γνώσεις! Μαθήματα που διαβάζαμε ίσα για να δώσουμε εξετάσεις και να πάρουμε έναν βαθμό. Δυο μήνες μετά και τα πάντα είχαν, ως δια μαγείας, ξεχαστεί. Εργαλειακή αντίληψη της γνώσης, που εκτραχύνθηκε στο Γυμνάσιο, εκτροχιάστηκε στο Λύκειο και, έπειτα, στο Πανεπιστήμιο… ε, εκεί ήταν θέμα τύχης πλέον που θα πήγαινε το τρένο σου. Θέμα τύχης και ορισμένων επιλογών.

Μα το βιβλίο εκείνο που μας πρότεινε ο δάσκαλος στην έκτη… το βιβλίο αυτό, από όλες τις ατελείωτες πληροφορίες των σχολικών χρόνων, ήταν κάτι που δεν ξέχασα. Γιατί ο δάσκαλος γνώριζε πως, την ώρα που σταματάει η καταναγκαστική παράδοση, τη στιγμή που γκρεμίζονται τα τείχη... Τότε είναι καιρός να ξεκινήσει το ταξίδι. Και η γλώσσα του αποκτούσε άλλο τόνο όταν μας αφηγούνταν ιστορίες πέρα από τα πλαίσια του προδιαμορφωμένου σχολικού προγράμματος. Σα να γινόταν περισσότερο ζεστή και ανθρώπινη. 

Κάποτε, θυμάμαι, μας είχε πει να κλείσουμε όλοι τα μάτια μας και να φανταστούμε πως βρισκόμαστε κάπου αλλού. Μας ρώτησε έναν-έναν, που νομίζουμε πως είμαστε. Θα έλεγε κανείς πως ήταν ένα διαφορετικού είδους τεστ, από κείνα που δε θα δεις να παίρνουν βαθμό στον έλεγχο.

Ήταν ένα τεστ για τη φαντασία μας.

art by Marc Chagall

Γιατί ένας από τους τομείς που πάσχει βαθιά η παιδεία και το εκπαιδευτικό μας σύστημα (και αυτοί οι τομείς, δυστυχώς, είναι πολλοί) δεν είναι άλλος από την συστηματική κατακρεούργηση της φαντασίας. Τον περιορισμό της εντός ασφυκτικών, καλά τετραγωνισμένων πλαισίων, την υποταγή της σε κανόνες, μέτρα και σταθμά, την αποστήθιση και απομνημόνευση ατελείωτων πληροφοριών χωρίς ουσία. Και να πως το μαγικό ταξίδι της γνώσης μετουσιώνεται σταδιακά σε μια κακογραμμένη, άχρωμη εγκυκλοπαίδεια, η εγκυκλοπαίδεια σ’ ένα γκρίζο σχολικό βοήθημα και το σχολικό βοήθημα σε σκονάκι, προκειμένου ν’αποκτήσεις έναν βαθμό και να τελειώνεις με τα ηλίθια τα βιβλία μια ώρα αρχύτερα.

Πώς να αγαπήσεις το διάβασμα μετά; Πώς να ενδιαφερθείς για γνώση; Όχι… Θα γίνεις ένας ακόμα από όλους εκείνους, που λίγα μόλις χρόνια μετά το σχολείο έχουν πια αποκτήσει την «κοσμοθεωρία» τους (όσοι έχουν) και νομίζουν πως τα ξέρουν όλα. Γιατί είναι ο περιορισμός της φαντασίας εκείνος που καλλιεργεί τον δογματισμό. Ο δογματικός, πάνω απ’ όλα, είναι ένας άνθρωπος που δε φαντάζεται. Η γνώση γι’ αυτόν σημαίνει επανάληψη εκείνου, που, ασυναίσθητα, του άφησαν τα χρόνια του σχολείου: συλλογή πληροφοριών, εδώ κι εκεί, βολική ένταξη τους σ’ ένα καλώς ορισμένο, τετραγωνισμένο πλαίσιο, και αντιμετώπιση των πάντων, έπειτα, υπό αυτό το πρίσμα.

Art by Wasilly Kandinsky

Με ενοχλούν οι δογματικοί, γιατί είναι υπερβολικά τετράγωνοι. Και μια ζωή προσπαθούν να τετραγωνίσουν τον κύκλο. Να σε πείσουν για την ορθότητα του δόγματος τους.

Μα και το αντίθετό τους, εκείνοι που δεν αναπτύσσουν ποτέ καμία άποψη, που άγονται και φέρονται όπως το φτερό στον άνεμο, αναπαράγοντας τις αντιλήψεις των γύρω τους... Όχι, δεν είναι αυτό το ταξίδι της γνώσης – αυτό δεν είναι καν η αφετηρία. Μαθαίνω δε σημαίνει αφήνομαι στον άνεμο, να με πάει όπου θέλει.

Από τη μία οι δογματικοί – τα βαριά και ασήκωτα θωρηκτά. Και από την άλλοι οι ελαφριές σαν πούπουλα βάρκες. Πώς να ταξιδέψεις έτσι;

Γι’ αυτό δε θα ξεχάσω τον δάσκαλο μου εκείνον, της έκτης, και την αγάπη που είχε για τον Καζαντζάκη. Γιατί ήξερε πως γνώση σημαίνει εξερεύνηση. Σημαίνει ταξίδι. Όχι πάντα ευχάριστο, κάποιες φορές κακοτράχαλο, μα ταξίδι όσο να ναι. Σημαίνει ξεπέρασμα του τετραγώνου, μετατροπή του σε κύκλο, στρογγυλός όπως η γη, όπως ο κόσμος όλος, χωρίς αρχή και τέλος. Και το όχημα σου για το ταξίδι αυτό – το βασικότερο εργαλείο που χρειάζεσαι, δεν είναι άλλο από τη φαντασία. Γιατί έτσι μπορείς και βλέπεις τον κόσμο απ’ την αρχή ξανά – Έτσι μπορείς να τον μετασχηματίζεις, σαν παιδί.

«Η φαντασία είναι σημαντικότερη απ’ τη γνώση»… όπως έλεγε και ο γερο-Άινσταϊν.

"Imagination", art by Victor Bregeda

Σχολικά Βιβλία των Σύγχρονων Καιρών

Α, το ξεκίνημα μιας ακόμα σχολικής χρονιάς! Η κασετίνα με τα πολύχρωμα μολύβια, η μυρωδιά των αγορασμένων τετραδίων, καινούργια τσάντα, ντοσιέ με λευκές σελίδες, νέο θρανίο, φρέσκο πρόγραμμα, παλιοί και νέοι φίλοι! Και φυσικά τα βιβλία της χρονιάς! Τα σχολικά βιβλία που όλοι αγαπήσαμε, τα πρώτα μας εφόδια στο δρόμο της ζωής. 

Για να λέμε τα πράγματα με τ' όνομα τους όμως... Μήπως θα ήταν καλό ορισμένα από αυτά τα βιβλία να έκαναν ορισμένες μικρές... αναπροσαρμογές στο ύφος και το περιεχόμενο τους; Τα νέα τρέχουν ασταμάτητα, οι εξελίξεις κυλάνε με ραγδαίο ρυθμό και το σχολείο θα όφειλε να προσαρμοστεί στους ρυθμούς των καιρών! Πόσο ανταποκρίνονται οι τίτλοι των σχολικών βιβλίων μας στην νεοελληνική πραγματικότητα? Σε τι βαθμό παρουσιάζουν μια ρεαλιστική όψη του κόσμου;

Εμείς όμως στην Κουνελοχώρα είμαστε καινοτόμοι και ικανοί να βλέπουμε μπροστά! Είναι γεγονός πως ορισμένοι τίτλοι θα μπορούσαν να δεχτούν ελαφριές τροποποιήσεις, έτσι ώστε να καθρεφτίσουν αποτελεσματικότερα την σύγχρονη κοινωνία και να γίνουν έτσι αληθινά εφόδια - για το παιδί που επιθυμεί να γεύεται το πνεύμα των καιρών!

Τι εννοώ; Ελάτε μαζί μου και θα το διαπιστώσετε...

Ρεαλιστικά Σχολικά Βιβλία

Ξεκινάμε με το γνωστό σε όλους και αγαπημένο μάθημα της Έκθεσης. Πόσο εμβαθύναμε στις αντιλήψεις, τη σκέψη και την γενικότερη μας κοσμοθεωρία τον καιρό εκείνον που το διδασκόμασταν! Σε τι βαθμό αναπτύξαμε την δική μας κρίση, την ικανότητα να αντιμετωπίζουμε με αντικειμενικότητα τον κόσμο, το βάθος των επιχειρημάτων μας! Και φυσικά αναπτύξαμε το λόγο, την εκφραστική δεινότητα, διευρύναμε τους νοητικούς μας ορίζοντες.

Με άλλα λόγια, το μάθημα της Έκφρασης-Έκθεσης μας έκανε καλύτερους ανθρώπους.

Υπάρχει βέβαια και η άλλη οπτική. Εκείνη που τονίζει πως όλο το νόημα στο συγκεκριμένο μάθημα έγκειτο στην αποστήθιση κανόνων, στην παπαγαλία προπαρασκευασμένων επιχειρημάτων, στο λόγο που εξουδετερώνει κάθε ίχνος προσωπικού στοιχείου. Εάν η γνήσια μάθηση και ο σχηματισμός αντικειμενικής κρίσης έχουν ως προαπαιτούμενο την ελεύθερη συμμετοχή του μαθητή στην διαδικασία της γνώσης, τότε μπορούμε να πούμε πως το μάθημα της Έκθεσης πετυχαίνει το ακριβώς αντίθετο: η γνώση και ο κοινωνικός προβληματισμός μετατρέπονται σε στείρα απαγγελία ετοιμοπαράδοτων απόψεων. Και τι μένει απ' όλα αυτά στον μαθητή που έχει πια τελειώσει το σχολείο; Τίποτα, απλά.

Από αυτήν την άποψη, το πάνω εξώφυλλο θα μπορούσε να περιλαμβάνει διαφορετικά σύμβολα. Αντί για γράμματα και ανοιχτά βιβλία, θα ταίριαζαν σύμβολα όπως τα κάτω.

Συνεχίζουμε το ταξίδι μας με ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα, εκείνο των Μαθηματικών! Και πάμε πίσω, στα χρόνια της Πρώτης Δημοτικού! Δείτε το βιβλίο, ω, τι όμορφες αναμνήσεις! Τα χρόνια που μετρούσαμε με τα δάχτυλα μας και κάναμε τις πρώτες μας προσθέσεις, γράφοντας με μεγάλα, στρογγυλά γράμματα στο τετράδιο της Αριθμητικής!

Όσο χρήσιμα και αν ήταν όμως τα μαθηματικά του Δημοτικού, είχαν ένα βασικό ελάττωμα. Δεν αναφέρονταν καθόλου στα μείζονα ζητήματα της ελληνικής πραγματικότητάς μας! Δεν προετοίμαζαν πολίτες με άποψη για τον κόσμο! 

Κόντρα λοιπόν στις κατηγορίες που θα μπορούσε να τους προσάψει κάποιος, πως "ζουν στον κόσμο τους", χαμένα και απομακρυσμένα σε τόπους μακρινούς κι αφηρημένους, γεμάτους σύμβολα και αριθμούς, τα Μαθηματικά μπορούν να αποδείξουν πως δεν είναι έτσι! Όχι κύριε, αν θέλουμε είμαστε ικανοί να μάθουμε Αριθμητική στα παιδιά και ταυτόχρονα να τους παρουσιάσουμε τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Απλά και ξεκάθαρα, μ' έναν σμπάρο δυο τρυγόνια.

Μένοντας στο θέμα των Μαθηματικών. Θυμάμαι την ικανότητα μου στο αντικείμενο, πόσο έλυνα με κλειστά μάτια εξισώσεις και ανισώσεις, με τι ταχύτητα έφερνα σε πέρας κάθε μορφή Προβλήματος. Περιττό να πω πως βιβλία όπως το κάτω ήταν εντελώς αχρείαστα για άτομα σαν εμένα.

Εντάξει. Το παραδέχομαι. Οι φορές που έπιανα στα χέρια το πάνω βιβλιαράκι στο σχολείο ενδέχεται να ήταν ισόποσες με τις φορές που άνοιγα το κανονικό βιβλίο των Μαθηματικών.

Από αυτή την άποψη λοιπόν, και μένοντας στο ρεαλιστικό της ιστορίας, ενδεχομένως να χρειαζόταν μια μικρή διευκρίνηση στο πάνω βιβλίο.

Συνεχίζουμε το γλυκό ταξίδι μας στα ζεστά χρόνια του σχολείου με το μάθημα της Λογοτεχνίας. Το μάθημα που ανέδειξε στον καθένα από μας ένα μικρό Ελύτη, ένα μικρό Καζαντζάκη ή ένα μικρό Ανδρέα Εμπειρίκο. Το μάθημα που μας ώθησε να διαβάζουμε αχόρταγα στον ελεύθερο μας χρόνο, έχοντας τελειώσει με τα μαθήματα μας, τα βιβλία των πάνω συγγραφέων και τόσων άλλων σαν αυτούς. 

Κατά κύριο λόγο όμως, το μάθημα που εμπλούτισε το λεξιλόγιο και το εκφραστικό μας εύρος, κάνοντας μας δεινούς κολυμβητές στις πλούσιες θάλασσες της ένδοξης ελληνικής γλώσσας. 

Αυτά λέει η θεωρία. Στην πράξη όμως, η πλειοψηφία του κόσμου εκεί έξω που μελέτησε ποτέ ελληνική ή ξένη λογοτεχνία το έκανε στα... χρόνια του σχολείου και μόνο, στα πλαίσια της ύλης για τις εξετάσεις. 

Όσο αφορά τον πλούτο της γλώσσας. Κρίνοντας από τα σύγχρονα κοινωνικά δίκτυα στο ίντερνετ και την... ευφάνταστη αξιοποίηση πολυποίκιλων εκφράσεων από την συντριπτική πλειοψηφία του κόσμου, μπορούμε να πούμε με σιγουριά πως, όχι μόνο δεν γνωρίζουμε πως να κολυμπάμε στις θάλασσες της γλώσσας, αλλά μάλλον μας... έχουν ξεβράσει στην στεριά.

Το ακόλουθο βιβλίο λοιπόν ενδεχομένως να ταιριάζει περισσότερο στην σύγχρονη νεολαία. Αν μη τι άλλο, καθρεπτίζει περισσότερο την πραγματικότητα της!

Και Έπεται Συνέχεια...

Περνάτε καλά; Απολαμβάνετε το κείμενο; Χαίρομαι. Και επειδή είναι τόσο όμορφο το κλίμα, τι θα λέγατε για ένα μουσικό διάλειμμα;

Α, το μάθημα της Μουσικής! Σε αυτή τη χώρα που θεωρεί πρέπον ένα τέτοιο αντικείμενο να διδάσκεται μέχρι το Γυμνάσιο και μόνο, αγνοώντας πως το ίδιο μάθημα, για άλλους πολιτισμούς (συμπεριλαμβανομένου του αρχαίου ελληνικού) υπήρξε ένα από τα βασικά. Και αυτό ισχύει επίσης για ορισμένα σύγχρονα κράτη, για παράδειγμα στην Σκανδιναβία, τα οποία δίνουν τεράστια έμφαση σε αυτό. 

Εκεί βέβαια η διδασκαλία συνοδεύεται από ουσιώδη πρακτική και εξάσκηση σε μουσικά όργανα, δεν συνιστά μια ξερή ιστορική αφήγηση, χωρίς καν να υπάρχει ένα μουσικό υπόβαθρο πίσω! (Μάθημα μουσικής και να μην ακούγεται μουσική κατά την διάρκεια του, βρίσκω ότι είναι αδιανόητο σαν σκέψη - κι όμως, συμβαίνει). 

Τι μένει λοιπόν στο ελληνόπουλο από το μάθημα της Μουσικής, όπως διδάσκεται σήμερα? Όχι πολλά πράγματα, θαρρώ. Το καλύτερο λοιπόν που θα μπορούσαν να κάνουν τα βιβλία θα ήταν να παρουσιάσουν την νεοελληνική μουσική πραγματικότητα! Τα παιδιά θα μπορέσουν έτσι να δουν τη Μουσική στην εξέλιξη της, και το σημείο που βρίσκεται σήμερα στην χώρα μας. Κάπως έτσι εννοούν την μουσική οι περισσότεροι Νεοέλληνες, ας δώσουμε στα παιδιά λοιπόν ένα πρότυπο με το οποίο να μπορούν να ταυτιστούν! - εκεί θα καταλήξει η πλειοψηφία τους εξάλλου.

Θα μπορούσε βέβαια να υπάρχει και ένα εξώφυλλο όπως το κάτω. Και γιατί όχι κύριοι!

Συνεχίζουμε με το μάθημα της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής. Εδώ είμαστε. Σκεφτείτε μόνο πόσα προσέφερε η διδασκαλία του συγκεκριμένου μαθήματος στους μελλοντικούς Πολίτες αυτής της χώρας! Αρκεί να φέρουμε στο μυαλό μας τα άφθονα παραδείγματα κοινωνικού και πολιτικού πολιτισμού που συναντούμε γύρω μας, σε καθημερινή βάση, για να πειστούμε για του λόγου το αληθές.

Οι πλειοψηφία των κατοίκων αυτής της χώρας φημίζονται για την πολιτική τους ευαισθησία, τον σεβασμό τους για την διαφορετικότητα, το γνήσιο ενδιαφέρον τους για τα κοινωνικά δρώμενα.

Ας λέμε τα πράγματα με το όνομα τους. Η Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή που αντανακλά περισσότερο την κατάσταση του μέσου Έλληνα πολίτη είναι η ακόλουθη. Όσο νωρίτερα το πάρει χαμπάρι το παιδί, τόσο το καλύτερο.

Να και ένα βιβλίο στα πλαίσια του Επαγγελματικού Προβληματισμού! Το μάθημα που, σε γενικές γραμμές, χάραξε τον δρόμο για τον καθένα από μας. 

Ετοιμάζονται για την ζωή, τα παιδιά του εξώφυλλου. Με όρεξη και κέφι! 

Μήπως όμως (λέω, μήπως) θα ήταν καλύτερο αν τα παιδιά έπαιρναν μια ιδέα της ζωής όπως είναι πραγματικά; Της ζωής και του αληθινού της νοήματος, εντός της υπάρχουσας κοινωνίας; Ποιός ξέρει, ίσως να προετοιμαστούν καλύτερα έτσι!

Πάμε τώρα σε ένα βιβλίο που εγείρει οικολογικούς προβληματισμούς! Από εκείνα που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε "ξεπερασμένα" - μα ποιός ασχολείται με την οικολογία σήμερα! Έχουμε την οικονομική κρίση τώρα, όλα μαζί τα προβλήματα δεν γίνεται. Ας αφήσουμε τον πλανήτη στη μοίρα του, λοιπόν, μέχρι να γεμίσουν τουλάχιστον οι τσέπες μας.

Στο μεταξύ, το εξώφυλλο του πάνω βιβλίου θα μπορούσε να αναδιαμορφωθεί κάπως έτσι:

Αφού αγγίξαμε το θέμα του περιβάλλοντος κόσμου, ας μείνουμε εδώ και ας θυμηθούμε ένα βιβλίο που όλοι αγαπήσαμε! Το "Εμείς και ο Κόσμος" υπήρξε (χωρίς ίχνος ειρωνείας) το προσωπικά αγαπημένο μου από τα βιβλία των πρώτων τάξεων του Δημοτικού. Και για να λέω τα πράγματα με τ' όνομα τους, τα συγκεκριμένα βιβλία, παρά το πέρασμα των χρόνων, παραμένουν καλογραμμένα, επίκαιρα και γεμάτα πανέμορφες εικονογραφήσεις - κάτι που ισχύει για τα περισσότερα από τα βιβλία του Δημοτικού.

Δεν θα άλλαζα ο ίδιος κάτι στα βιβλία του Δημοτικού λοιπόν. Τα προβλήματα εμφανίζονται από το Γυμνάσιο κι έπειτα! Και το βασικό πρόβλημα δεν αφορά τόσο το βιβλίο καθ' εαυτό, αλλά την διδασκαλία του και τους προσανατολισμούς της...

Επιστρέφοντας στο "Εμείς και ο Κόσμος"! Όλα ωραία και καλά βρε παιδί μου, αλλά πόσο καθρεφτίζει το βιβλίο την πραγματικότητα του κόσμου στον οποίο ζούμε;

Ας θυμηθούμε το τεύχος της πρώτης Δημοτικού! Τι ωραία, ειδυλλιακή εικόνα! Δείτε τα παιδιά που εξερευνούν χαρούμενα το φυσικό τοπίο! 

Ωστόσο, για να πούμε τα πράγματα με τ' όνομα τους, το εξώφυλλο δεν αποτυπώνει με σαφήνεια τη νεοελληνική πραγματικότητα για ένα ποσοστό παιδιών, που έτυχε ενδεχομένως να γεννηθούν από γονείς άλλου χρώματος ή χώρας. 

Θα μπορούσε λοιπόν να αντικατασταθεί από το ακόλουθο! Λιγότερο ειδυλλιακό, ενδεχομένως με χαμηλότερο τον δείκτη της αισθητικής, ωστόσο βάζει αμέσως τα παιδιά στο νόημα για τον εξαιρετικά ανεκτικό αυτόν κόσμο στον οποίο ζουν!

Φυσικά το "Εμείς" είναι πολύ μεγαλύτερο σε μέγεθος από τον "κόσμο". 

Και τι κόσμος είναι αυτός! Τα παιδιά αγκαλιάζονται και τον κοιτάζουν από απόσταση, μονιασμένα το ένα με το άλλο.

Ωστόσο αν συνεχίσουμε με αυτούς τους ρυθμούς, μάλλον θα χρειαστεί να αναπροσαρμοστεί και το πάνω εξώφυλλο σε κάτι περισσότερο ταιριαστό.

Στο τέλος, εκεί που η ελπίδα έχει χαθεί, μην ξεχνάμε πως υπάρχει ο καλός Θεούλης!

Είναι κοινή ομολογία πως το μάθημα των Θρησκευτικών συνιστά τον ακρογωνιαίο λίθο της Παιδείας, ό,τι σημαντικότερο θα μπορούσε να διδαχτεί το παιδί, προκειμένου να ενταχθεί με επιτυχία στο κοινωνικό σύνολο και να γίνει καλύτερος άνθρωπος. Να το πω με άλλα λόγια - δεν υπάρχει σημαντικότερη γνώση από εκείνη των ονομάτων που είχαν οι γιοί του Ιακώβ και των μερών από τα οποία απαρτίζεται μια Βασιλική. Εξάλλου, ο άνθρωπος είναι αμαρτωλός από κούνια, είναι σωστό και πρέπον λοιπόν να διδάσκονται ενδελεχώς Θρησκευτικά τα παιδιά, μπας και σώσουν τις δόλιες τις ψυχές τους. 

Και ενώ μαθήματα όπως ο Επαγγελματικός Προσανατολισμός και η Πολιτική Αγωγή διδάσκονται σε μία ή δύο τάξεις... Η Μουσική και τα Καλλιτεχνικά δεν υφίστανται καν στα περισσότερα Λύκεια... και μαθήματα με θέμα το Περιβάλλον περιφρονούνται γενικώς, τα Θρησκευτικά διδάσκονται ανελλιπώς, από την πρώτη μέχρι την τελευταία τάξη!

"Η Προετοιμασία των Ανθρώπων για τον Καινούργιο Κόσμο του Θεού", ο τίτλος του βιβλίου. Κάπως έτσι προετοιμάζονται εξάλλου οι άνθρωποι δυο χιλιάδες χρόνια τώρα. Και ενώ ο τίτλος είναι απόλυτα περιγραφικός, ομολογώ πως η ακόλουθη εικόνα θα μπορούσε να είναι περισσότερο χαρακτηριστική της ανθρώπινης - και συγκεκριμένα, θρησκευτικής - πραγματικότητας!

Εστιάζοντας τώρα στην ελληνική μας πραγματικότητα, να ένα βιβλίο που ξέφευγε κάπως από τα συνηθισμένα, και έκανε την απόπειρα να παρουσιάσει κι άλλες, εναλλακτικές θρησκείες, πλάι στην Ορθοδοξία. Δεν το έλεγες Θρησκειολογία ή Κοινωνιολογία της Θρησκείας (κάτι που θα ήταν πραγματικά χρήσιμο και ουσιώδες σαν μάθημα), ωστόσο έκανε την διαφορά.

Ο τρόπος βέβαια που το έκανε άφηνε να εννοηθεί πως "καλοί είναι οι άλλοι, αλλά εμείς είμαστε καλύτεροι". Ωστόσο, κάτι είναι κι αυτό.

Θα μπορούσε να είναι και χειρότερα. Για ορισμένο ποσοστό κόσμου, το κάτω εξώφυλλο αντανακλά περισσότερο την πραγματικότητα της αντίληψής τους!

Επίλογος

Η σχολική χρονιά αρχίζει, εμείς όμως κάπου εδώ φτάνουμε στο τέλος! Τι μπορώ να προσθέσω μετά απ' όλα αυτά; Μάλλον η φράση "καλά μυαλά" είναι το μόνο που μου έρχεται. Μην ξεχνάμε... Η Παιδεία βρίσκεται παντού. Όχι μόνο στις τάξεις, αλλά και στις παρέες, στα Μέσα Ενημέρωσης, στη στάση του κόσμου στο Διαδίκτυο, στους χώρους εργασίας, στις εξόδους, στη συμπεριφορά μας απέναντι στους συνανθρώπους μας, στην καθημερινότητα όλων μας...

Ένα ακόμα μάθημα πριν κλείσουμε! Γιατί πραγματικά το έχουμε ανάγκη οι πάντες μου φαίνεται...!

Οι πάντες, λέω.