Η αληθινή ιστορία ενός μικρού φυσιολάτρη

Είχε παππού γιατρό και πατέρα γιατρό. Ο παππούς μάλιστα ήταν ξακουστός την εποχή του. Ο θείος του, επίσης, παραλίγο να είχε ακολουθήσει τον ίδιο δρόμο, μα κάπου συνέβη ένα ατύχημα και την έκανε νωρίς για τα άνω διαμερίσματα. Μα δεν είχε σημασία αυτό - το παιδί όφειλε να γίνει γιατρός, τέλος· όπως ο παππούς του και όπως ο πατέρας του. Έτσι έλεγε η παράδοση, έτσι έλεγαν οι κοινωνικές προτεραιότητες.

Ή, αν προτιμάτε, έτσι έλεγε ο μπαμπάς στον κανακάρη του και ο κανακάρης του τον κοιτούσε σκυθρωπός, το βλέμμα του χαμηλωμένο, τα χέρια του πασαλειμμένα από τις λάσπες και τις τρεχάλες στους αγρούς.

Ο πατέρας ήταν πολύ απογοητευμένος μαζί του. Μα τι θα καταντήσει αυτός ο γιος, αναρωτιόταν. Αντί να πορευτεί στο δρόμο της οικογένειας, στο δρόμο που χτίσαμε τούβλο προς τούβλο, οι γονείς του και οι γονείς των γονιών του... αυτός, τίποτα. Το χαβά του. Αναίσθητος. Πραγματικά, τούβλο σκέτο.

***

Δυστυχώς το στομάχι του γιου δε... σήκωνε και πολύ τη διαδικασία της εγχείρησης. Όσο και αν προσπαθούσε, διαπίστωνε πως δεν κατείχε το σπορ της ιατρικής, μα ούτε και της φαρμακευτικής. Τα βαριόταν αφόρητα. Κι όταν κάποια μέρα μελλοντικά θα κατέληγε σε μια σχολή για κληρικούς, θα συνειδητοποιούσε πως βαριόταν εξίσου τη θρησκευτική μελέτη.

Προτιμούσε να περνά τις ώρες του έξω, στη φύση. Έτρεχε με τα ζώα, μάζευε και μελετούσε φυτά και ορυκτά, σκαρφάλωνε εδώ κι εκεί, αδιαφορώντας για το Μέλλον - με "Μ" κεφαλαίο, όπως η Μαγκούρα που τριβέλιζε στη σκέψη του - ο καταναγκασμός να ακολουθήσει τον ενδεδειγμένο, τον κοινωνικά αποδεκτό δρόμο.

Μια μέρα ο πατέρας του έφτασε στα όριά του. Τον μάζεψε κοντά του και του είπε:

"Το μόνο που σε νοιάζει είναι να κυνηγάς σκυλιά και ποντικούς. Είσαι ένα χαμένο κορμί και μια ντροπή για τον εαυτό σου και για την οικογένειά σου!"

***

Μα ο νεαρός αντάρτης συνέχισε να κάνει αυτό που αγαπά... Να γυρίζει στη φύση και να περνά την ώρα του με τα φυτά και με τα ζώα. Και μεγαλώνοντας έμελλε να εντατικοποιήσει τις μελέτες και τις έρευνες του – κόντρα στις επιθυμίες του μπαμπά. Να προσθέσουμε, τέλος, πως η σύντομη αυτή ιστορία και τα λόγια είναι αληθινά.

Α - ξέχασα να σας πω το όνομά του. Λοιπόν, ο νεαρός αυτός ονομαζόταν Κάρολος Δαρβίνος.

Όταν ο Τσέχωφ ανέβαζε τον "Γλάρο"...

Πέτρες και Χρυσός. Μια Εισαγωγή.

Οι άνθρωποι που μας περιβάλλουν και με τους οποίους συναναστρεφόμαστε είναι σαν τα χαλίκια και τα βότσαλα της άμμου. Χρειάζεται να ψάξεις ανάμεσά τους για να εντοπίσεις τα κοχύλια. 

Κάποιες φορές θα μπορούσαμε να τους παρομοιάσουμε και με τα πετρώματα σ’ ένα ορυχείο, σκοτεινό και αχανές. Κανείς ποτέ δεν αποκρυπτογραφεί το ορυχείο στην ολότητά του, παρά ένα μόνο μέρος του. Και αν κάπου στο βάθος βρίσκεται χρυσός, θέλει τύχη για να τον εντοπίσεις. Αρκετές φορές πας για χρυσό και μένεις με τις πέτρες. Κάποιες φορές διαπιστώνεις πως τα γυαλιστερά εκείνα πετραδάκια που έλαμπαν στα χέρια σου δεν ήταν παρά κάρβουνο επικαλυμμένο με χρυσόσκονη. Άλλες φορές συνειδητοποιείς πως τα πολύτιμα ορυκτά βρίσκονται ανακατεμένα με πλήθος περιττών αντικειμένων, πως ο χρυσός σπάνια συναντάται σε καθαρή μορφή – συνοδεύεται από χώμα και από άμμο και από γκρίζους λίθους, όλα ενωμένα σ’ ένα, σμίγοντας την ουσία με την ανουσιότητα, το υψηλό με το ευτελές.

Στο τέλος χρειάζεται να κοσκινίσεις τους ανθρώπους – σαν τα ορυκτά, να αναδείξεις το χρυσό από τις πέτρες.

Στο κόσκινο είμαστε όλοι, αναζητώντας εκείνους που θα αναδείξουν από μέσα μας τυχόν ίχνη χρυσού. Αλίμονο, η πλειοψηφία δεν ενδιαφέρεται για χρυσό, παρά για πέτρες που λαμποκοπούν. Και αναδεικνύουν σε σένα μόνο τα λιθάρια. Στο τέλος φτάνεις να νομίζεις πως είσαι και συ ένα τέτοιο – μια πέτρα, κοινή, αδιάφορη, ασήμαντη. Μα αν συναντήσεις κάποιον που γνωρίζει πώς να κοσκινίζει – που είναι ικανός να ξεχωρίζει το πολύτιμο μέταλλο απ’ το πέτρωμα… τότε ίσως ξεπροβάλλει και ο δικός σου ο χρυσός. Γιατί είμαστε καθρέφτες ο ένας του άλλου. Χρειαζόμαστε κάποιον ν’ αναδείξει τις θετικές και όχι τις αρνητικές ιδιότητές μας. Αλίμονο, υπάρχουν και οι δύο – ο χρυσός είναι πάντα μπλεγμένος με τη σκόνη και στον κόσμο αυτόν η σκόνη καλύπτει τα πάντα σαν ομίχλη.

Μα κάποιοι μπορούν να κοσκινίζουν και κάποιοι δε μπορούν – κάποιοι ξεχωρίζουν εκείνο που αξίζει, ανασύροντας τις θετικές πλευρές σου – ενώ άλλοι δεν ανασύρουν παρά τα αρνητικά. Οι πρώτοι είναι που θα σε βοηθήσουν να ανέβεις πιο ψηλά. Στους πρώτους να στοχεύεις, αυτούς να έχεις γύρω σου.

Ένα τέτοιο ακατέργαστο πέτρωμα ήταν ο Άντον Τσέχωφ. Έκρυβε μέσα του πολύτιμο χρυσάφι, μα χρειαζόταν εκείνον που θα τον βοηθούσε να το αναδείξει. Έναν ειδήμονα στην τέχνη της μεταλλουργίας, θα μπορούσαμε να πούμε. Τον άνθρωπο εκείνον που θα συλλάμβανε την έκταση του οράματός του, θα επικοινωνούσε σε έναν κοινό γλωσσικό κώδικα μαζί του, θα φανέρωνε στον κόσμο τον χρυσό που ακτινοβολεί πίσω απ’ την πέτρα.

Ο άνθρωπος αυτός ονομαζόταν Κονσταντίν Στανισλάφσκι.

Ο Τσέχωφ είχε επιχειρήσει να μεταμορφώσει τον κόσμο του θεάτρου – μα ο κόσμος δεν τον καταλάβαινε. Τα δύο πρώτα πολύπρακτα έργα του (ο «Πλατόνωφ» και ο «Ιβάνωφ») είχαν περάσει σχεδόν απαρατήρητα τον καιρό που ανεβάστηκαν. Ο Τσέχωφ συνέχισε πυρετωδώς την προσπάθειά του, καταμεσής των προβλημάτων της υγείας του – από τα νεανικά του χρόνια τον βασάνιζε η φυματίωση. Ήταν 1895 όταν αφοσιώθηκε στη συγγραφή του τρίτου πολύπρακτου θεατρικού του – το όνομα αυτού ήταν «Ο Γλάρος». 

Στα Φτερά του Γλάρου

Ήταν ένα ασυνήθιστο για τα δεδομένα των καιρών θεατρικό. Απουσίαζαν οι πομπώδεις πράξεις, οι παθιασμένοι διαξιφισμοί, οι αχαλίνωτες ερμηνείες. Το σκηνικό ήταν απλό, οι χαρακτήρες βγαλμένοι απ’ την καθημερινότητα. Οι επαφές ανάμεσά τους χαρακτηρίζονταν από εξομολογήσεις που άφηναν να διαφανούν τα λεπτά ψυχολογικά και συναισθηματικά νήματα που τους έδεναν όλους μεταξύ τους. Συνομιλούσαν και ένιωθες πως ακούς ανθρώπους οικείους, φίλους από τα παλιά που εμπιστεύονται σε σένα τις σκέψεις και τα όνειρά τους. Η επαφή τους δεν έμοιαζε καθόλου εξωπραγματική – κάθε άλλο, χαρακτηριζόταν από έναν πρωτοφανή ρεαλισμό. Σχεδόν αισθανόσουν πως βλέπεις τον εαυτό σου ανάμεσά τους, μοιράζοντας τις φιλοδοξίες και τις απογοητεύσεις τους. Ήσουν και συ ένας απ’ αυτούς.

Το σκηνικό ήταν όμορφο, ονειρικό και καθημερινό συνάμα – μα πάνω απ’ όλα, απλό. Μια λίμνη, ένα εξοχικό βυθισμένο στο πράσινο. Και εκείνος ο γλάρος, ο συμβολισμός του οποίου επανέρχεται καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου. Όσο αφορά τους χαρακτήρες και το υπόβαθρο του έργου; «Γράφω αυτό το έργο, όχι χωρίς ευχαρίστηση, μόλο που αισθάνομαι ότι παραβιάζω σημαντικά τις θεατρικές παραδοσιακές συμβάσεις», είχε πει ο ίδιος ο Τσέχωφ τον καιρό εκείνο, σ’ ένα γράμμα στον εκδότη του. Και συνεχίζει: «Είναι μια κωμωδία με τρεις γυναικείους ρόλους και έξι αντρικούς. Με τέσσερις πράξεις, ένα τοπίο (μια λίμνη), πολλή συζήτηση περί λογοτεχνίας, λίγη δράση και πέντε τόνους έρωτα».

Μια λίμνη, συζητήσεις περί τέχνης και έρωτας – έρωτας ανεκπλήρωτος, έρωτας απραγματοποίητος, έρωτας που φτερουγίζει σε απόσταση σαν τον γλάρο που χάνεται πέρα από τα σύννεφα. Σαν τη ζωή την ίδια και τις φιλοδοξίες της, φτερουγίζοντας κι αυτή, καταμεσής ενός ουρανού συννεφιασμένου. Οι χαρακτήρες του έργου, άντρες και γυναίκες, νεαροί και ηλικιωμένοι, επιθυμούν να ζήσουν, να δημιουργήσουν, να εκφραστούν, να αναδειχτούν – και να ερωτευτούν, να αγαπήσουν και να αγαπηθούν βαθιά. Μα η ζωή τα φέρνει έτσι ώστε πάντα βρίσκονται πίσω από τον στόχο και τις επιθυμίες τους – εκείνος ξεπροβάλλει γαλήνιος και ονειρικός σαν την λίμνη στο βάθος του σκηνικού. Μια λίμνη που σκορπά αστέρια στα μάτια τους και πόνο στην καρδιά τους.

Την ίδια στιγμή η λίμνη αποκαλύπτει ένα νατουραλισμό σπάνιο για τα θεατρικά δεδομένα των καιρών. Εκείνος ακριβώς ο νατουραλισμός, συνδυασμένος με τον ψυχολογικό ρεαλισμό των χαρακτήρων και την ποιητική, ονειρική τους διάθεση (όλα μαζί συνδυασμένα), ήταν που προσέδωσε στο θέατρο του Τσέχωφ την ιδιαιτερότητά του – που το καθιστούσε κάτι εντελώς ξεχωριστό. Μόλις την ίδια εποχή είχε επιχειρήσει κάτι αντίστοιχο ο Ερρίκος Ίψεν στη Νορβηγία – μα όταν δοκιμάζεις κάτι νέο, είναι αναπόφευκτες οι αντιδράσεις, σε μια εποχή που πατούσε με το ένα πόδι της στο παρελθόν και την παράδοση.

Όπως ανέφερε ο ίδιος ο Τσέχωφ, το έργο του έχει «λίγη δράση». Ο διάλογος κυριαρχεί, ένας διάλογος που υφαίνει τα όνειρα, τις επιθυμίες και τις απογοητεύσεις των χαρακτήρων – όλοι χαρακτήρες δοσμένοι με μια μοναδική ψυχολογική διεισδυτικότητα, ονειροπαρμένοι και ταυτόχρονα προσγειωμένοι στη γη, συνδυάζοντας το καθημερινό με το ιδεατό, το φθαρτό με το αιώνιο. Οι συνομιλίες τους φαντάζουν τόσο απλές, μα τόσο διαχρονικές ταυτόχρονα. Δεν έχει σημασία αν το έργο γράφτηκε το 1895 – θα μπορούσε να είχε γραφτεί και χθες, οι χαρακτήρες του βρίσκονται πέρα από τον χρόνο. Οι χαρακτήρες του είμαστε εμείς οι ίδιοι, τα όνειρά τους και δικά μας όνειρα, οι απογοητεύσεις τους και δικές μας απογοητεύσεις. Και όλα αυτά σε ένα έργο στο οποίο η «δράση» απουσιάζει σχεδόν ολοσχερώς. Στιγμές έντονου δράματος (όπως ο θάνατος ενός χαρακτήρα) εκτυλίσσονται εκτός σκηνής – ο σκοπός του Τσέχωφ δεν ήταν να εξάψει συναισθήματα και εύκολες συγκινήσεις.

Όπως αναφωνεί κάποια στιγμή ο ήρωας του έργου του, Τρέπλιεβ – ένας νεαρός, ανήσυχος δραματουργός, που φιλοδοξεί να πραγματοποιήσει τα όνειρά του: «Χρειαζόμαστε νέους τρόπους έκφρασης! Χρειαζόμαστε νέους τρόπους, και αν δε μπορούμε να τους δημιουργήσουμε, καλύτερα να μην κάνουμε τίποτα!»

Αποτυχία και Παραίτηση

Μα ο κόσμος δεν ήταν ακόμα έτοιμος για κάτι τέτοιο, φαίνεται. Και ο ίδιος ο Τσέχωφ, βλέποντας την παταγώδη αποτυχία που σημείωσε αρχικά το έργο του, ένιωσε να απελπίζεται. Πιθανό να είχε σταματήσει εκεί κάθε αντίστοιχη απόπειρα. Τα έργα του ποτέ δε θα γίνονταν γνωστά και ο κόσμος του θεάτρου θα έχανε έναν από τους σημαντικότερούς του εκφραστές.

Ήταν 17 Οκτώβρη του 1896, όταν ανέβηκε για πρώτη φορά ο «Γλάρος» στο θέατρο Αλεξαντρίνσκι της Πετρούπολης. Στο ρόλο της Νίνας – της νεαρής, ονειροπαρμένης συμπρωταγωνίστριας του έργου – ήταν η διάσημη ηθοποιός Βέρα Κομισαργέφσκαγια. Θεωρητικά το έργο έπρεπε να επιτύχει – η πραγματικότητα ήταν το ακριβώς αντίθετο. Οι αποδοκιμασίες και η εχθρότητα του κοινού ήταν τέτοιες, που η Βέρα έχασε τη φωνή της. Ο Τσέχωφ παράτησε τις θέσεις των θεατών και πέρασε τις δύο τελευταίες πράξεις του έργου πίσω απ’ τη σκηνή. Η αποδοκιμασία του Τύπου τις επόμενες μέρες δεν είχε προηγούμενο – το πνεύμα του έργου δεν είχε αποδοθεί σωστά, η σκηνοθεσία ήταν εκτός τόπου και χρόνου, οι ερμηνείες των ηθοποιών ξεκομμένες απ’ το ύφος που επιθυμούσε ο συγγραφέας του. Δεν ήταν απλά μια αποτυχημένη παράσταση, μα μια από τις μεγαλύτερες αποτυχίες στα θεατρικά χρονικά.

Η υγεία του Τσέχωφ επιδεινώθηκε. Γιατρός ο ίδιος στο επάγγελμα, ασκούσε τη συγγραφή παράλληλα με την ιατρική. Μια περίοδο υπέγραφε τα διηγήματά του με το ψευδώνυμο «Γιατρός Δίχως Πελάτες»… Το χιούμορ του, η αγάπη του για τη ζωή και η ικανότητα του να συλλαμβάνει τα καθημερινά όνειρα και να τα μεταμορφώνει σε λέξεις τον είχαν κάνει αγαπητό από τον καιρό που έγραψε τα ξακουστά διηγήματά του. Μα το θέατρο ήταν κάτι άλλο – το θέατρο δεν ήταν απλά ο συγγραφέας και οι αναγνώστες του, μα περιελάμβανε ένα ολόκληρο επιτελείο από σκηνοθέτες, ηθοποιούς, σκηνογράφους – καθώς και το ζωντανό εκείνο κοινό που προσέρχεται να παρακολουθήσει μια παράσταση. Πως ήταν δυνατό να αποδώσει πάνω στη σκηνή ο Τσέχωφ εκείνο που απέδιδε στα κείμενά του, αν δεν υποστηριζόταν από ανθρώπους που συμμερίζονταν το όραμά του;

Ο χρυσός κινδύνευε να χαθεί μέσα στο ακατέργαστο μετάλλευμα. Η λάμψη του να σβήσει από τη σκόνη του πετρώματος.

«Να σταματήσει η εκτύπωση των θεατρικών έργων μου. Δε θα λησμονήσω ποτέ τη χτεσινή βραδιά!», έγραψε την επομένη της αποτυχίας της παράστασης ο Τσέχωφ στον εκδότη του. Και αποθαρρυμένος, αποκαρδιωμένος συνεχίζει: «Δε θα δώσω το έργο μου να παιχτεί στη Μόσχα. Δε θα γράψω ποτέ πια θέατρο και δε θα ξαναδώσω έργα μου να παιχτούν ακόμα και αν ζήσω εφτακόσια χρόνια!».

Το θέατρο του Τσέχωφ θα μπορούσε να είχε σταματήσει εκεί. Η προσπάθεια του να πάει χαμένη – όπως οι προσπάθειες τόσων ανθρώπων, τότε και τώρα, πάντα και παντού, που καθημερινά γυρεύουν να αναδείξουν το χρυσάφι τους μέσα από τη λάσπη, μα στο τέλος η λάσπη τους καταπίνει. Η λάσπη μιας κοινωνίας στηριγμένης σε συμβάσεις και συνήθειες, μιας κοινωνίας εχθρικής στους δημιουργούς και φιλικής προς τους εμπόρους, ενός κόσμου ανίκανου να εκτιμήσει τη διαφορετικότητα και να αναδείξει τον χρυσό από τις πέτρες.

Όπως στην καθημερινότητα την ίδια, δε μπορεί κάθε άνθρωπος που μας περιβάλλει να συμβάλλει ώστε να ανασύρουμε τις θετικές, τις δημιουργικές, τις ιδιαίτερες όψεις του εαυτού μας. Πολλοί αρκούνται στην ανάδειξη εκείνης ακριβώς της γκρίζας, καθημερινής, αδιάφορης επιφάνειας που μας πνίγει. Αντανακλούν εκείνη μόνο την όψη του εαυτού σου · τη μέτρια, τη συνηθισμένη, την ελαττωματική – και συ νομίζεις πως αυτή η όψη υπάρχει μόνο, γιατί εκείνη μόνο σου αποκαλύπτουν πως υπάρχει. Και η θάλασσα της μετριότητας ξεβράζει τα κύματά της στη στεριά, πνίγοντας την πασπαλισμένη με χρυσόσκονη άμμο σου με γκρίζες πέτρες και χαλίκια.

Ο Τσέχωφ είχε αποφασίσει να εγκαταλείψει το θέατρο. Προσπάθησε, μα η προσπάθειά του δεν βρήκε ανταπόκριση. Ο λογοτέχνης και γιατρός θα έβαζε στην άκρη τις λογοτεχνικές ανησυχίες του – σε κάποιο ράφι ίσως, αφήνοντας τες ν’ αραχνιάσουν, να σβήσουν στα άδυτα του χρόνου. Η υγεία του είχε επιδεινωθεί.

Το Πέταγμα του Γλάρου

Τότε όμως εμφανίστηκε ο άνθρωπος που έμελλε να αναδείξει τον χρυσό από τις πέτρες… Ήταν 1898 όταν ξεκίνησε να λειτουργεί επίσημα το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας – συνιδρυτής του ήταν ο Κονσταντίν Στανισλάφσκι. 

Ο Στανισλάφσκι ήταν ένας σκηνοθέτης το όραμα του οποίου συναντούσε εκείνο του Τσέχωφ. Πρωτοποριακός και ρηξικέλευθος, ικανός να αναδεικνύει τις λεπτές ψυχολογικές συγκρούσεις μέσα από τους ηθοποιούς του, να φανερώνει τα όρια και τα βάθη χαρακτήρων ρεαλιστικών, χαρακτήρων που εισέδυαν στο πετσί του ρόλου τους και μεταμορφώνονταν σε μορφές γνήσιες και διαχρονικές. Ήταν ο Στανισλάφσκι εκείνος που έπεισε τον απογοητευμένο Τσέχωφ να ανεβάσει μια φορά ακόμα το έργο του, με σκηνοθέτη τον ίδιο αυτή τη φορά. Ο χώρος θα ήταν το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας, οι ηθοποιοί καινούργιοι, η παραγωγή δική του. «Άσε το πάνω μου», ήταν σα να του έλεγε.

Και ο Τσέχωφ τον άφησε. Γιατί όχι, ίσως σκέφτηκε. Χειρότερα να πάει είναι αδύνατο..

Πάνω - ένας από τους ηθοποιούς της παράστασης του Στανισλάφσκι διαβάζει τον "Γλάρο". Κάτω - ο Στανισλφάσκι

Ο «Γλάρος» ανέβηκε για άλλη μια φορά. Μα τώρα ήταν ένας γλάρος μεταμορφωμένος · ένας γλάρος που τίναζε τα φτερά του με χαρά, σκορπώντας γύρω του εύθυμα φτεροκοπήματα! Η επιτυχία του έργου ήταν πρωτοφανής. Ποιος το περίμενε – το ίδιο έργο, που είχε γνωρίσει την γενική αποδοκιμασία δύο χρόνια πριν, γνώριζε πια μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες των καιρών του. 

Μα αυτός δεν ήταν ο αρχικός «Γλάρος» - όχι, η παράσταση που ανέβηκε τιμούσε το πρωτοποριακό πνεύμα του συγγραφέα. Οι παλιές θεατρικές συνήθειες, οι μανιέρες και οι υπερβολές είχαν παραχωρήσει τη θέση τους σε έναν καινοτόμο ψυχολογικό ρεαλισμό, που έμελλε να γίνει σήμα κατατεθέν του σκηνοθέτη. Το έργο αποδόθηκε με τον τρόπο που του άρμοζε, κοντά στο ύφος που είχε οραματιστεί ο δημιουργός του. Και αυτό ήταν ένα καινούργιο Θέατρο, ένα Θέατρο που μόλις τότε είχε αρχίσει να κάνει την εμφάνισή του.

Έτσι ο Στανισλάφσκι ανέδειξε το έργο του Τσέχωφ απ’ την αφάνεια, παραχωρώντας του την αναγνώριση που του άξιζε – και αντλώντας ο ίδιος αναγνώριση από την επιτυχία του. Γιατί πολλές φορές ένας μόνος δεν αρκεί – χρειάζεται η βοήθεια ενός δεύτερου για να κάνεις το επόμενο βήμα. Είναι εκείνος που θα κοσκινίσει το μετάλλευμα. Εκείνος που θα ξεχωρίσει τον χρυσό από τη σκόνη. Εκείνος που θα σου δώσει την απαραίτητη ώθηση, λέγοντας σου: «εμπρός, κίνα! Μπορείς!».

Το προσωπικό που απάρτιζε την περίφημη παράσταση του "Γλάρου" στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας. Στο κέντρο ο Τσέχωφ διαβάζει το έργο του - δεξιά του, ο Στανισλάφσκι.

Ο Τσέχωφ, χαρούμενος που ο «Γλάρος» είχε πια σημειώσει επιτυχία, αποφάσισε να συνεχίσει τη συγγραφή. Το παγκόσμιο θέατρο σύντομα θα μεταμορφωνόταν και ο ίδιος θα στεκόταν βασικός καταλύτης στη μεταμόρφωση αυτή. Αμέσως μετά την θετική ανταπόκριση που γνώρισε ο «Γλάρος», ο Τσέχωφ καταπιάστηκε με ένα νέο θεατρικό έργο – το όνομα του ήταν «Θείος Βάνιας». Η αρχή είχε γίνει. Θα ακολουθούσαν οι «Τρεις Αδερφές» και ο «Βυσσινόκηπος». Και ο εικοστός αιώνας θα χαιρετούσε πλέον έναν από τους σημαντικότερούς του πρωτοπόρους.

Κλείνω με ένα απόσπασμα του Άγγελου Τερζάκη.

«Ο Τσέχωφ έμπασε στο χώρο του Δράματος τη ροή, το υγρό αυτό στοιχείο, που ήτανε πριν προνόμιο του αφηγηματικού λόγου. Με τη ροή, μπήκε στο Θέατρο και ο κυματισμός, η άνεση, η αοριστία της Μουσικής. Ένας φθόγγος σπαραγμού, το αίσθημα του «ανεπιστρεπτί», κρύβεται στο βάθος κάθε μύθου του Τσέχωφ (…) Πέρα και δόθε από το Χρόνο, εκείνο που δίνει γεύση ιδιαίτερη στο Θέατρο του Τσέχωφ είναι η χαμηλόφωνη ποίηση του καθημερινού. Αλλά και το αίσθημα της καθημερινότητας, τι άλλο είναι γι’ αυτόν παρά μια άλλη όψη της έννοιας Χρόνος; Η φθορά: να το σύμβολο που προβάλλει το Χρόνο μέσα στην καθημερινότητα, την καθημερινότητα μέσα στο Χρόνο. 

Δεν έχουμε όμως να κάνουμε εδώ με την διεξοδική, μικρολόγα, νατουραλιστική καταγραφή περιστατικών της τρεχούμενης ζωής. Πίσω από το περιστατικό, όπως και πίσω από το εξωτερικά ασύνδετο, το αρμονικά μετέωρο, το μουσικά κυματερό του τσεχωφικού διαλόγου, ανακρούεται μια μελωδία ενδόμυχη, που υποβάλλει άλλα από εκείνα που προφέρει. Τα πρόσωπα, διαλεγόμενα, μονολογούν. Οι μεταξύ τους σχέσεις, οι συχνά παράφορα απελπισμένες, είναι ωστόσο σαν δίχως επαφή: σάμπως κάτι το αγεφύρωτο, το αθεράπευτα ερημικό, να τα χωρίζει. Έτσι το καθημερινό, το φαινομενικά ασήμαντο, παίρνει στα χέρια του Τσέχωφ ένα νόημα κρυφό και βαθύ. 

Κι έχουμε την εντύπωση πως ακούμε μέσα μας ένα διάλογο, όχι πια σε έκταση, παρά σε βάθος, που είναι η ίδια η μουσική των ψυχών» 

Άγγελος Τερζάκης (1960)

Η Ομπρέλα και η Συνήθεια

Απ' το ημερολόγιο του κούνελου, Τετάρτη κάπου στο πρώτο δεκαήμερο του Απρίλη. Λίγες μέρες πριν το Πάσχα.

Ήταν ένα συννεφιασμένο πρωινό που μόνο άνοιξη δε θύμιζε. Είχα ξεμυτίσει απ' τη φωλιά μου και γύριζα εδώ κι εκεί, όταν παρατήρησα μια γυναίκα που περπατούσε κρατώντας ανοιγμένη πάνω απ' το κεφάλι της μια ομπρέλα. Όλα καλά ως εδώ, θα πει κάποιος. Το περίεργο της ιστορίας είναι όμως πως... δεν έβρεχε. Καθόλου. Εδώ και ώρα.

Η γυναίκα όμως δεν έδειχνε την οποιαδήποτε διάθεση να κλείσει την ομπρέλα. Με είδε να περνώ μπροστά της (χωρίς να κρατώ ομπρέλα ο ίδιος), ενδεχομένως να παρατήρησε πως γύρω της η βροχή είχε κοπάσει εδώ και μισή ώρα τουλάχιστον. Τα πεζοδρόμια ήταν στεγνά, ούτε ψιχάλα στον ουρανό - μα εκείνη κρατούσε σταθερά την ομπρέλα ανοιχτή. Και συνέχισε έτσι τον δρόμο της.

Ποιος ξέρει - ίσως φοβόταν μήπως της πέσει καμιά σταγόνα που ξέμεινε πάνω σε κανένα δέντρο.

***

Μεγάλη η δύναμη της συνήθειας τελικά - μεταξύ μας, αρκετοί το έχουμε πάθει αυτό. Σου έχει μείνει ανοιχτή η ομπρέλα στο χέρι, περπατάς, απορροφημένος στη σκέψη σου, που να καταλάβεις πως γύρω σου δε βρέχει. Αλλά με αφορμή εκείνο το περιστατικό με την ομπρέλα, ας πούμε δυο λόγια περί συνήθειας.

Η Συνήθεια είναι η δίδυμη αδερφή της Επανάληψης. Η μαμά τους λέγεται Σταθερότητα και η γιαγιά τους Ασφάλεια. Είναι μια αξιότιμη οικογένεια παλαιών αρχών.

Όλοι έχουμε τις μικρότερες ή μεγαλύτερες συνήθειές μας. Βασικό χαρακτηριστικό τους είναι η σταδιακή ενσωμάτωσή τους στην καθημερινότητά μας. Μας παρέχουν μια αίσθηση συνέχειας, συνοχής, ηρεμίας, σιγουριάς. Σταδιακά κάποιες απ' τις συνήθειές αυτές γίνονται αναπόσπαστο κομμάτι της προσωπικότητάς μας.

Επαναλαμβάνουμε κάτι όταν το αγαπούμε. Και η επανάληψη συνδέεται με κάποια αίσθηση ψυχολογικής ασφάλειας. Κανένας δεν θα άντεχε να ζει κάθε μέρα ξεχωριστά απ' την προηγούμενη, χωρίς ένα ορισμένο άτυπο "πρόγραμμα", κάποιες σταθερές που επαναλαμβάνονται σε τακτική βάση. Η συνήθεια είναι απαραίτητη για την ψυχική μας ισορροπία.

***

Η Συνήθεια όμως έχει και μια στριμμένη δίδυμη αδερφή. Ονομάζεται Ρουτίνα. Η Ρουτίνα έχει κακές παρέες. Μεταξύ των φίλων της (μια κακόφημη συμμορία που κανείς δεν κάνει κέφι, μα έχουν άφθονες διασυνδέσεις), είναι η Σκουριά, η Μούχλα, η Ανία και η Παθητικότητα.

Και για δες - καθώς η Συνήθεια είναι δίδυμη με τη Ρουτίνα, μερικές φορές κοροϊδεύουν τον κόσμο που επιλέγει να τις φλερτάρει (είναι ελκυστικά κορίτσια, αμφότερα). Δίνεις ραντεβού με τη Συνήθεια, μα καταλήγεις να βγαίνεις με τη Ρουτίνα. Και άντε να βρεις τη διαφορά, έτσι όπως έχεις κολλήσει με την πάρτη της.

Πόσοι άραγε σήμερα διατηρούμε σχέσεις με τη μία και πόσοι με την άλλη; Και αν έχουμε εντάξει τη Ρουτίνα στη ζωή μας, πόσο εύκολο μας είναι να την αποτινάξουμε; Η Ρουτίνα και το κύκλωμά της δρουν υπογείως και εξαπλώνονται σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας – σκοπός της είναι να διατηρήσουν πάση θυσία την υπάρχουσα κοινωνική συνοχή, σκορπώντας υπνόσκονη στα μάτια σου. Η ενεργητική στάση και η αλλαγή συχνά είναι επίφοβη και ανησυχητική – μα αν βαριέσαι, ένα είναι βέβαιο: δεν ανησυχείς. Απλά κοιμάσαι και σκουριάζεις.

Συνέχισε λοιπόν να βαδίζεις με την ομπρέλα ανοιχτή και τα μάτια σου κλειστά. Ποιος ξέρει. Μπορεί να βρέξει πάλι.

***

…Κάπως έτσι λοιπόν είπα να ξεπροβάλλω πάλι απ’ τη φωλιά μου και να μπαρκάρω με το πειρατικό μου στα γνώριμα λημέρια του διαδικτύου. Η Κουνελοχώρα άνοιξε ξανά τις πόρτες στο λαγούμι της. Τον επόμενο καιρό θα μιλήσουμε για λογοτεχνία, θα προσθέσουμε ορισμένες δόσεις ιστορίας της τέχνης, μια τζούρα κινηματογράφου και κάποιες νότες μουσικής εδώ κι εκεί.

Εμπρός για νέες θάλασσες λοιπόν!

Γελαστά, επίπεδα εξώφυλλα

Χθες βράδυ τράβηξε το βλέμμα μου το ένθετο «Κ» της Καθημερινής. Το κεντρικό θέμα που δέσποζε στο εξώφυλλο είχε τον τίτλο «Πώς Γίνεσαι Δισεκατομμυριούχος πριν από τα 40», με υπότιτλο «πέντε αυτοδημιούργητοι από τη νέα λίστα του Forbes». Τα λευκά χαμόγελα και τα αστραφτερά βλέμματα των συγκεκριμένων πέντε δισεκατομμυριούχων σκορπούσαν μια παραπανίσια γυαλάδα στο ήδη γυαλιστερό χαρτί. Δες μας, έλεγαν, είμαστε νέοι και είμαστε πλούσιοι, πάμπλουτοι. Ποντάραμε, δοκιμάσαμε, κερδίσαμε. Μπορείς και συ!

Το αιώνιο αμερικανικό όνειρο. Ο αυτοδημιούργητος που καταφέρνει χάρη στην ατομική προσπάθεια, το δαιμόνιο νου και το επιχειρηματικό του πνεύμα να αγγίξει την κορυφή. Και για ποια κορυφή μιλάμε; Μα ασφαλώς ένα βουνό από χρήματα, σωροί που υψώνονται ως τον ουρανό, βάφοντας χρυσά τα σύννεφα.

Και φυσικά ο χαρακτηριστικός τίτλος που απευθύνεται σε ΣΕΝΑ, τον αναγνώστη («πως γίνεσαι δισεκατομμυριούχος»), παρέχοντας σου την αίσθηση πως κάτι τέτοιο είναι δυνατό, δίνοντας την εικόνα ενός ευέλικτου, τάχα, κοινωνικού συστήματος. Όλα είναι δυνατά, μπορείς και συ, με τύχη, πείσμα και προσπάθεια! Μα και αν δεν τα καταφέρεις, δεν έχει καμία σημασία απολύτως – το σημαντικό είναι να ξέρεις πως ΚΑΠΟΙΟΙ, «εκεί έξω», τα έχουν καταφέρει. Μια υπενθύμιση του status quo και της θέσης σου σε αυτό. Το παν είναι να γνωρίζεις που βρίσκεσαι σε σχέση με τους άλλους – και αν αισθάνεσαι μειονεκτικά, τόσο το καλύτερο. Ο σκοπός επετεύχθη.

Πάντα έτσι γινόταν. Μια ατελείωτη επίδειξη. Δεκαετίες πριν, στα εξώφυλλα ή στα κεντρικά άρθρα των περιοδικών, δέσποζαν πριγκίπισσες και βασιλιάδες. Κάποια στιγμή παραχώρησαν τη θέση τους σε μοιραίους σταρ του σινεμά και πανέμορφες καλλονές, πρωτοκλασάτους άντρες και γυναίκες. Ωραίους, πλούσιους και πετυχημένους. Η επιτυχία κρινόταν από τον συνδυασμό της εξωτερικής εμφάνισης με το χρήμα – που είχε αντικαταστήσει τους τίτλους ευγενείας. Ήταν οι αξίες της δυτικής κοινωνίας που κατέκλυσαν τον κόσμο. Σε όλες τις περιπτώσεις ο σκοπός ήταν η διαιώνιση του χάσματος, η συντήρηση των θεμελίων της καταναλωτικής καπιταλιστικής κοινωνίας. Εκείνο που προβάλλεται χρίζεται πρότυπο και αξία και ο μέσος άνθρωπος της καθημερινότητας οφείλει να το μιμηθεί, να το ακολουθήσει, ασυνείδητα τις περισσότερες φορές. Γίνε και συ μια Τζένιφερ Λόπεζ ή μια Αντζελίνα Τζολί, μπορείς. Γίνε και συ πάμπλουτος με ένα πολυτελές αμάξι και άφθονες γκόμενες να σε κυνηγούν ξωπίσω, μπορείς. Χτίσε το τέλειο κορμί. Αγόρασε ρούχα από τις ακριβότερες μάρκες. Πάρε ένα σπίτι με πισίνα και τζακούζι. Ποιος ξέρει – ίσως να διακοσμήσει και το ΔΙΚΟ ΣΟΥ λαμπερό χαμόγελο το εξώφυλλο κάποιου περιοδικού. Να σε δει ο απλός κόσμος, να σε ζηλέψει και να νιώσει μειονεκτικά με τη σειρά του.

Στη χώρα μας τα έντυπα lifestyle (που κατέκλυσαν τον Τύπο από τα τέλη της δεκαετίας του 80) επέκτειναν το φαινόμενο στα άκρα του, απευθυνόμενα σε άντρες και γυναίκες κάθε ηλικίας. «Τι Πρέπει να Κάνει ένας Άντρας ως τα 40 για να Είναι Άντρας», «Πώς να Είσαι In», «Τι Χρειάζεται να Κάνει μια Γυναίκα για να είναι Ποθητή», «Πόσο Καλός Είσαι στο Σεξ» και τα λοιπά. Μια ατελείωτη επιδειξιομανία των αξιών του νεοπλουτισμού, του υλισμού και της ρηχότητας. Μα ήταν ανοιχτή σε όλους – μπορείς και ΣΥ να γίνεις σαν εμάς, ωραίος, πλούσιος και μοιραίος! Αρκεί να ακολουθήσεις τις συμβουλές μας, να αντλήσεις από τα πρότυπά μας, να μεταλαμπαδεύσεις τις αξίες μας.

Και ο μέσος ανθρωπάκος να τρέχει ξωπίσω τους, να προσπαθεί να τους μοιάσει, να τους μιμηθεί, να γίνει κι αυτός ένας σαν εκείνους. «Γίνε σαν εμάς» σου λένε, υιοθέτησε τις αξίες μας, τον τρόπο ζωής μας - και όσο προσπαθείς να τους μοιάσεις, τόσο επιβεβαιώνεις την ανωτερότητά τους, μικρέ μου άνθρωπε.

Μα αν τα έντυπα του lifestyle υπήρξαν η «επιφανειακή» όψη του φαινομένου, η άλλη του πλευρά – η «σοβαροφανής» αναδεικνύεται σε άρθρα όπως εκείνο του «Κ»: «Πώς Γίνεσαι Εκατομμυριούχος πριν από τα 40». Μη σας ξεγελάει το σοβαρό περίβλημα. Η λογική είναι ακριβώς η ίδια.

***

Έχουμε δει τόσα και τόσα εξώφυλλα που μιλούν για χρήματα , για σεξ-απίλ, για γκλαμουριά και μόδα. Τόσα και τόσα άρθρα με θέμα τους «πώς να γίνεις εκατομμυριούχος», ή «πώς να γίνεις όμορφος». Μα δε βλέπω εξώφυλλα με τίτλους «Πώς να κάνεις Δέκα Ανθρώπους Ευτυχισμένους»… ή «Πώς να Εκτιμήσεις μια Φιλία»… ή «Πώς να Απολαύσεις μια Διαδρομή στο Κέντρο»… ή «Πώς να Αξιοποιήσεις Δημιουργικά τον Χρόνο σου»… ή «Πώς να Αφοσιωθείς στην Ανάγνωση Δέκα Βιβλίων»… ή «Πώς να Επικοινωνήσεις σε Μεγαλύτερο Βάθος με τους Άλλους», ή «Πώς να Αντλείς Χαρά από την Απλή, τόσο Απλή Καθημερινότητά σου»…

Μήπως συνιστούν μικρότερο δείκτη «επιτυχίας» τα πάνω, κύριοι;

Γιατί όχι εξώφυλλα με ανθρώπους της διπλανής πόρτας; Ανθρώπους που μπορεί να μας εμπνεύσουν κάτι θετικό με τις αξίες τους, όχι με την τσέπη ή τα μούτρα τους. Πείτε μου για χαρά, πείτε μου για δημιουργία, πείτε μου για ελπίδα, πείτε μου για ανατροπή, πείτε μου για ζωή! Τότε ναι, θα θελήσω να σας δω πρώτη σελίδα.

Δεν υπάρχει τόσο μεγάλο χάσμα, κύριοι. Οι πυραμίδες που στήνετε στέκονται σε πήλινα ποδάρια. Όλα είναι ένα επικοινωνιακό παιχνίδι – ένα τρυκ του εγκεφάλου, ίσα για να ψαρώνουν οι αφελείς – τι κρίμα που είναι τόσοι. Δε μας ενδιαφέρει να «γίνουμε δισεκατομμυριούχοι». Γελάμε, μα δεν έχουμε ανάγκη να γίνει το γέλιο μας εξώφυλλο. Θα είναι επίπεδο εξάλλου, τόσο επίπεδο.

Είναι οι αξίες εκείνες που κινούν τον κόσμο. Και οι αξίες σας, να ξέρετε, θα διαιωνίζονται όσο κάποιοι τις παίρνουν πολύ στα σοβαρά, όσο χειροκροτούν στο βάδισμά σας. Μα όταν τα φώτα της πασαρέλας σβήνουν, η επίδειξη τελειώνει. Και τι μένει τότε;

Ένα πελώριο μηδέν, πασπαλισμένο με χρυσόσκονη. Η πραγματικότητά σας.

ΥΓ – H παρούσα ανάρτηση ήταν εμβόλιμη. To φονικό κουνέλι θα επανέλθει σε τακτικούς ρυθμούς μέσα στον Απρίλιο.

~

Μαρτιάτικη Νάρκη

To ημερολόγιο δείχνει πως μπήκε τυπικά η άνοιξη. Μα, για δες, στα λημέρια μας ο χρόνος κυλάει με τους δικούς του ρυθμούς. Και αν ο κόσμος νιώθει την ανάγκη να ξεπροβάλλει απ’ τις εστίες και ν’ ανοίξει τα παράθυρα, ο ίδιος αισθάνομαι το αντίθετο. Θέλω φωτιά, θέλω κουβέρτα, θέλω έξω να βρέχει. Θέλω ο χρόνος να κυλήσει πιο αργά.

Για τον λόγο αυτόν θα αποσυρθώ για ένα διάστημα. Τα φώτα στην φωλιά μου θα σβήσουν και τα παντζούρια θα χαμηλώσουν. Ένα μικρό φως θα σιγοκαίει πάντως - δεν αποκλείεται να επανέλθω με κάποια εμβόλιμη ανάρτηση, αν αισθανθώ την ανάγκη να το κάνω.

Θα μπορούσε να το χαρακτηρίσει κάποιος χειμερία νάρκη - μόνο που ο χειμώνας παραδόξως έχει τυπικά τελειώσει - ας το πούμε μαρτιάτικη νάρκη λοιπόν και βλέπουμε.

Έχουμε συνηθίσει τα πάντα να "τρέχουν" γύρω μας έντεκα μήνες τον χρόνο - το παραγωγικό ρολόι της κοινωνίας σταματάει για λίγο μόνο τον μήνα Αύγουστο συνήθως (και αν), ίσα για να γεμίσει τις μπαταρίες του. Πολύ χαίρομαι που τα διαδικτυακά λημέρια μου δεν εντάσσονται σε αυτό το παραγωγικό ρολόι - και παίρνω "άδειες" όποτε γουστάρω.

Ευχαριστώ πολύ τα φιλαράκια και τους αναγνώστες - θα τα πούμε πάλι, με πολλά και ενδιαφέροντα πράγματα, αυτό είναι βέβαιο. Ως τότε να είστε καλά και να γεμίζετε την καθημερινότητα σας με όλα εκείνα τα πράγματα που ακυρώνουν τον ίδιο τον όρο "καθημερινότητα" - που καθιστούν κάθε μέρα ξεχωριστή και ιδιαίτερη.

Κλείνω με ορισμένους στίχους του Μπουκόφσκι και ένα τραγούδι που ταιριάζει απόλυτα.

"Ύστερα κάθισα

και πέτυχα τ' αστέρια,

ένα ένα.

Έριξα στο φεγγάρι.

Έφερα βόλτα

και πυροβόλησα όλα τα φώτα

της πόλης.

Σιγά σιγά έπεσε σκοτάδι·

σωστό σκοτάδι,

όπως μου αρέσει.

Όμως δεν γίνεται να κοιμηθώ,

αν δεν πέφτει

στα μάτια μου φως."

~ Τσαρλς Μπουκόφσκι, από το ποίημα "Τι Άντρας Ήμουν" (περιλαμβάνεται στη συλλογή "Τρόμου και Αγωνίας Γωνία").

Και το τραγούδι.

Ίχνη στην Έρημο

Η προτομή ενός αρχαίου βασιλιά της Μεσοποταμίας αντικρίζει την απέραντη έρημο. Δες πως απλώνεται αχανής μπροστά του. Κοίτα πως υψώνεται η σκόνη σε κύματα, νεφελώδη λιοντάρια έτοιμα να ρουφήξουν στην αέρινη μανία τους κάθε ίχνος ζωής. Nα πνίξουν κάθε λογική, κάθε σκέψη, παρασυρμένα απ' την τυφλή οργή τους.

Η έρημος απλώνεται ως πέρα. Ποιος ξέρει. Ίσως υπάρχουν ερείπια πόλεων θαμμένα στο εσωτερικό της. Ίχνη πολιτισμών που τώρα έχουν χαθεί. Λαμπρά παλάτια και πλατιές λεωφόροι, μεγαλοπρεπείς αψίδες και κρεμαστοί κήποι. Αστρονόμοι που μελετούσαν τις κινήσεις των άστρων, ιέρειες που χόρευαν αισθησιακούς χορούς, μαθηματικοί που υπολόγιζαν τη διάμετρο του κύκλου.

Υπήρχε πράσινο κάποτε εδώ, ξέρεις. Πριν το καταπιεί όλο το τέρας της ερήμου. Το τέρας που ζει και βασιλεύει.

Ίσως ο βασιλιάς της εικόνας βρίσκεται σε αναζήτηση κάποιου ίχνους απ' τα παλιά. Που είναι ο πολιτισμός που ήξερα, αναρωτιέται. Που βρίσκεται θαμμένος; Γιατί 3000 χρόνια μετά, το μόνο που αντικρίζω είναι άμμος και σκόνη.

Αυτό σημαίνει εξέλιξη λοιπόν; Ο πολιτισμός να παραχωρεί, αέναα, τη θέση του στον τυφλό φανατισμό του δόγματος και στον βαρβαρισμό της καταστροφής; Ένας κύκλος που αναπαράγεται διαρκώς; Χτίζεις μόνο για να γκρεμίσεις ό,τι έχτισες;

Ο βασιλιάς κοιτάζει την έρημο. Συνεχίζει ν' αναζητά ίχνη στην άμμο. Κάποιες ενδείξεις πως η κληρονομιά του δε πήγε χαμένη.

Μαζί του κοιτάζουμε και μεις.

***

Το κείμενο το έγραψα με αφορμή εκείνο το βίντεο που έχει διαδοθεί, με τις καταστροφές αρχαίων γλυπτών από φονταμενταλιστές φανατικούς. Μεταξύ της τυφλής δογματικής προσήλωσης (φανατικοί μουσουλμάνοι) και της κυριαρχικής αλαζονείας (επεκτατική δύση), θέλω να πιστεύω πως υπάρχει τρίτος δρόμος... Σε αρχική βάση, θα ήταν καλό και χρήσιμο να θυμηθούμε όλοι (σε Δύση και Ανατολή) πως ο πολιτισμός, σε τελική ανάλυση, ξεκίνησε από τη Μέση Ανατολή.

Αλλιώς η έρημος, να ξέρεις, δεν απέχει και πολύ.