Ο Βίλχελμ Ράιχ και η Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού - μέρος 1

“O μεγάλος άνθρωπος ξέρει πότε και με ποιον τρόπο είναι μικρός. Ο Ανθρωπάκος δεν γνωρίζει ότι είναι μικρός και φοβάται να το μάθει”

Βίλχελμ Ράιχ, "Άκου Ανθρωπάκο"

Εισαγωγή

Τον καιρό αυτό διεξάγεται η δίκη της Χρυσής Αυγής. Μια παράφορη εθνικιστική οργάνωση με εγκληματικό παρελθόν, που εμφανίστηκε στην πολιτική ζωή σχεδόν από το πουθενά για να διακηρύξει το μίσος της για τη δημοκρατία, τους Εβραίους, τους αλλοεθνείς, την πίστη της στον «Αρχηγό», το μιλιταρισμό, τη φυλετική καθαρότητα. Δεν ήταν μικρό το ποσοστό του κόσμου που αφέθηκε να παρασυρθεί από τον παρανοϊκό της λόγο, τον τσαμπουκά, τις ψυχοπαθολογικές διακηρύξεις περί «διεθνούς συνωμοσίας» και «ανωτερότητας της Ελληνικής Φυλής». Αντιλήψεις που θα άρμοζαν στον τρόφιμο ενός ψυχιατρείου – μα δυστυχώς η κοινωνική πραγματικότητα κάποιες φορές είναι περισσότερο ανορθολογική.

Μα η ιστορία επαναλαμβάνεται μόνο σαν κακόγουστη φάρσα. Αρκετές δεκαετίες πριν, ο Αδόλφος Χίτλερ εξουδετέρωνε με τρομακτική άνεση κάθε ίχνος λογικής, κατορθώνοντας να αποκτήσει την εξουσία στη Γερμανία του Μεσοπολέμου, χρησιμοποιώντας τα ίδια ακριβώς επιχειρήματα με εκείνα της Χρυσής Αυγής, παρέχοντας το πρότυπο πάνω στο οποίο θα έχτιζαν την ιδεολογία τους. Και οι μάζες χειροκροτούσαν με αγαλλίαση τον «Ηγέτη», φωνάζοντας “Heil!”. Δεν ήταν μερικές χιλιάδες άτομα, όχι. Ήταν εκατομμύρια πολιτών, το μεγαλύτερο μέρος του γερμανικού πληθυσμού, αφημένοι στο κάλπικο γόητρο του φασισμού, παραδομένοι στη ρουφήχτρα του.

Ένας Αυστριακός ψυχαναλυτής τον καιρό εκείνο παρατηρούσε με τρόμο την εξάπλωση του φασισμού. Προσπαθούσε να κατανοήσει τους λόγους για τους οποίους οι μάζες του κόσμου ξεπούλησαν με τόση ευκολία τα τελευταία ίχνη της ελευθερίας τους και κατάντησαν άβουλα πιόνια μιας γιγάντιας μηχανής. Τι ήταν λοιπόν ο φασισμός; Επρόκειτο για κάποιο κόμμα, μια πολιτική οργάνωση; Κάποια δικτατορία; Μια ιδεολογία ορισμένων «τρελών» που «εκμεταλλεύτηκαν τον κόσμο»; Μια μορφή «συσκότισης» του καλόβολου λαού; Ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα των Γερμανών ή των Ιταλών; Μια απλή αντίδραση στην οικονομική κρίση της εποχής;

Όχι, ο φασισμός δεν είναι τίποτα απ’ αυτά, έλεγε ο ψυχαναλυτής. Ο φασισμός δεν βρίσκεται «εκεί έξω κάπου», ούτε αφορά μια «μειοψηφία», ή έναν ορισμένο «λαό». Ο φασισμός, ως δυνάμει κατάσταση, βρίσκεται μέσα σου, μέσα μου. Βρίσκεται μέσα στον κάθε απλό πολίτη που αισθάνεται μικρός, μα θα επιθυμούσε να αισθάνεται μεγάλος. Ο φασισμός δε συνιστά απλά ένα οικονομικό και κοινωνικό φαινόμενο, μα ένα ευρύτερο ψυχοκοινωνικό φαινόμενο, εντασσόμενο σε ένα ορισμένο κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο. Ή σωστότερα, μια αντίδραση στην ψυχοπαθολογία που θα εκδηλωνόταν σίγουρα, αν ο φασισμός δεν κάλυπτε τις τρύπες, παρέχοντας ψευδαισθήσεις μεγαλείου και ανωτερότητας.

Ο φασισμός συνιστά, πάνω απ’ όλα, ένα σύνθετο, μαζικό φαινόμενο, με οικονομικές και ψυχολογικές προεκτάσεις. Για την ανάδειξη του είναι υπεύθυνοι οι πάντες. Δεν είναι μόνο ο Χίτλερ, ή ο Μουσολίνι, ή η Χρυσή Αυγή. Είναι ο εν αγνοία φασίστας της διπλανής σου πόρτας. Ο ημιμαθής, ο απογοητευμένος, ο καταπιεσμένος. Ο «Ανθρωπάκος» της καθημερινότητας. Φοβισμένος, ζαρωμένος στη γωνιά του, το ποντίκι που ονειρεύεται να γίνει δράκος. Για τον λόγο αυτόν η καταπολέμηση του φασισμού δεν μπορεί ποτέ να συνιστά νομική υπόθεση και μόνο – μα να αποτελεί κοινωνικό ζήτημα, συνέχεια, σε καθημερινή βάση.

Ο ψυχαναλυτής αυτός ήταν ο Βίλχελμ Ράιχ. Και στο σημερινό μας αφιέρωμα (το οποίο λόγω έκτασης αποφάσισα να χωρίσω σε δύο συνέχειες) συζητούμε για τις θέσεις του, όπως τις ανέπτυξε στο κλασικό έργο του «Η Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού», καθώς και στο γνωστό και δημοφιλές «Άκου Ανθρωπάκο» - ένα βιβλίο που ο ίδιος επιθυμούσε αρχικά να μείνει αδημοσίευτο.

Wilhelm Reich

Τι δεν είναι ο Φασισμός. Τι είναι ο Φασισμός.

Ο φασισμός δεν είναι απλά ένα κόμμα, μια οργάνωση. Αυτό ξεκαθαρίζει ο Ράιχ ήδη από την εισαγωγή της «Μαζικής Ψυχολογίας του Φασισμού». Για τον λόγο αυτόν δεν αρκεί η εξουδετέρωση της πολιτικής του συνιστώσας. Ασφαλώς και τα νομικά μέτρα είναι αναγκαία, προκειμένου να αποτραπεί οποιαδήποτε περαιτέρω εξάπλωσή του με νόμιμα μέσα – όπως έγινε στη Γερμανία της δεκαετίας του 30, όταν ο Χίτλερ απέκτησε την εξουσία δια της ψήφου. Μα δεν είναι αρκετό αυτό. Η κοινωνία η ίδια είναι που τρέφει το φασισμό – και η οικονομική κρίση, η ανεργία, το άγχος… αυτά συνιστούν τις βασικές κοινωνικές πηγές του.

Ο φασισμός εξάλλου δεν είναι απλά μια μορφή δικτατορίας. «Θα πρέπει να διαχωρίσουμε τη συνηθισμένη στρατοκρατία από το φασισμό. Η Γερμανία του Γουλιέλμου ήταν στρατοκρατική, αλλά όχι φασιστική», τονίζει ο Ράιχ. Το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε για κάθε μορφή στρατιωτικής δικτατορίας του εικοστού αιώνα. Η δικτατορία συνιστά αναγκαία, μα όχι επαρκής συνθήκη για την εμφάνιση του φασισμού. Ο φασισμός είναι κάτι πολύ ευρύτερο.

«Μια σφαλερή πολιτική αντίληψη είχε δημιουργήσει την εντύπωση, που επικρατεί ακόμη και σήμερα, ότι ο φασισμός είναι πρώτον ένα ιδιαίτερο εθνικό γνώρισμα των Γερμανών και των Ιαπώνων και δεύτερο, η δικτατορία μιας μικρής αντιδραστικής φατρίας», συνεχίζει ο Ράιχ. Αντίστοιχα οι προπαγανδιστές της Χρυσής Αυγής αρνούνται τον όρο «ναζιστική οργάνωση», καθώς ο ναζισμός αφορά τάχα τους Γερμανούς, ενώ αυτοί είναι «Έλληνες εθνικιστές». Πράγμα σφαλερό και παραπλανητικό από κάθε άποψη. Ο ίδιος ο όρος "ναζισμός" παράγεται από τον όρο "εθνικισμός" ("national" > "nazi"). Και δεν αφορά κάποια συγκεκριμένη χώρα μόνο - σα να λέμε, τη Γερμανία. «Ο φασισμός είναι διεθνικό φαινόμενο, διάχυτο σε σύμπασες τις κοινωνικές ομάδες όλων των εθνών», τονίζει ο Ράιχ. Και συνεχίζει ως εξής:

«Δεν μπορούμε να εξουδετερώσουμε τον αφηνιασμένο φασίστα, αν από πολιτική καιροσκοπία ψάχνουμε να τον βρούμε μέσα στο Γερμανό ή τον Ιταλό μόνο, κι όχι επίσης μέσα στον Αμερικανό και τον Κινέζο· αν δεν τον ανιχνεύουμε και μέσα στον ίδιο τον εαυτό μας· αν δε γνωρίζουμε τους κοινωνικούς θεσμούς που τον εκκολάπτουν καθημερινά».

Ένας δημοκράτης δεν διαφέρει αν είναι Έλληνας, Αμερικάνος, Γάλλος ή Ιάπωνας. Ένας κομμουνιστής το ίδιο. Ένας πασιφιστής το ίδιο. Είναι η ιδεολογία, οι αντιλήψεις, η κοσμοθεωρία τους εκείνη που τους ενώνει. Το ίδιο ισχύει και με τους θιασώτες του φασισμού. Δεν έχει σημασία αν είσαι Έλληνας, Γερμανός ή Εβραίος. Αν είσαι εθνικιστής και αντισημίτης, μισείς τη δημοκρατία και τους ξένους, είσαι υπέρμαχος της «φυλετικής καθαρότητας», ορκίζεσαι πίστη στον ηγέτη και στα σύμβολα, βαδίζεις στη στρατιωτική γραμμή και ονειρεύεσαι κατακτήσεις και πολέμους… είσαι φασίστας. Είσαι ένας νεοναζί.

Χρυσαυγίτες, ενώ αποκαλύπτουν τα πρότυπα και ινδάλματά τους

«Δεν υπάρχει σήμερα ζωντανός άνθρωπος που να μη “φέρει” στη δομή του τα στίγματα του φασιστικού αισθάνεσθαι και σκέπτεσθαι.  Ο φασισμός ως πολιτική κίνηση διαφέρει από άλλα πολιτικά κόμματα κατά τούτο: ότι τον υποστηρίζουν και τον εκπροσωπούν ανθρώπινες μάζες (…) Οι ανθρώπινες μάζες εξαιτίας της χιλιόχρονης κοινωνικής και εκπαιδευτικής παραμόρφωσης έχουν στεγνώσει βιολογικά και έχουν γίνει ανίκανες για την ελευθερία. (…) Είναι ανοησία να υποστηρίξουμε ότι ο μεγάλος ψυχοπαθής μπορούσε ολομόναχος να βιάσει 70 εκατομμύρια ανθρώπους. (…) Οι δικτάτορες έκτισαν την εξουσία τους πάνω στην κοινωνική έλλειψη ευθύνης των ανθρωπίνων μαζών».

Ο Χίτλερ δεν ήταν ποτέ ο διάβολος που τον έχουμε μετατρέψει, ο μάγος που «παρέσυρε» εκατομμύρια «αθώων πολιτών». Στο πρόσωπό του καθρεφτίζεται η ανεπάρκεια, η ευκολοπιστία και η ανευθυνότητα του κόσμου, του κόσμου που αφέθηκε να παρασυρθεί. Του πολίτη της διπλανής μας πόρτας, πέρα από σύνορα και έθνη.

«Ο φασισμός διακατέχει με τη μορφή της ανευθυνότητας τις ανθρώπινες μάζες απ’ όλες τις χώρες, τα έθνη, τις φυλές, κλπ. Ο φασισμός είναι το αποτέλεσμα της χιλιόχρονης παραμόρφωσης των ανθρώπων. Θα μπορούσε ν’ αναπτυχθεί σε κάθε χώρα, σε κάθε έθνος. Επενεργεί σε κάθε μεμονωμένο πολίτη της γης. Το αυστριακό “δυστυχώς δε γίνεται τίποτα” εκφράζει το γεγονός αυτό εξίσου με το αμερικάνικο “Let George Do It”».

Ο Ράιχ είναι κατηγορηματικός. Το να αποδίδουμε στον ίδιο τον κόσμο την ευθύνη, αντί για τους ηγέτες του, σημαίνει πως τον αντιμετωπίζουμε στα σοβαρά – και όχι σαν ένα μικρό παιδί.

«Η μάζα των ανθρώπων συνηθίζει κάτω απ’ την επιρροή των πολιτικάντηδων να μετατοπίζει το φταίξιμο στους εκάστοτε κρατούντες. Τούτο αποτελεί απόσειση ευθύνης. (…) Το να τονίζεται αυτό το φταίξιμο της μάζας των ανθρώπων, το να αποδίδεται όλη η ευθύνη στη μάζα των ανθρώπων, σημαίνει πως την παίρνουμε στα σοβαρά. Αντίθετα, το να οικτίρουμε τη μάζα των ανθρώπων, θεωρώντας την σαν ένα φτωχό θύμα, σημαίνει πως τη μεταχειριζόμαστε σα φιμωμένο, αβοήθητο παιδί».

Κοινωνία και Χαρακτήρας

Ο Ράιχ σημειώνει με έμφαση: Οι μάζες του κόσμου, στην εποχή αυτή που ζούμε, είναι ανίκανες για ελευθερία. Μα η ανικανότητα των ανθρώπινων μαζών για ελευθερία δεν οφείλεται σε κάποια «βιολογική αδυναμία» ή «έμφυτη τάση» τους να καθοδηγούνται από ηγέτες. Τέτοια υπήρξε η προπαγάνδα των ίδιων των Ναζί, θεωρώντας πως υφίσταται μια αμετάκλητη, τάχα, «ανθρώπινη φύση» που διαχώριζε τους ανθρώπους σε «ηγέτες» και σε «σκλάβους», σε οδηγούς και σε ακόλουθους. Πως είναι ο ρόλος των πολιτικών αρχηγών να καθοδηγούν, σαν άβουλα πιόνια, τους υποστηρικτές τους. Πως ο λαός είναι ανίκανος να προχωρήσει, αν δεν έχει κάποιον να τον καθοδηγεί. Μια θέση που θυμίζει εκείνη του Hobbes, όταν έγραφε “Homo Homini Lupus” – “ο Άνθρωπος είναι Λύκος για τον Συνάνθρωπό του». Γι’ αυτόν τον λόγο έχει ανάγκη από αρχηγούς και βασιλιάδες, για να «εξασφαλίζουν την τάξη».

Ωστόσο, σημειώνει ο Ράιχ, η κατάσταση αυτή δε συνιστά a priori χαρακτηριστικό των ανθρώπων, μα εμφανίζεται υπό συγκεκριμένες κοινωνικές-ιστορικές συνθήκες, που αριθμούν εκατοντάδες χρόνια ύπαρξης. Συνθήκες όμως που γίνεται ν’ αλλάξουν. Δεν είναι από τη φύση τους οι άνθρωποι ανεύθυνοι και σκλάβοι. Η κοινωνία τους έκανε έτσι, διαμορφώνοντας ανάλογα τον ψυχικό τους κόσμο, τις χαρακτηρολογικές δομές τους, σε βαθμό που θεωρούν τη σκλαβιά τους δεδομένη και αμετάβλητη – και να φτάνουν να την αναπαράγουν, μέσα από ειδικά διαμορφωμένους κοινωνικούς θεσμούς: την αυταρχική οικογένεια, το σχολείο, τα συντηρητικά ΜΜΕ, τη σύγχρονη εργασιακή πραγματικότητα, την αντιδραστική ηθική, τις κυρίαρχες κοινωνικές νόρμες και αξίες.

«Το ζήτημα είναι πως κάθε κοινωνικό σύστημα διαμορφώνει στα μέλη του τις δομές που του χρειάζονται για τους κύριους σκοπούς του».

Ο άνθρωπος δεν αγαπά την ανελευθερία του επειδή είναι γεννημένος έτσι απ’ τη φύση του – αλλιώς ποτέ δεν θα είχαν υπάρξει τόσα και τόσα παραδείγματα που αποδεικνύουν το αντίθετο. Ο άνθρωπος φτάνει να αγαπάει την σκλαβιά του επειδή μεγάλωσε σε ένα κοινωνικό περιβάλλον που τον έμαθε ν’ αγαπάει τη σκλαβιά του. Στην πραγματικότητα η ανθρώπινη «φύση» βρίσκεται σε διαρκή αντιδιαστολή με την κοινωνική και πολιτισμική πραγματικότητα – και αν υπάρχουν ορισμένες πτυχές ή δυνατότητές της δοσμένες εκ γενετής, υπάρχουν πολλές άλλες που διαμορφώνονται ανάλογα με το κοινωνικό πλαίσιο. Και αυτή είναι μια θέση αποδεκτή από σύμπασα την ψυχολογική επιστημονική κοινότητα σήμερα.

Όσο αφορά το φασισμό; Για να δούμε τι λέει ο Ράιχ.

«Ο “φασισμός” είναι η τυπική συναισθηματική συμπεριφορά του καταπιεσμένου ανθρώπου της αυταρχικής κοινωνίας μας με το μηχανικό πολιτισμό της και τη μηχανοκρατική-μυστικιστική βιοθεωρία της. Ο μηχανοκρατικά μυστικιστικός χαρακτήρας του ανθρώπου της εποχής μας δημιουργεί τα φασιστικά κόμματα κι όχι αντίστροφα (…) Οι κοινωνικές περιστάσεις και μεταβολές διαμορφώνουν σε χαρακτηροδομή τις αρχέγονες βιολογικές αξιώσεις του ανθρώπου και κατόπιν η χαρακτηροδομή αναπαράγει με τη μορφή των ιδεολογιών την κοινωνική δομή της κοινωνίας».

Όπως βλέπουμε πρόκειται για μια διαλεκτική, σύνθετη διαδικασία. Η κοινωνία διαμορφώνει τον χαρακτήρα (πάντα σύμφωνα με τις έμφυτες τάσεις και ανάγκες) και ο χαρακτήρας με τη σειρά του επενεργεί πάνω στην κοινωνία. Ο παρών χώρος δεν μας επιτρέπει, μα να προσθέσουμε πως στο θέμα αυτό αναλυτικότερες και βαθύτερες είναι, μεταξύ άλλων, οι αναλύσεις του ψυχαναλυτή Έριχ Φρομ και του Κορνήλιου Καστοριάδη. Ο τελευταίος τόνιζε τον πρωταρχικό ρόλο των «φαντασιακών σημασιών» - αποκρυσταλλωμένες κοινωνικές στάσεις και ιδέες, διαμορφώνοντας την οπτική ενός ατόμου για τον κόσμο που τον περιβάλλει και τελώντας οι ίδιες υπό συνεχή αναδιαμόρφωση. Σημαντικές εξάλλου υπήρξαν οι αναλύσεις του ψυχολόγου και παιδαγωγού Ζαν Πιαζέ, ο οποίος τόνιζε τον δημιουργικό και ενεργητικό ρόλο του παιδιού, κατά την ανάπτυξή του, στη διαμόρφωση του κόσμου στον οποίο ζει.

Συνοψίζοντας: Υπό ορισμένες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες οι άνθρωποι φτάνουν να εγκαταλείπουν την ίδια την ελευθερία τους και να παραδίδονται σε αυταρχικά, ως και φασιστικά καθεστώτα. Δεν είναι οι συνθήκες, μονόπλευρα, που κάνουν έτσι τους ανθρώπους – μα η ίδια η δομή του χαρακτήρα τους είναι τέτοια, που αναπαράγει συνθήκες σαν αυτές. Γι’ αυτόν τον λόγο ποτέ δεν αρκεί η εξάλειψη ενός παράφρονα ηγέτη ή μιας ναζιστικής οργάνωσης για την κατάρρευση του φασισμού. Όσο οι κοινωνικές συνθήκες παραμένουν και όσο οι χαρακτήρες των ανθρώπων είναι διαμορφωμένοι έτσι, ώστε να αποζητούν συνεχώς ηγέτες και σωτήρες, δε θα αργήσει να βρεθεί κάποιος άλλος «αρχηγός» ή κάποια άλλη φασιστική οργάνωση, για να πάρει τη θέση της παλιάς.

Για τον Ράιχ η κατάσταση αυτή πιάνει ρίζες στα βάθη του χρόνου.

Ιδεολογία, Επανάσταση και Αντίδραση

Η ανάλυση του Ράιχ ενόχλησε αρκετούς «ορθόδοξους μαρξιστές» την εποχή εκείνη, οι οποίοι ούτως ή άλλως αντιμετώπιζαν με σκεπτικισμό (ως κατάφωρη απόρριψη) τις φροϋδικές αναλύσεις για το Ασυνείδητο και τις σεξουαλικές, ψυχικές ενορμήσεις, θεωρώντας τες «αστικά κατάλοιπα». Εξάλλου ο διαχωρισμός της κλασικής μαρξιστικής σκέψης ανάμεσα σε «αστούς» και «προλετάριους» δε συμφωνούσε με τις μελέτες του Ράιχ.

«Η μαρξιστική κοινωνιολογία τοποθέτησε τον “αστό” απέναντι στον “προλετάριο”. Αυτό είναι ψυχολογικό λάθος. Η χαρακτηρολογική δομή δεν προσιδιάζει μόνο στον κεφαλαιοκράτη· υπάρχουν ελευθερόφιλοι κεφαλαιοκράτες και αντιδραστικοί εργάτες. Δεν υπάρχουν χαρακτηρολογικά ταξικά σύνορα».

Όπως μπορεί ένας αστός να είναι υπέρμαχος της ελευθερίας και της επανάστασης, έτσι και ένας εργάτης μπορεί να είναι υποστηρικτής του φασισμού. Μα στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν μονοσήμαντα «ελευθεριακά» ή «αντιδραστικά» άτομα.

«Ο μέσος εργάτης κρύβει μέσα του μιαν αντίφαση, κι επομένως δεν είναι ούτε μονόσημα επαναστάτης, ούτε μονόσημα συντηρητικός, αλλ’ απλώς ψυχικά διασπασμένος, η δομή του διαμορφώνεται από τη μία μεριά από την κοινωνική του κατάσταση, που γεννάει επαναστατικές ροπές, από την άλλη όμως επηρεάζεται από τη γενική, την “περιρρέουσα” ατμόσφαιρα της αυταρχικής κοινωνίας· έτσι δημιουργείται στην ψυχή του η αντίφαση. (…) Το ίδιο ισχύει και για το μεσοαστό».

Ωστόσο οι ορθόδοξοι μαρξιστές προσπέρασαν την ψυχαναλυτική ανάλυση του Ράιχ – παρά το γεγονός πως ο ίδιος τόνιζε το ακόλουθο:

«Όταν μια ιδεολογία αντεπιδρά πάνω στην οικονομική διαδικασία, θα πει ότι έχει γίνει υλική δύναμη».

Και συνεχίζει θέτοντας ένα – διαχρονικό, δυστυχώς – ερώτημα.

«Η οικονομική κατάσταση δε μετατρέπεται άμεσα και απευθείας σε πολιτική συνείδηση. Αλλιώς, η κοινωνική επανάσταση θα είχε γίνει προ πολλού. (…) Εκείνο που πρέπει να εξηγηθεί δεν είναι γιατί κλέβει ο πεινασμένος ή γιατί απεργεί ο εξανδραποδισμένος, αλλά γιατί η πλειοψηφία των πεινασμένων δεν κλέβει και δεν απεργεί η πλειοψηφία των εξανδραποδισμένων».

Η κλασική μαρξιστική ανάλυση εξάλλου, θεωρούσε πως μια εκτενής οικονομική κρίση θα αποτελούσε το προπύργιο της Επανάστασης. Ωστόσο τα φασιστικά κινήματα του 20^ου αιώνα έδειξαν πως μπορεί κάλλιστα να συμβεί το αντίθετο. Όχι επανάσταση, μα φασισμός.

Μεταγενέστερες αναλύσεις φανέρωσαν πως η ανάδειξη του φασισμού δε συνιστά παρά το έσχατο μέτρο της άρχουσας τάξης πραγμάτων, προκειμένου να σώσει τον εαυτό της. Ο φασισμός είναι το λυσσασμένο σκυλί που εξαπολύει ο καπιταλισμός, την ώρα της έσχατης κρίσης του. Η πολιτική πραγματικότητα του Χίτλερ επιβεβαίωσε την ανάλυση αυτή. Ουδέποτε καταπολέμησαν οι ναζιστές πολιτικοί τα οικονομικά μονοπώλια και τις κοινωνικές ρίζες της κρίσης. Αντίθετα δέχτηκαν απλόχερα την υποστήριξη από τους οικονομικούς και επιχειρηματικούς κολοσσούς της εποχής. Αντίστοιχα η Χρυσή Αυγή δεν τάσσεται ενάντια στα μονοπώλια ή στους προύχοντες του συστήματος – μα ενάντια στους «Εβραίους», τους «ξένους» και τον «κοινοβουλευτισμό», όλα αυτά πουλώντας μια «επαναστατική» ρητορική, προκειμένου να περάσει διφορούμενα μηνύματα στον κόσμο και να αυξήσει την επιρροή της.

Να θυμίσουμε εδώ πως, μεταξύ άλλων, στην προεκλογική ρητορική του, ο Χίτλερ τόνιζε πως θα «πολεμήσει το μεγάλο κεφάλαιο» και πως υποστηρίζει τα «συμφέροντα της εργατικής τάξης». Κάτι που ουδέποτε έκανε ασφαλώς. Εδώ όμως έγκειται ένα από τα «κλειδιά» της μαζικής απήχησης του φασισμού: η διφορούμενη, αντιφατική ρητορική του, εμποτισμένη από άφθονες «επαναστατικές» ιδέες, τέτοιες που έχουν πέραση σε μια μερίδα ημιμαθούς, απογοητευμένου κόσμου, καθώς και ένας οργισμένος, τσαμπουκαλεμένος λόγος. Ένας λόγος συχνά παραληρηματικός, επικαλούμενος το συναίσθημα, όχι τη λογική. «Η Γερμανία για τους Γερμανούς», «Ένας λαός ενωμένος, υπό την καθοδήγηση του Ηγέτη». Οι παραλληλισμοί με τη ΧΑ νομίζω είναι περιττοί.

«Δεν είναι ο φασισμός, όπως πιστεύεται γενικά, ένα καθαρά αντιδραστικό κίνημα, αλλά ένα αμάλγαμα από αντάρτικα συναισθήματα και αντιδραστικές κοινωνικές ιδέες (…) Χωρίς την υπόσχεση, πως θ’ αγωνιζόταν εναντίον του μεγάλου κεφαλαίου, ο Χίτλερ δε θα είχε ποτέ κερδίσει τα μεσαία στρώματα».

Είναι όμως «επαναστατικός» ο φασισμός; Ο Ράιχ δηλώνει κατηγορηματικά όχι:

«Αν με τον όρο επανάσταση εννοούμε την έλλογη εξέγερση μπρος σε αφόρητες συνθήκες μέσα στους κόλπους της κοινωνίας, την έλλογη βούληση να “φτάσουμε στη ρίζα των πραγμάτων” και να τα διορθώσουμε, τότε ο φασισμός δεν είναι ποτέ επαναστατικός. Μπορεί βέβαια να παρουσιάζεται με το προσωπείο επαναστατικού πάθους. Αλλά δε θα ονομάσουμε επαναστάτη το γιατρό που χειρίζεται μιαν αρρώστια με υπεροπτικές βρισιές, αλλά εκείνον που ερευνά ήσυχα, θαρραλέα και ευσυνείδητα τα αίτια της αρρώστιας και τα πολεμά».

Εκείνο που δεν έκαναν όμως οι ορθόδοξοι μαρξιστές ήταν να επιχειρήσουν μια εις βάθος ανάλυση του ψυχοπαθολογικού χαρακτήρα του φασισμού, χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της ψυχαναλυτικής σκέψης – όπως έκανε ο Ράιχ, ο Έριχ Φρομ, ο Αντόρνο. Παρά τις διαφορές των τριών αυτών ερευνητών, κοινό χαρακτηριστικό τους ήταν η έννοια της «αυταρχικής προσωπικότητας».

Η ψυχολογική δομή του Φασισμού: 1) Έρωτας και Θάνατος

«Αυτό που σε καταπιέζει, Ανθρωπάκο, κάθε ώρα και κάθε λεπτό, ακόμα και όταν δεν υφίσταται κανένας εξωτερικός παράγοντας, είναι η δική σου συναισθηματική αρρώστια, όχι κάποια εξωτερική δύναμη. Θα είχες αποτινάξει τους τυρράνους εδώ και καιρό αν ήσουν ζωντανός και υγιής μέσα σου. Οι καταπιεστές σου προέρχονται από τον δικό σου περίγυρο».

Αν υπάρχει ένας κοινός συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις διάφορες ρητορικές του φασισμού, τότε και τώρα, αυτός είναι εκείνος του μίσους. Μίσος απέναντι στον αλλοεθνή, μίσος απέναντι στον Εβραίο, μίσος απέναντι στον δημοκράτη, μίσος απέναντι στον φιλελεύθερο, μίσος απέναντι στον αριστερό, μίσος απέναντι στον ομοφυλόφιλο, μίσος απέναντι στον ιδεολόγο της ελευθερίας, μίσος απέναντι στον ορθολογιστή, μίσος απέναντι στον άθρησκο, μίσος απέναντι στον ισχυρό, μίσος απέναντι στον ανίσχυρο. Ο φασισμός βλέπει παντού εχθρούς – ο κόσμος όλος συνωμοτεί εναντίον του. Στην ψυχοπαθολογία αυτό ονομάζεται «παρανοϊκό σύνδρομο».

«Η φυλετική θεωρία δεν είναι δημιούργημα του φασισμού. Αντίστροφα: ο φασισμός είναι δημιούργημα του φυλετικού μίσους, και η πολιτικά οργανωμένη έκφρασή του».

Ο ρατσισμός συνιστά χαρακτηριστική εκδήλωση του μίσους που στρέφεται απέναντι στον Άλλο. Ο Άλλος ενσαρκώνει όλα εκείνα που εσύ δεν είσαι. Ο Άλλος είναι το Κακό, ενώ εσύ είσαι το Καλό. Κάθε τι κακό και άσχημο μέσα σου προβάλλεται στον Άλλο – ο οποίος μετατρέπεται σε αποδιοπομπαίος τράγος και ενσαρκωτής όλων των κακών του κόσμου. Ασφαλώς λέγοντας "Άλλος" δεν αναφερόμαστε σε μεμονωμένα άτομα, μα σε κοινωνικές κατηγορίες/ομάδες, που μοιάζουν ξαφνικά να ενσαρκώνουν όλα τα κακά του κόσμου. Ο "Άλλος" ως Ετερότητα, ως ευδιάκριτη (και ομοιογενής) κοινωνική κατηγορία. 

Η ακραία αυτή αντιπαράθεση των πάντων υπό μονοδιάστατους όρους «καλού» και «κακού», «όμορφου» και «άσχημου», «σωστού» και «λάθους», θα μπορούσε να παρομοιαστεί με πρώιμα στάδια της παιδικής σκέψης, όταν ο κόσμος διαχωρίζεται σε απόλυτους τόνους του μαύρου και του άσπρου. Δεν υπάρχουν ενδιάμεσες αποχρώσεις, μόνο οι «καλοί» και οι «κακοί». Μα αν στην πρώιμη παιδική σκέψη ένας τέτοιος διαχωρισμός συνιστά αναγκαίο στάδιο της εξέλιξης, στην περίπτωση ενός ενήλικα θα μπορούσε να συνιστά μορφή ψυχοπαθολογίας και ανικανότητας σύνθετης σκέψης.

"Πίσω απ΄όλα οι Εβραίοι" - αφίσα ναζιστικής προπαγάνδας

Κεντρικό ρόλο στην ανάλυση του Ράιχ έπαιζε εκείνος της σεξουαλικότητας – κάτι αναμενόμενο, αν σκεφτούμε πως ήταν πιστός μαθητής του Φρόυντ (ή μάλλον του πρώιμου Φρόυντ, τον καιρό που έθετε τη σεξουαλική ενόρμηση στη βάση κάθε ανθρώπινης συμπεριφοράς). Όσο αφορά το ρατσισμό, θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε τη θέση του στην ακόλουθη, επιγραμματική διατύπωση:

«Η φυλετική θεωρία είναι μια γνήσια βιοπαθητική χαρακτηρολογική έκφραση του αναφρόδιτου (ανίκανου για οργασμό) ανθρώπου».

Η καταπίεση της σεξουαλικότητας βρίσκεται, κατά το Ράιχ, στη βάση όχι μόνο του φασισμού, μα κάθε αυταρχικού καθεστώτος και κάθε καταπιεστικής κοινωνίας από καταβολής ύπαρξης. Μα λέγοντας «σεξουαλικότητα» δεν υπονοείται μόνο η φυσική πράξη του σεξ – μα μια ευρύτερη, βαθύτερη μορφή ενέργειας (η φροϋδική Λίμπιντο, αν και ο Ράιχ δεν ακολούθησε τη συγκεκριμένη ορολογία), η οποία βρίσκεται στον πυρήνα των φυσικών ενορμήσεων και η οποία δαμάζεται από τον εκάστοτε πολιτισμό. Για τον Φρόυντ η χαλιναγώγηση αυτή της σεξουαλικότητας συνιστούσε αναγκαία συνθήκη ύπαρξης του πολιτισμού. Μα για το Ράιχ (όπως και για το Μαρκούζε, αργότερα), είναι ο πολιτισμός της καταπίεσης εκείνος που πνίγει τη σεξουαλικότητα, όχι ο πολιτισμός γενικά.  

Ο φασισμός τρέφεται απ’ το μίσος. Και ως τέτοιος, τρέφεται απ’ τη ζωντάνια εκείνων που μισεί.

«Η ζωντάνια μπορεί να υπάρξει χωρίς το φασισμό, ο φασισμός όμως δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη ζωντάνια. Είναι ο βρυκόλακας που θέλει να χορτάσει τις φονικές ορμές του πάνω στο σώμα της ζωής, όταν την άνοιξη ζητάει ο έρωτας την εκπλήρωσή του».

Αρκεί να σκεφτούμε τη σημασία του Θανάτου στην κοσμοθεωρία των νεοναζί – αντίστοιχα και της Χρυσής Αυγής. Ο θάνατος, ο ένδοξος θάνατος, ο θάνατος για τον ηγέτη, για το Έθνος, ο δοξασμένος πόλεμος, η εξόντωση του αντιπάλου… αυτά βρίσκονται στον πυρήνα της ναζιστικής σκέψης. Μα αρκεί να θυμίσουμε πως ήταν ο Εμπεδοκλής εκείνος, πρώτος, που διαχώρισε τον κόσμο σε δύο φυσικές δυνάμεις: τη Φιλότητα και το Νείκος – την Αγάπη και την Έριδα. Και χιλιετίες μετά ο Φρόυντ επανέφερε την αντίληψη αυτή, τονίζοντας πως υπάρχουν δύο είδη ενορμήσεων: εκείνες του έρωτα και εκείνες του θανάτου. Η ζωή ενάντια στο θάνατο.

Όσο οι ναζιστές ήταν με το μέρος του θανάτου, θέτοντάς τον στο επίκεντρο της κοσμοθεωρίας τους… υπήρχαν και εκείνοι που έλεγαν «κάντε έρωτα – όχι πόλεμο».

Συνεχίζεται…

Η μελέτη μας έχει και συνέχεια. Ακολουθεί η ανάλυση του Ράιχ για τον πρωταρχικό ρόλο της οικογένειας, η συσχέτιση της πατρίδας και του ηγέτη με τα γονεϊκά πρότυπα, ο ρόλος της γυναικείας σεξουαλικότητας, η ταύτιση με την συλλογική δύναμη και τέλος, ένα εκτενές, χαρακτηριστικό απόσπασμα από το «Άκου Ανθρωπάκο».

Διαβάζετε το Β' Μέρος του αφιερώματος εδώ:

O Βίλχελμ Ράιχ και η Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού, Μέρος 2

Στο μεταξύ κλείνω με μια ιστορική φωτογραφία. Γερμανία, έτος 1936. Εκατοντάδες χέρια υψώνονται σε ναζιστικό χαιρετισμό, μα ένας άνθρωπος μέσα στο πλήθος επιλέγει να μη χαιρετήσει. Αυτό θα πει να είσαι ελεύθερος.

Στη Φωλιά του Κούνελου

Από μικρός μου άρεσε να τρυπώνω σε φιλόξενα λημέρια και απόμερες γωνιές, τέτοιες που σου παρείχαν κάποια αίσθηση απόδρασης απ’ τη βαβούρα του κόσμου. Την οχλοβοή, το θόρυβο, τις εξελίξεις, την επικαιρότητα που πάντα τρέχει λαχανιασμένη – και εμείς για κάποιο λόγο οφείλουμε να τρέχουμε ξωπίσω της, λες και αν σταματήσουμε για λίγο να πάρουμε μια ανάσα θα χάσουμε τον αγώνα δρόμου. Όχι. Κάποιες φορές αποζητάς να δραπετεύσεις από οτιδήποτε τρέχει γύρω σου χωρίς εσένα. Ίσως και απ’ τον ίδιο το χρόνο. Και άσε τους άλλους να λαχανιάζουν.

Υπάρχουν πολλοί τρόποι ν’ αποδράσεις, όχι το ίδιο αποτελεσματικοί, ούτε μακροπρόθεσμα εξίσου ικανοποιητικοί. Κάποιες φορές όμως ο κόσμος όλος μπορεί να περικλείεται σε ένα μέρος μόνο. Μπορεί να είναι ένας τόπος εξόρμησης, ή μια γωνιά στο ίδιο σου το σπίτι. Μπορεί να είναι μια ψυχολογική κατάσταση. Ή ενδεχομένως η συντροφιά ενός ανθρώπου, τέτοια που να αισθάνεσαι ελεύθερος – γιατί υπάρχουν και εκείνες οι παρέες που νιώθεις το ακριβώς αντίθετο.

Μα τα πάνω πάνε κι έρχονται, άστατα σαν μεθυσμένες θάλασσες. Ενώ η συντροφιά εκείνων των μικρών, χαρτόδετων πραγμάτων που λέγονται βιβλία είναι πάντα εκεί. Την κατάλληλη διάθεση χρειάζεσαι μόνο, λίγο διαθέσιμο χρόνο και… αυτό ήταν. Έχεις αποδράσει. Και, ποιος ξέρει. Ίσως συμβάλλεις ώστε ν’ αποδράσει και κανείς άλλος, αφήνοντας πίσω του σπασμένα κάγκελα και αλυσίδες. Αν και πρωτίστως το ταξίδι των βιβλίων είναι ταξίδι μοναχικό.

Να γιατί έχω γεμίσει τον προσωπικό χώρο μου με βιβλία. Σε ένα μόνο μέρος στοιβάζονται εκατοντάδες διαφορετικοί προορισμοί απόδρασης. Κάποιες φορές φτάνω ως και ν’ απλώνω τυχαία το χέρι – και να πιάνω το επόμενο εισιτήριο. Ποιος να είναι ο προορισμός άραγε; Ελαφρύς ή σοβαρός; Πίσω στο χρόνο ή στη νεότερη εποχή; Ρεαλιστικός ή φανταστικός; Ελληνικός ή ξένος; Εκατοντάδες προορισμοί να επιλέξεις. Μα και αν αποφασίσω κυριολεκτικά να φύγω, όπου και αν κατευθυνθώ – το βιβλίο βρίσκεται πάντα εκεί, στην τσάντα, στις αποσκευές.

Πόσοι κόσμοι να χωρέσουν βέβαια σ’ ένα δωμάτιο μόνο. Όπως γίνεται φανερό απ’ τις φωτογραφίες, έχω φροντίσει να γεμίσω ασφυκτικά το χώρο μου, τον οποίο και θα χαρακτήριζα ως το αντίθετο της μινιμαλιστικής αισθητικής! Όσο πιο γεμάτος, τόσο το καλύτερο! Μια φορά κι έναν καιρό ήταν λίγα ράφια όλα κι όλα. Κάποια στιγμή η βιβλιοθήκη δεν ήταν αρκετή και προστέθηκε δεύτερη. Τα τελευταία χρόνια η κατάσταση (ή το πρόβλημα, αν προτιμάτε) εκτραχύνθηκε και προστέθηκε έξτρα βιβλιοθήκη στον απέναντι τοίχο – τώρα τα βιβλία βρίσκονται και απ’ τη μία και απ’ την άλλη πλευρά.

Μα δυστυχώς το πρόβλημα έμελλε να επιδεινωθεί. Τα τελευταία δυο περίπου χρόνια τα βιβλία έγιναν τόσα, που δε χωράνε πλέον στα ράφια, ούτε σε διπλές σειρές – στοιβάζονται αναγκαστικά πάνω στο τραπέζι, ένα τραπέζι που κάποτε ανέπνεε και ξεσκονιζόταν σαν όλα τα τραπέζια! Τον παλιό καλό καιρό, τότε που υπήρχε χώρος πάνω του.

Μα ούτε αυτό αρκεί. Πολύ περισσότερα είναι τα βιβλία που στοιβάζονται κάτω απ’ το τραπέζι. Και είναι μπερδεμένα μεταξύ τους, έτσι που καταντάει εφιάλτης αν αναζητώ ένα συγκεκριμένο μέσα απ’ τον σωρό.

Είναι ωραία όμως έτσι. Θα μπορούσαν θεωρητικά τα μισά από αυτά να βρουν καταφύγιο σε κάποιο πατάρι ή καμιά ντουλάπα… μα που η χαρά μετά να περιβάλλεσαι από τα βιβλία σου! Να τα βλέπεις παντού γύρω σου! Προσπαθώ να σκεφτώ τις μελλοντικές γενιές, αν θα αποζητούν ανάλογη αισθητική τέρψη στο θέαμα των σειρών από βιβλία, ή αν τα άδεια πλέον ράφια τους θα περιλαμβάνουν ένα Ipad όλο κι όλο. Σύμφωνοι, η ανάγνωση είναι εκείνη που έχει σημασία, σε τελική ανάλυση… μα κάποιες φορές τίθεται θέμα αισθητικής. Με τον ίδιο τρόπο θα μπορούσαν να καταργηθούν τα τζάκια μια για πάντα, καθώς υπάρχουν εναλλακτικοί πια τρόποι θέρμανσης… μα τίποτα ανάλογο δε συγκρίνεται με την ομορφιά ενός τζακιού.

Περιττό να προσθέσω πως ο συνδυασμός βιβλιοθήκη και τζάκι (και λίγο κατάλληλο φαγητό ή ποτό, μαζί με την ανάλογη μουσική υπόκρουση) αγγίζουν τη σφαίρα της τελειότητας.

Καθώς μιλάμε για βιβλία, σκέφτηκα πως ήταν καλή ευκαιρία να παρουσιάσω ορισμένα από τα αγαπημένα μου. Ξεχώρισα είκοσι. Στην πραγματικότητα είναι πολύ περισσότερα. Μα ας πούμε πως αυτά τα είκοσι ανήκουν στα βιβλία που κατέχουν ιδιαίτερη σημασία για μένα. Σύμφωνα με την ακόλουθη λοιπόν εικόνα, από αριστερά προς τα δεξιά και από πάνω προς τα κάτω, έχουμε τα εξής (η σειρά είναι τυχαία):

1 # “Watchmen”, του Άλαν Μουρ. Με άφησε και συνεχίζει να με αφήνει άφωνο, κάθε φορά που το διαβάζω.

2 # “Το Πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέυ”, Όσκαρ Γουάιλντ. Κλασικό και αγαπημένο.

3 # “Ο Λύκος της Στέπας” του Χέρμαν Έσσε. Διαβασμένο πρώτη φορά στα πρώιμα φοιτητικά μου χρόνια, η επίδραση αυτού του βιβλίου πάνω μου ήταν όμοια με την επίδραση ενός σεισμού πάνω στο έδαφος. Λίγα βιβλία μου το προκαλούν αυτό πια.

4 # “Η Εποχή των Άκρων”, Eric Hobsbawm. Όλες οι «Εποχές» του Hobsbawm ανήκουν, απλά, στα κορυφαία βιβλία Ιστορίας που γράφτηκαν ποτέ.

5 # “Ιστορία Χωρίς Τέλος”, του Μίχαελ Έντε. Πρέπει να γράψω αναλυτικά κάποια στιγμή για το συγκλονιστικό αυτό παραμύθι, που μόνο παραμύθι δεν είναι.

6 # “O Κίτρινος Φάκελος”, M.Καραγάτση. Από τα ελληνικά μυθιστορήματα που παραμένουν μπροστά από την εποχή τους.

7 # “The Ultimate Hitchhikers Guide to the Galaxy”. Όλη η σειρά του Douglas Adams. Η ευφυΐα και το χιούμορ παντρεύτηκαν την επιστημονική φαντασία και έκαναν πολλά παιδιά.

8 # “Η Αθανασία”, Μίλαν Κούντερα. Από τα βιβλία του Κούντερα που έχω διαβάσει μέχρι τώρα (είναι 6-7) είναι το αγαπημένο μου. Ήταν επίσης η πρώτη φορά που διάβασα βιβλίο δυο φορές συνεχόμενες – το τελείωσα και το έπιασα πάλι απ’ την αρχή, αμέσως, για μια δεύτερη ανάγνωση.

9 # “Lowside of the Road – A Life of Tom Waits”. Η μουσική του Waits σημαίνει πολλά για μένα και το βιβλίο αυτό είναι μια φοβερή βιογραφία. Έχω κάνει σχετικό ραδιοφωνικό αφιέρωμα στο παρελθόν (διάρκειας 6 ωρών), μα πρέπει να το συνοδέψω και από ένα αντίστοιχο γραπτό κάποια στιγμή…

10 # “The Silmarillion”, J.R.R.Tolkien. Στην αγγλική του έκδοση, ένα έπος που όμοιό του δεν έχει γραφτεί στη φανταστική λογοτεχνία του 20^ου αιώνα.

Και συνεχίζουμε με τη δεύτερη δεκάδα.

11 # “Πόλεμος και Ειρήνη”. To έπος του Τολστόι παραμένει, για μένα, το κορυφαίο έργο κλασικής λογοτεχνίας που έχω διαβάσει μέχρι σήμερα. Έχω διαβάσει κι άλλα σπουδαία έργα, μα ως τώρα κανένα δεν το έχει ξεπεράσει.

12 # “Αναφορά στον Γκρέκο”, Νίκου Καζαντζάκη. Ένα έργο που αποπνέει ελευθερία, ταξίδι και αναζήτηση.

13 # “H Διαλεκτική του Διαφωτισμού”, των Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο. Ή αλλιώς, το κορυφαίο έργο της περίφημης «Σχολής της Φρανκφούρτης», που τόσο επηρέασε την κοινωνιολογική και φιλοσοφική σκέψη του 20^ου αιώνα. Δύσκολο βιβλίο, βαρύ στην κριτική του, μα πάντα σημαντικό για όσους θα ήθελαν να δουν τον κόσμο να αλλάζει.

14 # “1984”. Πασίγνωστο βιβλίο σε όλους, μα πόσοι αλήθεια έχουν διαβάσει τον «Μεγάλο Αδερφό»; Οι αλήθειες που περιλαμβάνει το έργο αυτό του Όργουελ είναι ανατριχιαστικές.

15 # “Η Ναυτία”, Ζαν Πωλ Σαρτρ. Το είχα διαβάσει πρώτη φορά στα 21 μου και λίγα είχα εμπεδώσει. Το ξαναδιάβασα πρόσφατα και με πέταξε στον τοίχο. Να γιατί πρέπει να επανερχόμαστε σε κάποια βιβλία μετά από καιρό.

16 # “Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος”. Λέγαμε για όσους θέλουν να δουν τον κόσμο να αλλάζει… Ε, λοιπόν, αυτό το περίφημο δοκίμιο του Καμύ γύρω από τα όρια και το νόημα της επανάστασης οφείλει να είναι απαραίτητο ανάγνωσμα σε όλους αυτούς – και όχι μόνο.

17 # “Οδυσσέας”, Τζέιμς Τζόυς. Αυτό δεν είναι βιβλίο. Είναι ο κόσμος όλος.

18 # “To Άρωμα του Ονείρου”. Μόνο γλυκές εικόνες πλημμυρίζουν τις αισθήσεις μου, τόσο με αυτό, όσο και με όλα τα βιβλία του Τομ Ρόμπινς.

19 # “Αδερφοί Καραμαζώφ”, Ντοστογιέφσκι. Λίγα βιβλία έχουν γραφτεί με τόσο βάθος, τόση ενδοσκόπηση.

20 # “Κωμικοτραγική Ιστορία του Νεοελληνικού Κράτους”. Το πόνημα αυτό του Βασίλη Ραφαηλίδη είναι η ιστορία που θα έπρεπε να διδάσκεται στα σχολεία, αν ζούσαμε σε μια χώρα της προκοπής.

Η Φάτσα απολαμβάνει, αν μη τι άλλο, το χώρο

Υπάρχουν δυο κατηγορίες ανθρώπων, όσο αφορά τις αναγνωστικές τους συνήθειες. Οι σωστοί άνθρωποι και οι λάθος άνθρωποι. Οι σωστοί άνθρωποι διαβάζουν ένα-ένα τα βιβλία τους, με τη σειρά. Περιμένουν πρώτα να τελειώσουν ένα για ν’ αρχίσουν ένα άλλο. Και δεν αγοράζουν καινούργια βιβλία, εκτός αν έχουν τελειώσει την ανάγνωση των παλιών.

Εγώ δυστυχώς ανήκω στους λάθος ανθρώπους. Αν τα βιβλία ήταν γυναίκες, θα επιδιδόμουν σε ατελείωτες ελεύθερες σχέσεις μαζί τους – από τη μία στην άλλη και μετά πίσω, δοκιμάζοντας εμπειρίες με πολλές και διαφορετικές, απολαμβάνοντας τις χαρές του αδάμαστου έρωτα, περιφρονώντας τις συμβατικές καταστάσεις. Κάποια στιγμή άρχισα ν’ αγοράζω βιβλία σε πολλαπλάσιο ποσοστό συγκριτικά με τον αριθμό εκείνων που προλάβαινα να διαβάσω… με τη λογική πως η ανάγνωση θα γίνει ούτως ή άλλως, αργά ή γρήγορα – επομένως ας τα πάρω μια ώρα αρχύτερα. Κάπως έτσι λοιπόν έχει συσσωρευτεί ένας τεράστιος αριθμός τίτλων που βρίσκονται εκεί στα ράφια μου (ή στο τραπέζι, ή στο πάτωμα) που δεν έχω διαβάσει ακόμα – μα σκοπεύω να το κάνω άμεσα.

Χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία, επέλεξα 12 κλασικά λογοτεχνικά έργα ανάμεσά τους. Αυτά είναι:

1 # Σελίν, «Ταξίδι στο Κέντρο της Νύχτας».

2 # Τάσος Αθανασιάδης, «Η Αίθουσα του Θρόνου».

3 # Τζων Στάινμπεκ, «Τα Σταφύλια της Οργής».

4 # Κερτ Βόνεγκατ, «Σφαγείο νο. 5».

5 # Εμίλ Ζολά, «Νανά».

6 # Βιρτζίνια Γουλφ, «Στο Φάρο».

7 # Σάμιουελ Μπέκετ, «Μολλοϋ»

8 # Νικολάι Γκόγκολ, «Νεκρές Ψυχές».

9 # Σταντάλ, «Το Κόκκινο και το Μαύρο».

10 # Μπουλγκάκωφ, «Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα».

11 # Τζέην Ώστεν, «Υπερηφάνεια και Προκατάληψη».

12 # Ντόρις Λέσινγκ, «Το Χρυσό Σημειωματάριο».

Μεταξύ των βιβλίων ξεχωρίζουν κάποιες ακριβές, πολυτελείς εκδόσεις στ’ αγγλικά, για τις οποίες είμαι πραγματικά υπερήφανος. Πρόκειται για βιβλία που απολαμβάνεις όχι μόνο να τα διαβάζεις, μα και να τα κοιτάζεις, να τα κρατάς στα χέρια σου, να τα πασπατεύεις – συνδυάζοντας την ομορφιά με το περιεχόμενο. Να ήταν οι γυναίκες σαν αυτά.

Τα βιβλία αυτά διακοσμούν περίοπτες θέσεις στα ράφια μου. Επέλεξα ορισμένα από τα ωραιότερα και σας τα παρουσιάζω.

1 # “The Sandman series”, Neil Gaiman. Το σπουδαίο αυτό κόμικ του Gaiman, ένα από τα σπουδαιότερα που έχουν γραφτεί ποτέ, σε τέσσερις τόμους πολυτελείας. Στη φωτογραφία βλέπουμε τον πρώτο τόμο.

2 # “Οι Περιπέτειες του Χακλμπέρι Φιν”. Μια πανέμορφη έκδοση του αγαπημένου έργου του Μαρκ Τουέιν, που φαίνεται να έχει έρθει από τον 19^ο αιώνα.

3 # “Τα Παραμύθια του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν”. Όλα τα παραμύθια του σε έναν υπέροχο τόμο.

4 # “The MAD Archives”. Το ξεκίνημα του θρυλικού περιοδικού MAD, σε τέσσερις τόμους. Κάποια στιγμή θα γράψω ένα σχετικό αφιέρωμα.

5 # “The Lord of The Rings”. Η τριλογία του Τόλκιν σ’ έναν υπέρογκο τόμο, διακοσμημένο από τις ονειρικές εικονογραφήσεις του Alan Lee.

6 # “The Foundation Trilogy”. Η τριλογία του Ασίμοφ, ένα από τα κορυφαία έργα επιστημονικής φαντασίας, σ’ έναν πολύ όμορφο τόμο με σκληρό εξώφυλλο.

7 # “Frankenstein”, Mary Shelley. Mια ακόμα έκδοση που μοιάζει να έχει ξεπροβάλλει απ’ τον 19^ο αιώνα, ταιριαστή σε αυτό το τόσο κλασικό έργο.

8 # “A Christmas Carol & Other Christmas Stories”. Όλες οι χριστουγεννιάτικες ιστορίες του Ντίκενς σε μια έκδοση γιορτινή σαν τα Χριστούγεννα.

Υπάρχουν ορισμένοι συγγραφείς που κατέχουν επίτιμη θέση στα ράφια – μα ακόμα σημαντικότερη στη διαμόρφωση της σκέψης μου και στις προσωπικές μου εμπειρίες. Επέλεξα λοιπόν να παρέχω μια ξεχωριστή θέση σε τρεις από αυτούς.

Μια σημαντική γωνιά λοιπόν της βιβλιοθήκης καταλαμβάνουν τα βιβλία του Κορνήλιου Καστοριάδη. Μακάρι να βρω κάποτε το χρόνο να μιλήσω εκτενώς για τη φιλοσοφία και την πολιτική του σκέψη.

Δεν είναι μικρός εξάλλου ο χώρος που πιάνουν τα βιβλία ενός άλλου στοχαστή – του Φρίντριχ Νίτσε. Αν και η φωτογραφία περιλαμβάνει ένα μέρος από τους σχετικούς τίτλους με τους οποίους έχω καταπιαστεί. Υπήρξαν και εκείνα που διάβαζα παλιά, έχοντάς τα δανειστεί από τη βιβλιοθήκη της σχολής μου.

Τέλος, καταφεύγοντας στον υπέροχο χώρο των κόμικς, αναμφισβήτητα ο κορυφαίος των κορυφαίων δεν είναι άλλος από τον Alan Moore. Να θεωρείτε βέβαιο εκτενές αφιέρωμα στο μέλλον.

Θα μπορούσα να μιλήσω για πολλά ακόμα. Μα ας αφήσω και ένα περιθώριο που να φλερτάρει με το άγνωστο, τι λέτε. Ελπίζω να μιλήσουμε αναλυτικά για πολλά από τα βιβλία αυτά στο μέλλον. Ο χρόνος, ξέρετε, είναι ο πολυτιμότερος σύμμαχος της ανάγνωσης. Μα προς το παρόν τελειώνει η περιήγηση στη φωλιά του Κούνελου.

Προς τις βιβλιοφάγες υπάρξεις εκεί έξω… τους χαιρετισμούς μου, σύντροφοι.

Ps – Το «φονικό κουνέλι» που βλέπετε στη φωτογραφία είναι δώρο της φίλης και αναγνώστριας Μυρσίνης. Μπορείτε να δείτε τις χειροτεχνίες της από αυτό το γκρουπ στο Facebook.