100 Έργα Ορόσημα στην Ιστορία της Ζωγραφικής, μέρος I

Αγαπώ την ιστορία της τέχνης. Κάθε ιστορία είναι ενδιαφέρουσα, βασικά, ακόμα και αν πρόκειται για τη Μεγάλη Ιστορία του Αρακά. Μα ειδικά στην εξέλιξη της ζωγραφικής, στο πλήθος των μεταμορφώσεών της από εποχή σε εποχή, διακρίνουμε ίσως εντονότερα από πουθενά αλλού κάτι από εκείνη την αρχέγονη προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει και να υπερβεί ταυτόχρονα τη Φύση, να μετουσιώσει το αόρατο και υπεραισθητό σε κάτι γήινο, κατανοητό, προσβάσιμο με τις αισθήσεις μας – ενώ παράλληλα προσπαθεί να μεταμορφώσει το ορατό και φυσικό σε κάτι πνευματώδες.

Η ζωγραφική εμπεριέχει την απάντηση στο ερώτημα που δεν γίνεται να θέσουμε – καθώς, τη στιγμή εκείνη που το θέτουμε, το ερώτημα μεταμορφώνεται, αλλάζει, μετατρέπεται σε κάτι άλλο. Μας κλείνει το μάτι παιχνιδιάρικα, υψώνει λίγο την αέρινή του φούστα, σα νύμφη του δάσους, σαν Αφροδίτη στο Κοχύλι, αφήνοντάς μας να πάρουμε ίσα μια σύντομη ματιά από το κάλλος που κρύβεται από κάτω, κι έπειτα φεύγει, τινάσσοντας τα πόδια της χορευτικά.

Ο Πλάτωνας την αντιπαθούσε – θεωρούσε πως η ζωγραφική συνιστά μίμηση του κόσμου των αισθήσεων, ένα είδωλο στον καθρέπτη, μία παραμυθένια εξιδανίκευση, απομακρύνοντάς μας από την πραγματικότητα, βυθίζοντάς μας σ’ έναν πλασματικό κόσμο. Μα υπήρξε πλήθος δημιουργών, ξεκινώντας από τα χρόνια της Αναγέννησης, που επηρεάστηκαν από εκείνη την πλατωνική διάσταση μεταξύ του φυσικού κόσμου των αισθήσεων και του ιδεατού κόσμου της σκέψης. Για τους δημιουργούς αυτούς η ζωγραφική ήταν το Κλειδί που εφάρμοζε τέλεια στη μυστική κλειδαριά ανάμεσα στους δύο κόσμους – οι εικόνες της δε συνιστούσαν απάτη, μα μια βουτιά στην κρυφή πραγματικότητα του κόσμου, σαν ένα όνειρο που φανερώνει μια αλήθεια που πρότερα αγνοούσες. Σαν άλλη θρησκεία, μπορούσε να αποκαλύψει την Ουσία των πραγμάτων... μόνο που δεν την φανέρωνε με λόγια, δεν γινόταν δόγμα, δεν ζητούσε πίστη και υπακοή – άφηνε σε σένα να τη συλλάβεις, να την επεξεργαστείς, να την κατανοήσεις.

Ή τουλάχιστον έτσι ήταν τα πράγματα για ένα διάστημα. Στην πορεία όμως, με το πέρασμα των χρόνων, των αιώνων, έκαναν την εμφάνισή τους κάποιοι άλλοι ζωγράφοι που άφησαν αγανακτισμένοι τα πινέλα τους και φώναξαν με μια φωνή: «ο κόσμος που φανερώνετε μέσα απ’ τις εικόνες σας είναι όντως ψεύτικος! Μια απάτη, μια εξιδανίκευση! Μα το πρόβλημα δεν είναι η ζωγραφική αυτή καθ’ εαυτή, το πρόβλημα δεν είναι η τέχνη – μα ο τρόπος που επιλέγετε να την παρουσιάσετε!». Παραφράζοντας ελαφρώς τον Μαρξ, θα μπορούσαμε να πούμε πως «το θέμα δεν είναι να κατανοήσουμε τον κόσμο μέσα από την τέχνη, μα, αλλάζοντας την τέχνη, να αλλάξουμε τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο». Οι δημιουργοί αυτοί υπήρξαν οι μεγάλοι πρωτοπόροι. Αναδιαμορφώνοντας την πορεία της ζωγραφικής, βοήθησαν να δούμε τον κόσμο με άλλο μάτι.

Μας πήγαν βαθύτερα στην πραγματικότητα; Το ταξίδι, δια μέσω των αιώνων, έφτασε στον προορισμό του; Κατανοήσαμε κάποια βαθύτερη αλήθεια των πραγμάτων; Τελικά υπάρχει κάποια μορφή τέχνης περισσότερο «αληθινή» συγκριτικά με κάποια άλλη;...

Μεταξύ μας, τι σημασία έχει, από τη στιγμή που η διαδρομή υπήρξε τόσο απολαυστική! Ελάτε λοιπόν μαζί μας, να θυμηθούμε ορισμένους από τους σημαντικότερους σταθμούς αυτής της διαδρομής... Θα μιλήσουμε για ορισμένα από τα έργα και τους ζωγράφους που χάραξαν την ιστορία της Ζωγραφικής!

Επέλεξα 100 συνολικά έργα. Λόγω έκτασης, θα χωρίσουμε το αφιέρωμα σε τέσσερις συνέχειες. Τα έργα που θα παρουσιάσουμε υπήρξαν καθοριστικά, επιδραστικά και μνημειώδη. Έργα-ορόσημα που λέμε και στον τίτλο... Μα, «ορόσημο» δε συνεπάγεται απαραίτητα «καλύτερο». Η επιλογή των έργων εμπεριέχει ασφαλώς ένα μεγάλο μερίδιο υποκειμενικού παράγοντα από την πλευρά μου, σε συνδυασμό με την ιστορική επιρροή και την αναγνωρισιμότητα αρκετών από αυτά, δια μέσω των αιώνων. Σε γενικές γραμμές εστίασα σε έργα που θα λέγαμε «χαρακτηριστικά» των ζωγράφων, χωρίς απαραίτητα να συνιστούν τα καλύτερά τους, ή τα μόνα για τα οποία αξίζει να ενδιαφερθεί κανείς – το «όμορφο» και το «καλύτερο» στη τέχνη δε μπορεί παρά να είναι θέμα γούστου, ασφαλώς. Δημιουργοί όπως ο Καραβάτζιο, ο Ρούμπενς ή ο Ντελακρουά υπήρξαν επιδραστικοί για το σφαιρικό τους έργο, τις ιδέες και τις τεχνικές καινοτομίες τους, όχι για το ένα ή δυο μεμονωμένα «έργα-χιτάκια». Ωστόσο η παρουσίαση δεν μπορεί παρά να αγγίξει την κορυφή του παγόβουνου – επέλεξα λοιπόν ορισμένα από τα γνωστότερά τους έργα, με κριτήριο να αντιπροσωπεύουν όσο γίνεται το γενικότερο ύφος και στυλ των δημιουργών τους.

Στόχος είναι αφενός να μάθουμε τους λόγους για τους οποίους τα έργα και οι ζωγράφοι αυτοί υπήρξαν σημαντικοί  και επιδραστικοί... Και αφετέρου, να κάνουμε ένα όμορφο ταξίδι στον χρόνο – γνωρίζετε πόσο μου αρέσουν αυτά τα τελευταία!

Και – ποιος ξέρει. Βλέποντας τα έργα, παρατηρώντας την εξέλιξή τους χρονολογικά και την πορεία τους δια μέσω των χρόνων, ίσως πάρουμε κι μεις μια γρήγορη ματιά από εκείνη τη τσαχπίνα Νύμφη που σας περιέγραψα, που τρέχει εδώ κι εκεί, χορεύοντας υπό τους μαυλιστικούς ήχους του Πάνα και υψώνοντας παιχνιδιάρικα τη φούστα της. Οι μεταμορφώσεις της είναι οι ίδιες οι μεταμορφώσεις του ανθρώπου, ενώ αποπειράται να ερμηνεύσει τα όνειρά του για τον κόσμο. Ο χορός της αντηχεί στον ρυθμό της αιωνιότητας.

Πάμε λοιπόν να χορέψουμε μαζί της.

Πρώτος Σταθμός – Προ-Αναγεννησιακή Περίοδος

1 # Giotto - Ο Επιτάφιος Θρήνος [The Lamentation of Christ, 1303-05]
Παρεκκλήσιο Scrovegni, Πάδουα, Ιταλία

Στην τέχνη (όπως παντού) δεν υπάρχει παρθενογένεση και καθετί έχει επηρεαστεί από κάτι άλλο, το οποίο προϋπήρξε. Ωστόσο, ανά περιόδους, εμφανίστηκαν κάποιες φιγούρες που, αντί να κάνουν ένα βήμα προς τα μπρός, έκαναν άλματα ολόκληρα.

Τέτοιος υπήρξε ο Φλωρεντίνος Giotto. Ο πρώτος «σταρ» των ζωγράφων, αναγνωρίσιμος και περιζήτητος στους σύγχρονούς του, σε μια περίοδο που ο «καλλιτέχνης» θεωρείτο ακόμα «τεχνίτης», ανώνυμος, ένα απλό όργανο της Εκκλησίας. Ο Τζιότο επηρεάστηκε από την βυζαντινή τέχνη, μα στην απόδοση των μορφών και τη χρήση του πινέλου, πήγε πολλά βήματα πιο πέρα. Δείτε τον πίνακα. Οι άγγελοι στον ουρανό φαντάζουν σχεδόν τρισδιάστατοι, σε μια εποχή που δεν είχε ακόμα ανακαλυφτεί η προοπτική και τα έργα παρουσιάζονταν επίπεδα. Το έργο σου δίνει την αίσθηση πως εξελίσσεται σ’ έναν πραγματικό – σχεδόν – χώρο, κάτι απόλυτα ασυνήθιστο ως τότε, ενώ τα πρόσωπα των μοιρολογούντων φανερώνουν μια ψυχολογική διείσδυση κι έναν ρεαλισμό σπάνιο για τα δεδομένα των καιρών.

Μετά τον Τζιότο τίποτα δε θα ήταν ίδιο, ποτέ ξανά. Μα οι καινοτομίες του άργησαν να εδραιωθούν στις αντιλήψεις και πρακτικές του κόσμου.

2 # Duccio – Maestà [1308]
Μουσείο του Καθεδρικού της Σιένα, Σιένα, Ιταλία

Σύγχρονος του Giotto, μεταβαίνοντας από τη Φλωρεντία στη γειτονική της Σιένα, ο Ντούτσιο πατούσε πιο γερά στο παρελθόν. Το στυλ του γεφυρώνει πλήρως τη βυζαντινή τέχνη, με διάσπαρτα στοιχεία εκείνης που θα ακολουθούσε. Παρατηρώντας το συγκεκριμένο έργο, διακρίνουμε τους προσκυνητές που βρίσκονται ο ένας πίσω από τον άλλο, δίνοντας μια πρώιμη αίσθηση βάθους, μα και το θρόνο της Παναγίας, που φαίνεται να σπάει τους κανόνες της επίπεδης, ανάγλυφης απεικόνισης.

Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε τον Ντούτσιο ως τον ζωγράφο που έσπρωξε τη βυζαντινή τέχνη στα όριά της – μετά τα πάντα έμελλε ν’ αλλάξουν.

3 # Simone Martini, Lippo Memmi  – Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου [Annunciation, 1333]
Πινακοθήκη Ουφίτσι, Φλωρεντία, Ιταλία

Ο «Ευαγγελισμός» των Σιμόνε Μαρτίνι και Λίπο Μέμι ανήκει αναμφισβήτητα στα ωραιότερα δείγματα της προ-αναγεννησιακής τέχνης. Λαμποκοπά με το χρυσαφί του χρώμα και σε εντυπωσιάζει με την ωραιότητα των μορφών του. Ασφαλώς τα θρησκευτικά θέματα υπήρξαν ο κανόνας τότε, ενώ η χρυσαφιά απόχρωση ήταν χαρακτηριστικό άφθονων προγενέστερων έργων της αγιογραφίας και της βυζαντινής τέχνης...

Μα οι λεπτομέρειες είναι εκείνες που κάνουν τη διαφορά. Για παράδειγμα, η αινιγματική, ασυνήθιστη έκφραση στο πρόσωπο της Παναγίας... Ή το βάζο με τα λουλούδια και το βιβλίο που κρατά στο χέρι της, απεικονιζόμενα με απόλυτο ρεαλισμό, έχοντας προοπτική και αίσθηση βάθους, δίνοντας την αίσθηση ενός αληθινού, μα και ιδεατού παράλληλα χώρου – στο μεταίχμιο της προγενέστερης τέχνης και εκείνης που θα ακολουθούσε...

Η Ζωγραφική, στο σύνολό της, λίγες φορές κατόρθωσε να συνταιριάξει τόσο αποτελεσματικά το ονειρικό με το αληθινό.

4 # Ambrogio Lorenzetti - Η Αλληγορία της Καλής Κυβέρνησης [The Allegory Of Good Government, 1338-39]
Palazzo Pubblico, Σιένα, Ιταλία

Ένας ακόμα από τους ζωγράφους της σχολής της Σιένα, ο Λορεντζέτι απέδωσε εν έτει 1338 ένα από τα ωραιότερα έργα της μεσαιωνικής περιόδου, παρουσιάζοντάς μας την αλληγορική μορφή μιας Πολιτείας και της διακυβέρνησής της, σε μια περίοδο που κυριαρχούσαν σχεδόν εξ’ ολοκλήρου τα θρησκευτικά θέματα. Η προοπτική δεν είχε ακόμα ανακαλυφτεί, ωστόσο η αίσθηση βάθους αποδίδεται με έναν παιδικό σχεδόν τρόπο, με τα κτίρια να μικραίνουν το ένα πίσω από το άλλο, σα σπιρτόκουτα.

Πίνακας γεμάτος λεπτομέρειες, που μπορείς να παρατηρείς με τις ώρες και να χάνεσαι στα βάθη και τους συμβολισμούς του.

5 # Limbourg Brothers – Μάιος [May, γύρω στο 1410]
Μουσείο Κοντέ, Ανάκτορο του Σαντιγί, Σαντιγί, Γαλλία (για λόγους συντήρησης δεν εκτίθεται πλέον)

Η ονειρική αυτή εικόνα που βλέπουμε, προέρχεται από το χειρόγραφο με τίτλο “Tres Riches Heures”, και συνιστά μέρος μιας σειράς που εντάσσεται στον λεγόμενο «Διεθνή Γοτθικό Ρυθμό». Το γοτθικό στυλ εικονογράφησης, έχοντας επηρεαστεί από τη λεπτότητα και την κομψότητα του ύφους ζωγράφων όπως ο Simone Martini (βλέπε #3), φαντάζει βγαλμένο από κάποιο όνειρο ή όραμα. Ο κόσμος που απεικονίζει είναι γεμάτος λεπτομέρειες και πλούσια χρώματα, φανερώνοντας μια αγάπη για τη φύση, που θα γινόταν ακόμα μεγαλύτερη στις δεκαετίες που θα ακολουθούσαν (περισσότερα για την γοτθική τέχνη μπορείτε να διαβάσετε εδώ).

Τα δέντρα όμως, όλα όμοια το ένα με το άλλο, τα κτίρια που χάνονται στο βάθος, τα άλογα και οι άνθρωποι, ίδιοι στις εκφράσεις τους ο ένας με τον άλλον... μοιάζουν σχεδόν ψεύτικοι. Σαν Ιδεατοί Τύποι. Ονειρικοί. Ένας κόσμος απομακρυσμένος από την πραγματικότητα, αγγίζοντας τα όρια της ποίησης.

Η Αναγέννηση όμως βρισκόταν προ των πυλών, και μαζί της, το όνειρο θα γινόταν, για λίγο έστω, πραγματικότητα.

Δεύτερος Σταθμός – Πρώιμη Αναγέννηση

6 # Masaccio – Η Αγία Τριάδα [The Holy Trinity, 1425-28]
Εκκλησία της Santa Maria Novella, Φλωρεντία

Eίχα τη τύχη να δω το έργο αυτό πέρυσι, στη διάρκεια ενός ταξιδιού μου στη Φλωρεντία (κλικ εδώ για την περιγραφή του ταξιδιού). Καταμεσής ενός μισοφωτισμένου, μισοσκότεινου ναού, φαντάζει σχεδόν ερχόμενο από έναν άλλο κόσμο. Ο Μαζάτσιο πέθανε νέος, μα με τα λίγα έργα του επηρέασε τον κόσμο της ζωγραφικής όσο ελάχιστοι μετά από αυτόν.

Η πρωτόγνωρη για τα δεδομένα των καιρών γεωμετρικότητα της σύνθεσης, η συνολική αίσθηση συμμετρίας και η τέλεια απεικόνιση του βάθους, όπως βλέπουμε στη θολωτή σκεπή πίσω από τη μορφή του Χριστού, παρείχαν μια ψευδαίσθηση τρισδιάστατου χώρου. Ακόμα και αν οι φιγούρες φάνταζαν κάπως ψυχρές και ακίνητες, σα χαραγμένες μες στο ξύλο, είναι γεγονός πως οι καινοτομίες του Μαζάτσιο άλλαξαν για πάντα την ιστορία της τέχνης.

7 # Masaccio – Η αποπομπή του Αδάμ και της Εύας απ' τον Παράδεισο [The Expulsion of Adam and Eve From Paradise, 1427]
Παρεκκλήσιο Brancacci, Santa Mariadel Carmine, Φλωρεντία

Αν η «Αγία Τριάδα» του Μαζάτσιο εντυπωσίασε τον κόσμο με την πρωτοποριακή απεικόνιση του χώρου, ο «Αδάμ και η Εύα» του χαράχτηκαν για πάντα στη συλλογική μνήμη για το αίσθημα που αποπνέουν, τις εκφράσεις των προσώπων τους, τη κίνηση του σώματός τους. Εδώ οι φιγούρες φαντάζουν ζωντανές – σχεδόν ακούς τις φωνές τους, σχεδόν νιώθεις τη ντροπή τους. Κοιτάζοντας τα πρόσωπα του Αδάμ και της Εύας, η επιρροή των εκφράσεων του Giotto (βλέπε #1) είναι αισθητή – ενώ ύστεροι καλλιτέχνες όπως ο Μιχαήλ Άγγελος θα επηρεάζονταν καθοριστικά από την πλαστικότητα των σωμάτων του Μαζάτσιο.

8 # Paolo Uccello – Η Μάχη του Σαν Ρομάνο [The Battle Of San Romano, περίπου 1438-1440]
Το έργο αποτελείται από 3 πίνακες. Ο εικονιζόμενος βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου και οι άλλοι 2 στο Ουφίτσι και το Λούβρο

H Αναγέννηση άρχισε να μελετά τους κανόνες του φυσικού κόσμου και κάποια στιγμή, ανακάλυψε επιτέλους τους νόμους της προοπτικής. Οι πρώιμοι αναγεννησιακοί ζωγράφοι, ενθουσιασμένοι, πειραματίστηκαν με τη νέα τους ανακάλυψη, σπρώχνοντάς την στα απόλυτά της όρια. Το ερώτημα που τίθετο πλέον ήταν: «πως γίνεται να αποδοθεί μια άρτια και αρεστή στο μάτι σύνθεση, υπακούοντας ταυτόχρονα στους κανόνες της προοπτικής και προσπαθώντας να είναι όσο περισσότερο "ρεαλιστική" γίνεται;»

Τα πειράματα δεν απέδωσαν πάντοτε καρπούς, καθώς η «πραγματικότητα» δεν είναι απαραίτητα ευχάριστη στο μάτι. Ζωγράφοι όμως όπως ο Πάολο Ουτσέλο έμειναν στην ιστορία για την επιμονή τους να σπρώξουν τις νέες τους ανακαλύψεις στο απώτατό τους όριο. Η «Μάχη του Σαν Ρομάνο», το πρώτο από τα τρία μέρη του έργου που βλέπουμε εδώ, ξεχειλίζει γεωμετρική ακρίβεια. Κάθε λόγχη υπακούει σε γεωμετρικούς κανόνες, τα άλογα και οι άνθρωποι απεικονίζονται σε τέλεια προοπτική, ενώ ένας πεσμένος στο έδαφος στρατιώτης δίνει την αίσθηση του τρισδιάστατου. Λένε πως ο Ουτσέλο αφιέρωνε πολύ καιρό ατελείωτης μελέτης, κάνοντας γεωμετρικούς υπολογισμούς, τραβώντας γραμμές, προσπαθώντας να κατασκευάσει ένα έργο με απόλυτη επιστημονική ακρίβεια.

Το αποτέλεσμα, όσο εντυπωσιάζει, άλλο τόσο σου μεταδίδει μια κάποια αίσθηση ενός ψυχρού υπολογισμού. Ωστόσο, ακόμα και αν τα άλογα θυμίζουν κάπως τα «αλογάκια του καρουζέλ», όπως έχει ειπωθεί κατά καιρούς, το έργο του Ουτσέλο παραμένει ένα από τα εντυπωσιακότερα και πιο χαρακτηριστικά της εποχής του. Η τέχνη είχε πια αφήσει τις θρησκευτικές της, γεροντίστικες εμμονές, και ατένιζε τη φύση με τα ερευνητικά μάτια ενός παιδιού.

9 # Paolo Uccello – Ο Άγιος Γεώργιος και ο Δράκος [Saint George And The Dragon, 1456]
Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου

Έργο που φαντάζει βγαλμένο από κάποιο παραμύθι, ο «Άγιος Γεώργιος και ο Δράκος» εγκαταλείπει την πολυπλοκότητα και τον εντυπωσιασμό και επιλέγει στη θέση τους τη χάρη και την αισθητική αρμονία. Η γεωμετρική προοπτική (που βλέπουμε χαρακτηριστικά στη στάση του αλόγου) συνδυάζεται μοναδικά με μια σύνθεση γεμάτη ομορφιά, επική και λυρική συνάμα. Συγκριτικά με τη «Μάχη του Σαν Ρομάνο», το έργο χάνει σε εντυπωσιασμό, μα κερδίζει σε γοητεία.

Πίνακες όπως αυτός θα έδειχναν το δρόμο για το μέλλον, παντρεύοντας τη γεωμετρία με την ομορφιά, θέλοντας να πετύχουν κάποια μορφή ανώτερης, συνολικής αρμονίας.

10 # Fra Angelico – Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου [The Annunciation, περίπου 1450]
Μοναστήρι του Αγίου Μάρκου, Φλωρεντία

Από τις επικές μελέτες του Ουτσέλο μεταβαίνουμε σε ένα έργο που ξεχειλίζει χάρη κι αρμονία. Παροδικά, μας δίνεται η αίσθηση πως κατευθυνθήκαμε πάλι πίσω, στα χρόνια του Μεσαίωνα. Ο Φρα Αντζέλικο υπήρξε λιγότερο καινοτόμος συγκριτικά με άλλους ζωγράφους των καιρών του, μα τα έργα του επαναφέρουν μέσα τους το στοιχείο εκείνο που δίνει στη ζωγραφική την ομορφιά της: μια σχεδόν αρχέγονη αίσθηση μυστηρίου και ιδεαλιστικής χάρης.

Από αυτή την οπτική, μπορούμε να θεωρήσουμε τον Fra Angelico επίγονο του Simone Martini (βλέπε #3), συνδυάζοντας ωστόσο στις γεμάτες χάρη μορφές του μια αίσθηση βάθους (βλέπε τις κολώνες που πάνε προς τα πίσω), χαρακτηριστική της πρώιμης Αναγέννησης. Ο Φρα Αντζέλικο χρησιμοποίησε την προοπτική τόσο όσο χρειαζόταν – η ομορφιά και η αλήθεια όχι των αισθήσεων, μα του νου και της ψυχής, παραμένει γι’ αυτόν το πρώτο και σημαντικότερο στοιχείο της ζωγραφικής. Το συναίσθημα, όχι ο ρεαλισμός.

11 # Jan van Eyck – Πορτραίτο των Αρνολφίνι [The Arnolfini Portrait, 1434]
Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου

Αν η κατάταξή μας περιελάμβανε όχι 100, μα 20 έργα, οι «Αραβώνες των Αρνολφίνι» του Βαν Άυκ να είστε βέβαιοι πως θα βρίσκονταν ανάμεσά τους. Τον καιρό που η Ιταλία ανακάλυπτε τους κανόνες της προοπτικής και της απόδοσης του χώρου και της αρμονίας, η βόρεια Ευρώπη, η Ολλανδία και η Φλάνδρα, ανακάλυπταν τη μαγεία του χρώματος και της ρεαλιστικής απόδοσης της λεπτομέρειας – της παραμικρής λεπτομέρειας, τόσης που δεν είχε δει ποτέ ξανά ο κόσμος.

Κάθε μικροσκοπική υφή, κάθε γυαλάδα, κάθε ύφασμα, μέχρι και το τρίχωμα από το σκυλάκι, αποδίδονται με πρωτόγνωρη λεπτομέρεια από τον Βαν Άυκ – κάτι που θα γινόταν χαρακτηριστικό της βορειοευρωπαϊκής τέχνης γενικά. Ακόμα πιο συναρπαστικό στον συγκεκριμένο πίνακα είναι τα εφέ του. Ο καθρέπτης στο βάθος απεικονίζει τον ίδιο τον ζωγράφο και τις πλάτες των μοντέλων του, ενώ τους σχεδιάζει. Αξίζει να δείτε την εικόνα μεγενθυμένη [κλικ πάνω της] και να τον παρατηρήσετε.

Πως κατόρθωσε ο Βαν Άυκ να αποδώσει τόση λεπτομέρεια; Η απάντηση βρίσκεται στην τεχνική της ελαιογραφίας, χάρη στην οποία έγινε δυνατή η διαρκής παρέμβαση πάνω στο έργο και η πρόσθεση απανωτών πινελιών, τόσων όσων επιθυμούσε ο ζωγράφος. Το λάδι και η τεχνική του γρήγορα διαδόθηκαν στο Νότο και άλλαξαν για πάντα τη μορφή της ζωγραφικής – ως τις μέρες μας.

12 # Rogier van der Weyden – Η Αποκαθήλωση [The Deposition, 1435]
Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη

Mένουμε για λίγο στον Βορρά. Η «Αποκαθήλωση» του Φλαμανδού Ρογήρου Βαν ντερ Βάηντεν επαναφέρει τη θρησκευτική θεματολογία... μα πόσο διαφορετική φαντάζει αυτή η σκηνή συγκριτικά με τη τέχνη δυο αιώνων πριν! (βλέπε για παράδειγμα το έργο του Giotto, στο #1). Δείτε με πόση λεπτομέρεια απεικονίζονται οι εκφράσεις, τα υφάσματα, δείτε τον πλούτο των χρωμάτων – όπως είπαμε πάνω, όλα χαρακτηριστικά της τέχνης του Βορρά.

Ασφαλώς δεν πρόκειται για «ρεαλιστική φωτογραφικά» σύνθεση, ενώ απουσιάζει πλήρως το φόντο, η αίσθηση του χώρου. Ωστόσο, κάπου μεταξύ αισθητού και υπεραισθητού, αληθινού και ιδεατού, το έργο αυτό φαντάζει πραγματικά ως ματιά σ’ έναν άλλο κόσμο.

13 # Piero della Francesca – Το Όνειρο του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου [The Dream Of Emperor Constantine, 1458]
Βασιλική του Αγίου Φραγκίσκου, Αρέτσο, Ιταλία

Επιστρέφουμε στην Ιταλία και το περισσότερο λιτό (συγκριτικά με την εμμονή στη λεπτομέρεια των βορείων) στυλ της. Οι Ιταλοί δεν ενδιαφέρονταν τόσο για τις υφές και τις λεπτομέρειες, όσο για την άρτια απόδοση της σύνθεσης. Ανάμεσα στους Ιταλούς αναγεννησιακούς ζωγράφους, ο Πιέρο ντέλα Φραντσέσκα υπήρξε ίσως ο πλέον χαρακτηριστικός. Παντρεύοντας τους νόμους της προοπτικής με γεωμετρικές συνθέσεις και κάνοντας πειραματισμούς με το φως και τη σκιά, επηρέασε καθοριστικά τους μεταγενέστερούς του.

Το φως και η σκιά είναι τα στοιχεία που κυριαρχούν εδώ, στο «Όνειρο του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου». Η προοπτική και η αίσθηση του βάθους απεικονίζονται, όχι με σημεία φυγής και γεωμετρικές αναλογίες, μα με τα εφέ του χρώματος. Δείτε την έντονη αντίθεση ανάμεσα στο φωτεινό και το σκιερό τμήμα της σκηνής, το παιχνίδι μεταξύ φωτός και σκοταδιού... Η λέξη κλειδί είναι «ατμόσφαιρα». Ζωγράφοι όπως ο Καραβάτζιο θα επηρεάζονταν καθοριστικά από αυτή την τεχνική στο μέλλον.

14 # Luciano Laurana ή Melozzo da Forli – Ιδεατή Πόλη [Ideal City, 1470]
Galleria nazionale delle Marche, Palazzo Ducale του Ουρμπίνο, Ιταλία

Αποδιδόμενη μέχρι πρόσφατα στον ντέλα Φραντζέσκα, εδώ βλέπουμε να παρουσιάζεται η ανακάλυψη της γεωμετρικής προοπτικής, σ’ ένα έργο απόλυτα χαρακτηριστικό της εποχής του. Όλη η (αναζωογονημένη την περίοδο εκείνη) φιλοσοφία του Πλάτωνα βρίσκεται συγκεντρωμένη σε αυτόν τον πίνακα: Μια τέλεια πολιτεία, ιδεατή, σε απόλυτη αρμονία των μερών της, γεωμετρικά καθαρή, όπου βασιλεύει ο λόγος και η ομορφιά. Σχεδόν εξωπραγματική μέσα στην τελειότητά της, καθώς πουθενά στη φύση δεν θα βρούμε κάτι τόσο ιδανικό. Δεν υπάρχει τέλεια συμμετρία στη φύση, πως μπορεί να υπάρξει λοιπόν στην ανθρώπινη κοινωνία;

Μα αυτό υπήρξε το ιδανικό της Αναγέννησης και γι’ αυτόν τον λόγο παρήγε τόσα αριστουργήματα.

15 # Piero della Francesca - Ο Δούκας Φεντερίκο ντα Μοντεφέλτρο και η σύζυγός του Μπατίστα Σφόρτσα [Duke Federico da Montefeltro and his Spouse Battista Sforza, 1466]
Ουφίτσι, Φλωρεντία

H Αναγέννηση πειραματιζόταν ασταμάτητα, και η τεχνική του πορτραίτου ανήκε στο πεδίο των πειραματισμών της. Το ξακουστό αυτό δίπτυχο παρουσιάζει σε προφίλ δύο άρχοντες της εποχής, σε μία εποχή που δεν είχε καθιερωθεί ακόμα η κλασική πόζα του πορτραίτου σε ¾. Οι άρχοντες δεν παρουσιάζονται εξιδανικευμένοι, μα σχεδόν «νατουραλιστικά» - σημασία έχει όχι η ομορφιά, όχι η εξιδανίκευση, μα η αίσθηση της δύναμης, της μεγαλοπρέπειας. Μια αντίληψη που θα κυριαρχούσε στα εκατοντάδες πορτραίτα των αρχόντων στους αιώνες που θα ακολουθούσαν.

Με τη σειρά του, το τοπίο που βλέπουμε πίσω, μα και τα υφάσματα, η λεπτομέρεια της υφής τους, ως και η γυαλάδα στα μαργαριτάρια, φανερώνουν την επιρροή της βορειοευρωπαϊκής τέχνης (βλέπε #11), που είχε αρχίσει να γίνεται αισθητή πια στο νότο.

16 # Andrea Mantegna – Νυφικός Θάλαμος [Camera degli Sposi, 1474]
Palazzo Ducale της Μάντοβα, Ιταλία

Πρόκειται για μια σειρά έργων του Ιταλού Αντρέα Μαντένια, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει η απόδοση της οροφής που βλέπουμε. Φανταστείτε να βλέπετε το έργο αυτό στην οροφή ενός ναού. Ωραίο; Σκεφτείτε τώρα να ζείτε στη διάρκεια του 15ου αιώνα και να βλέπετε αυτό το έργο στην ίδια οροφή! Τότε να δείτε τί εντύπωση θα σας προκαλούσε!

Η γνώση της προοπτικής έχει πλέον φτάσει σε μοναδικά επίπεδα και το αποτέλεσμα είναι εικαστικά πειράματα που φτάνουν στα όρια της αυταπάτης, δίνοντας μια αίσθηση βάθους και ανοίγματος προς τον ουρανό – ενώ τα σώματα των μικρών αγγέλων γύρω απεικονίζονται με τρόπο που ενισχύουν τη ψευδαίσθηση. Πλήθος καλλιτεχνών θα επηρεάζονταν από αυτή την τεχνική, μεταξύ των οποίων ο Μιχαήλ Άγγελος και άφθονοι καλλιτέχνες του Μπαρόκ – εξωθώντας τη ακόμα παραπέρα.

Για την τεχνική και τις οπτικές απάτες του “Trompe L’ Oeil” μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα εδώ.

17 # Sandro Boticelli – Η Γέννηση της Αφροδίτης [The Birth Of Venus, 1485]
Ουφίτσι, Φλωρεντία

Mαζί με την «Άνοιξη» του Μποτιτσέλι, η «Γέννηση της Αφροδίτης» ανήκει αναμφισβήτητα στα πιο αναγνωρίσιμα έργα τέχνης όλων των εποχών. Ό,τι και να πούμε για το αριστούργημα αυτό είναι λίγο. Η Αναγέννηση είχε βρει πλέον τον ιδανικό εκφραστή του πνεύματός της. Η μυθολογία βρίσκεται στο επίκεντρο της θεματολογίας του έργου, απεικονίζοντας την Αφροδίτη όπως αναδεικνύεται από τον αφρό της θάλασσας: μια πανέμορφη, άκρως ερωτική Αφροδίτη – περισσότερο ονειρική και ιδεατή, παρά «ρεαλιστική», όπως αντίστοιχα ονειρικό και εξωπραγματικό φαντάζει το τοπίο γύρω.

Μύθος, φύση, γυναίκα, θάλασσα και έρωτας. Πόσο έχουμε φύγει πια από τα ασφυκτικά πλαίσια της θρησκείας! Πόσο είχε αλλάξει ο άνθρωπος! Κι όμως, τόσους αιώνες μετά, φαίνεται ακόμα δεν έχουμε πιάσει το νόημα, ένα νόημα που βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας...

Τρίτος Σταθμός – Κλασική και Ύστερη Αναγέννηση

18 # Leonardo da Vinci - Η Παρθένος των Βράχων [The Virgin of the Rocks, 1491-1508]
Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου (υπάρχει αντίγραφο του πίνακα με αισθητές βέβαια διαφορές και στο Λούβρο)

Ο μεγαλύτερος επιστήμονας ανάμεσα στους καλλιτέχνες, ο άνθρωπος που συνένωσε το αδιάκοπο ερευνητικό πνεύμα με την αισθητική επιδίωξη της τέλειας αρμονίας, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι δεν άφησε πολλά έργα ζωγραφικής πίσω του. Όσα υπάρχουν όμως μας αφήνουν έκθαμβους, καθώς τα παρατηρούμε – και όχι τυχαία.

Η «Παρθένος των Βράχων» είναι ένα από τα έργα αυτά. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για το μοναδικό, αιθέριο, σχεδόν μυστικιστικό του φωτισμό. Για την τελειότητα της σύνθεσης, σχηματίζοντας ένα ιδανικό τρίγωνο ανάμεσα στις μορφές του έργου. Για την αέρινη, ατμοσφαιρική αίσθηση προοπτικής και βάθους. Για την αίσθηση γαλήνης που αποπνέει – και μυστηρίου ταυτόχρονα. Πρόκειται για μια ματιά σ’ έναν άλλο, απόκρυφο, μυστηριώδη, τέλειο κόσμο.

19 # Leonardo da Vinci – Ο Μυστικός Δείπνος [The Last Supper, 1495-97]
Eκκλησία της Santa Maria delle Grazie, Μιλάνο

Mιλώντας για τελειότητα σύνθεσης... Αλήθεια, πόσα έργα στην ιστορία της ζωγραφικής κατόρθωσαν αυτό που πέτυχε ο περίφημος «Μυστικός Δείπνος»; Κάθε ανθρώπινη φιγούρα, κάθε μορφή, κάθε της κίνηση, όλες φαντάζουν σα κύματα της θάλασσας, που σπρώχνει απαλά το ένα τ’ άλλο, και όλα μαζί ξεβράζουν στη στεριά, στο κέντρο της εικόνας – τη φιγούρα του Χριστού, πλαισιωμένη ιδανικά από τα προοπτικά παράθυρα του φόντου. Κάθε απόστολος φέρει τα δικά του χαρακτηριστικά και η έκφραση στο πρόσωπό του μαρτυράει τις σκέψεις του, τη στιγμή που αποκαλύπτεται πως «θα προδώσει ένας απ' αυτούς το δάσκαλό του».

Η ψυχολογική διείσδυση στις αντιδράσεις και το θυμικό του καθενός δεν είχε προηγούμενο ως τότε – νιώθεις σχεδόν λες και βλέπεις μπροστά σου τη ζωντανή, ολοζώντανη αφήγηση μιας ιστορίας.

20 # Leonardo da Vinci – Mona Lisa (1503-1506)
Λούβρο, Παρίσι

H «Τζοκόντα» του Λεονάρντο είναι ασφαλώς το δημοφιλέστερο και πιο αναγνωρίσιμο πορτραίτο όλων των εποχών – κι ένα έργο που, για κάποιον λόγο, κάθε φορά που το βλέπω έχω μια τρελή επιθυμία να φάω σοκολατάκια.

Καταρχάς μπορούμε να αναγνωρίσουμε στοιχεία από προγενέστερες τεχνικές πορτραίτων. Αν συγκρίνουμε με το δίπτυχο του Πιέρο ντέλα Φραντσέσκα (βλέπε #15) θα διαπιστώσουμε ένα κοινό μοτίβο: το πρόσωπο μπροστά κι ένα φόντο τοπίου πίσω του. Ωστόσο ο Λεονάρντο καθιέρωσε την κλασική πόζα στα ¾, που παρέμεινε εκ τοτε η αισθητικά αρτιότερη πόζα για πορτραίτο.

Το στοιχείο όμως που καθιστά τη Μόνα Λίζα τόσο διάσημη είναι το μυστήριο που την περιβάλλει. Είναι όντως χαμογελαστή ή μήπως όχι; Τι φαίνεται να υποδηλώνει η έκφρασή της; Ο Ντα Βίντσι άφηνε τα περιγράμματα να σβήνουν μέσα στις σκιές, με αποτέλεσμα να μην είμαστε ποτέ σίγουροι γι’ αυτό που βλέπουμε. Προσθέστε σε αυτό και το γεγονός πως το αριστερό μέρος του προσώπου είναι αρκετά διαφορετικό συγκριτικά με το δεξί, κι έχετε μπροστά σας ένα έργο του οποίου το νόημα φαίνεται να αλλάζει, κάθε φορά που το παρατηρούμε.

Η Τζοκόντα μας κοιτάζει, μα στο βλέμμα της υπάρχει πάντα κάτι από τον ίδιο τον εαυτό μας.

21 # Michelangelo Buonarroti – Η Δημιουργία του Αδάμ [The Creation Of Adam, 1508-12]
Παρεκκλήσιο της Καπέλα Σιστίνα, Βατικανό

Πρόκειται για ένα μόλις τμήμα ενός από τα περισσότερο μεγαλειώδη εγχειρήματα στην ιστορία των τεχνών: η μετατροπή της οροφής της Καπέλα Σιστίνα σε προθάλαμο για τον Παράδεισο. Η τέχνη του Μιχαήλ Άγγελου είχε διάχυτη την επιρροή της αγαπημένης του γλυπτικής, κάτι που φαίνεται στη πλαστικότητα των σωμάτων του, όμοια με τα οποία δεν είχε ποτέ ξανά δει ο άνθρωπος ως τότε. Φαντάζουν κάτι περισσότερο από απλά «ζωντανά» - είναι φιγούρες σαν εκείνες που θα είχαν οι θεοί, σε έναν κόσμο τέλειο, ανώτερο του κόσμου που γνωρίζουμε.

Ασφαλώς η απεικόνιση της δημιουργίας του ανθρώπου – η στιγμή της εμφύσησης της ζωής μέσα του, τα δάχτυλα που σχεδόν αγγίζουν με τον Δημιουργό – συνιστά μία από τις μεγαλοφυέστερες στιγμές στην ιστορία της εικαστικής σύνθεσης. Κάτι που η Εκκλησία γνωρίζει καλά να εκμεταλλεύεται, κερδίζοντας αμύθητα ποσά κάθε χρόνο από τις αναρίθμητες επισκέψεις τουριστών στο Βατικανό (και τις πωλήσεις αναμνηστικών).

Αν ο κόσμος ήταν δίκαιος, οι καλλιτέχνες θα βρίσκονταν πάνω απ’ τους παπάδες και η Ιστορία της Τέχνης θα διδασκόταν κάθε χρόνο, στη θέση των θρησκευτικών, στα σχολεία.

22 # Raphael – Γαλάτεια [Galatea, 1514]
Βίλλα Φαρνεζίνα, Ρώμη

Ο Ντα Βίντσι έβαλε το ερευνητικό πνεύμα, ο Μιχαήλ Άγγελος τη δύναμη, μα ο Ραφαήλ ήταν εκείνος που πρόσθεσε εκείνες τις απαραίτητες πινελιές ομορφιάς και χάρης, που κατέστησαν την τέχνη του διαφορετική μεν, μα εξίσου ιδιαίτερη με εκείνη των προκατόχων του. Δε θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε πως εκείνο που, αρκετός κόσμος σήμερα, έχει κατά νου από μικρή ηλικία όταν ακούει το όνομα «ζωγραφική», εκφράζεται περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στο πνεύμα των έργων του Ραφαήλ.

Η απεικόνιση της νύμφης «Γαλάτειας» είναι ένας από τους αγαπημένους μου πίνακές του, και ομολογώ τον προτιμώ από τις άφθονες (και ιδιαίτερα ξακουστές) «Παναγίες» του. Η παιχνιδιάρικη γλυκύτητα που αναδεικνύει το έργο, τα επιμέρους μέρη που φαίνεται να οδηγούν συνεχώς το ένα στο άλλο, σε στυλ τόξων που στρέφουν προς ποικίλες κατευθύνσεις, σαν εκείνα που κρατάνε οι ερωτιδείς του έργου, η συνολική αρμονία των επιμέρους μορφών, η τέλεια σύζευξή τους σ’ ένα Όλο, εξιδανικευμένο και παραμυθένιο σαν το θέμα του πίνακα...

...Η τέχνη είχε πλέον αγγίξει δυσθεώρητα ύψη – και ο κόσμος της, πόσο ιδανικός φάνταζε πια!

23# Raphael - Η Σχολή των Αθηνών [The School of Athens, 1510)
Αποστολικό Παλάτι, Βατικανό

Κι εδώ ερχόμαστε σε ένα από τα αγαπημένα μου έργα τέχνης όλων των εποχών. Η Σχολή των Αθηνών συνιστά μεγαλοφυής σύνθεση, όχι μόνο σε επίπεδο εικαστικό, μα και λόγω του φιλοσοφικού βάθους και της ψυχολογικής διείσδυσης που επιχειρεί. Έτσι βλέπουμε λοιπόν τον Πλάτωνα στο κέντρο, να στρέφει το δάχτυλο προς τα πάνω, λέγοντας «η αλήθεια είναι εκεί ψηλά!», ενώ ο Αριστοτέλης δίπλα του κουνάει το χέρι σε μια χειρονομία που σημαίνει «όχι, μη πετάς στα σύννεφα, πάτα γερά στη γη!».

Και γύρω τους, το πάνθεον των μεγάλων στοχαστών της αρχαιότητας, από τους προσωκρατικούς ως τους στοχαστές της ελληνιστικής εποχής, ο κάθε ένας σε στάση χαρακτηριστική του τρόπου σκέψης του. Ξεχωρίζει, μεταξύ άλλων, ο κυνικός Διογένης, που βλέπουμε χάμω στα σκαλιά, αδιαφορώντας για τους πάντες και τα πάντα.

Και όπως συμβαίνει με τόσα άλλα μεγάλα αναγεννησιακά έργα, η «Σχολή των Αθηνών» συνιστά μια ματιά σ’ έναν κόσμο υπεργήινο, ιδανικό και τέλειο, τέτοιο που οι φιλόσοφοι ονειρεύτηκαν και οι καλλιτέχνες έκαναν – για λίγο έστω – πραγματικότητα. Γιατί αυτή είναι μία από τις αξίες της τέχνης: να πραγματοποιεί, μπροστά στα μάτια μας, αυτό που ονειρευόμαστε.

24 # Giovanni Bellini – Η Μαντόνα με τον Υιό και Αγίους [Madonna with Child and Saints, 1505]
Εκκλησία του Αγίου Ζαχαρία, Βενετία

Καιρός λοιπόν να μεταβούμε σ' ένα άλλο, μετά τη Φλωρεντία, μεγάλο κέντρο της τέχνης της Αναγέννησης – ο λόγος για τη Βενετία, η οποία συνέβαλε καθοριστικά με τη σειρά της στη μετάβαση της Ζωγραφικής στο επόμενό της στάδιο. Και ο πρώτος των μεγάλων Ενετών ζωγράφων υπήρξε ο Τζιοβάνι Μπελλίνι.

Συγκρίνετε το έργο αυτό που βλέπουμε με την «Αγία Τριάδα» του Μαζάτσιο (βλέπε #6). Δείτε πως είχε προχωρήσει η τέχνη σε λιγότερο από έναν αιώνα! Η κατασκευή του αρχιτεκτονικού χώρου, η απόδοση των μαρμάρων και του θόλου του ναού, μα κυρίως η παρουσίαση των μορφών που δεσπόζουν στο επίκεντρό του, η βαθιά εκφραστικότητα κάθε μιας από αυτές ξεχωριστά... όλα μαρτυρούν το επίπεδο που είχαν φτάσει πλέον οι ζωγράφοι της εποχής.

Περισσότερο όλων όμως, εκείνο που ξεχωρίζει στον Μπελλίνι και στην ενετική σχολή στο σύνολό της, είναι η μοναδική χρήση του χρώματος – περισσότερο από τις προοπτικές, τα περίτεχνα σώματα, την πλαστικότητα και τις αρμονικές συνθέσεις. Το χρώμα στο συγκεκριμένο έργο φαντάζει να διαχέει ένα θερμό, φιλόξενο και υπερκόσμιο ταυτόχρονα φως, δίνοντάς σου την αίσθηση πως παρακολουθείς μια μαγική, ιερή στιγμή.

25 # Giorgione – Η Καταιγίδα [The Tempest, 1506]
Gallerie dell' Accademia, Βενετία

Η «Καταιγίδα» του Τζιορτζιόνε δε συνιστά μόνο ένα από τα ωραιότερα και κλασικότερα έργα της ενετικής ζωγραφικής, μα και ένα από τα πλέον μυστήρια στην ιστορία της ζωγραφικής στο σύνολό της. Αλήθεια, τι θέλει να μας πει ο ποιητής; Πρόκειται για αλληγορία; Ποτέ δε δόθηκε κάποια επαρκής ερμηνεία του έργου, αφήνοντας το ανοιχτό στην προσωπική ματιά του καθενός.

Περισσότερο όμως από τον βοσκό που παίρνει μάτι και τη γυναίκα που θηλάζει το μωρό της... Περισσότερο και από το σχεδόν απόκοσμο αίσθημα που σου αποπνέει το έργο, με το μυστήριο φωτισμό του και τον κεραυνό που σκίζει τον ουρανό στο βάθος... Περισσότερο όλων, το στοιχείο που καθιστά την «Καταιγίδα» διαχρονική είναι η Φύση – για πρώτη φορά μετά από αιώνες, η Φύση σε ρόλου πρωταγωνιστή, όχι κομπάρσου. Πάνω από τη θρησκεία, πάνω από τους άρχοντες, πάνω από τους μύθους. Τα δέντρα, τα χόρτα, τα φύλλα, τα βουνά, όλα βρίσκονται στο επίκεντρο του έργου, αναπνέουν και μιλούν με τη δική τους γλώσσα.

Κι μεις παρακολουθούμε τη σκηνή με δέος, προσπαθώντας να αποκρυπτογραφήσουμε κάτι από τον ψίθυρό τους...

26 # Titian - Βάκχος και Αριάδνη [Bacchus and Ariadne, 1520-23]
Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου

Μαθητής του Τζιορτζιόνε, ο Τιτσιάνο ήταν εκείνος που εκτόξευσε την ενετική ζωγραφική στο απόγειό της – κανείς ποτέ ξανά δε θα έφτανε τόσο ψηλά από τους Ενετούς ζωγράφους. Ένας από τους τολμηρότερους των καιρών του, ο Τιτσιάνο πειραματίστηκε συχνά με ανορθόδοξες και πολύπλοκες συνθέσεις, κατορθώνοντας στο τέλος όμως να πετύχει πάντα μια μοναδική αίσθηση αρμονίας, παντρεύοντας επιδέξια τα επιμέρους μέρη σ’ ένα συνεκτικό Όλο.

Ο «Βάκχος και η Αριάδνη» χωρίζεται σε δύο μισά, αριστερά και δεξιά. Η ηρεμία και γαλήνη που αποπνέει το αριστερό μέρος του πίνακα βρίσκεται σε αντιπαραβολή με τη ζωηρή, φρενήρη κίνηση του δεξιού τμήματος. Στο κέντρο ο Βάκχος, ο θεός του κρασιού, ενώ ορμάει καταπάνω στην Αριάδνη, αποφασισμένος να την παρασύρει στον κόσμο του – εμπρός αγόρι μου, τίποτα να μη σε σταματά!

Και φυσικά το χρώμα – το πανταχού παρόν ενετικό χρώμα, λάμποντας κυριολεκτικά, ξεχειλίζοντας παντού, ζωντανό και αχτινοβόλο, ένα από τα ωραιότερα χαρακτηριστικά του έργου του Τιτσιάνο.

27 # Titian – Η Αφροδίτη του Ουρμπίνο [Venus Of Urbino, 1538]
Ουφίτσι, Φλωρεντία

Η «Αφροδίτη του Ουρμπίνο» υπήρξε ίσως το τολμηρότερο έργο των καιρών του. Δεν ήταν η πρώτη γυμνή Αφροδίτη... μα για πρώτη φορά στα χρονικά, η γύμνια και η στάση του σώματός της απεικονίζονται με τρόπο ξεκάθαρα ερωτικό, έχοντας ως στόχο την έξαψη του θεατή. Δεν είναι τυχαίο που έργα σαν αυτά επιλέγονταν να διακοσμήσουν τις κρεβατοκάμαρες των αρχόντων, καλά κρυμμένα από το μάτι του κοινού θνητού της εποχής.

Ακόμα περισσότερο προκλητικό καθιστά το έργο η ύπαρξη, στο βάθος, των ντυμένων γυναικών – η αντιπαραβολή του γυμνού με το ντυμένο υπήρξε πάντα υψηλός καταλύτης των παθών. Πάνω απ’ όλα όμως, το βλέμμα της Αφροδίτης, η οποία κοιτάζει κατάματα, στα ίσια, με μια έκφραση έτοιμη για όλα, τον θεατή. Ναι, έχουμε φύγει πολύ από τις εξιδανικευμένες, αγνές και αγγελικές γυναικείες φιγούρες ενός Ραφαήλ εδώ! (βλέπε #22).

Ο Τιτσιάνος με έργα σαν αυτό στάθηκε καταλυτικός στο πέρασμα από την Αναγέννηση στο Μπαρόκ – μα και στην τέχνη όλων των αιώνων που έμελλε ν' ακολουθήσουν.

28# Correggio – H Ανάληψη της Παρθένου [Assumption of the Virgin, 1522-30]
Καθεδρικός Ναός της Πάρμα

Με έργα σαν αυτό, η εποχή του λιτού πνεύματος και της φωτεινής διαύγειας της παλιάς Αναγέννησης είχε πια παρέλθει. Θα μπορούσαμε να το αντιπαραβάλλουμε, πολιτισμικά, με το πέρασμα από την κλασική εποχή της αρχαίας Αθήνας, στον κόσμο των ελληνιστικών χρόνων. Έργα όπως του Κορέτζιο γεφύρωσαν την Αναγέννηση με το φανταχτερό Μπαρόκ, που θα ακολουθούσε.

Είδαμε πάνω, στο έργο του Μαντένια (βλέπε #16), πως αποδόθηκε για πρώτη φορά τόσο πειστικά η αίσθηση της τρισδιάστατης ψευδαίσθησης, ανοίγοντας το έργο προς τους ουρανούς. Εδώ τώρα η αίσθηση αυτή αγγίζει νέα, απροχώρητα ως τότε επίπεδα. Πρόκειται για μια σύνθεση επικών διαστάσεων, αποκαλυπτική στην ολότητά της, που εντυπωσίασε και εντυπωσιάζει πάντα. Σε μια εποχή που απουσίαζε ο κινηματογράφος και τα ειδικά εφέ, ζωγράφοι όπως ο Κορέτζιο ήταν εκείνοι που έδιναν σάρκα και οστά στα όνειρα, εντυπωσιάζοντας τα πλήθη, χρωματίζοντας τα όρια της φαντασίας, μεταφέροντας τους ανθρώπους στα σύνορα του κόσμου – παρέχοντάς τους μια κάποια αίσθηση αιωνιότητας.

Τέταρτος Σταθμός – Βόρεια Ευρώπη στην Ύστερη Αναγέννηση και Μανιερισμός

29 # Parmigianino – Η Μαντόνα με τον Μακρύ Λαιμό [Madonna With The Long Neck, 1534-40]
Ουφίτσι, Φλωρεντία

Ο καιρός πέρασε, οι εποχές άλλαζαν, η γη δε σταματούσε να γυρνά. Ο ανήσυχος (πολιτικά και κοινωνικά) 16ος αιώνας γέννησε τον Μανιερισμό. Επρόκειτο για ένα εικαστικό στυλ που τράβηξε στα απώτατά της όρια την επιδεξιότητα των ζωγράφων και βασικό χαρακτηριστικό του οποίου υπήρξε η θέληση για εντυπωσιασμό – μα και η διαφορετικότητα.

Οι ζωγράφοι πλέον ήταν «φίρμες» των καιρών τους, πρόσωπα περιζήτητα και αξιοσέβαστα, ενώ ο μεταξύ τους ανταγωνισμός είχε πλατύνει. Πάνω απ’ όλα, όμως, δέσποζε μια διάχυτη ανησυχία ανάμεσά τους: έχοντας πια δει έναν Λεονάρντο, έναν Μιχαήλ Άγγελο, έναν Ραφαήλ κι έναν Τιτσιάνο, τι μένει να κάνουμε εμείς; Πως να ξεχωρίσουμε, χωρίς να καταντήσουμε απλοί απομιμητές των δασκάλων μας; Τι μπορούμε να κάνουμε που δεν έκαναν εκείνοι; – έτσι σκέφτονταν.

Ο Μανιερισμός λοιπόν στάθηκε εκείνο το μεταβατικό στάδιο στην ιστορία της Ζωγραφικής, όταν οι καλλιτέχνες γύρευαν συχνά να προκαλέσουν και να ξεφύγουν από τα παραδοσιακά πλαίσια – με αμφιλεγόμενα, κάποιες φορές, μα συνήθως εντυπωσιακά αποτελέσματα.

Χαρακτηριστικότητο έργο της περιόδου υπήρξε η «Παναγία με τον Μακρύ Λαιμό» του Παρμιτζιανίνο. Μια Παναγία που βρίσκεται έτη φωτός μακριά από την αγνή μορφή που είχε γνωρίσει ο κόσμος μέχρι τότε – ουσιαστικά πρόκειται μια κοσμική γυναίκα με ένα εξεζητημένο ύφος και ασυνήθιστη στάση του σώματος – ενώ ξεχωρίζει φυσικά ο περίφημος μακρύς λαιμός της. Το εξίσου μακρόστενο βρέφος στην αγκαλιά της μόνο με βρέφος δε μοιάζει, ενώ συνθετικά το έργο είναι επίσης παράδοξο, φέροντας μια βαριά αριστερή μεριά, ενώ δεξιά ξεχωρίζει στο βάθος μόνο μια κολόνα, παρέχοντας μια ασυνήθιστη εξισορρόπηση.

Η ασυνήθιστή όψη του και η τολμηρή σύνθεση το καθιέρωσαν στα έργα που άφησαν τη δική τους ιστορία.

30 # School of Fontainebleau  - Πορτραίτο της Gabrielle d'Estrées και της Δούκισσας του Villars [Portrait of Gabrielle d'Estrées and Duchess of Villars, 1594]
Λούβρο, Παρίσι

Gabrielle d'Estrées, μίας από τις διασημότερες γυναικείες φιγούρες της εποχής της. Αριστερά η αδερφή της, γυμνή στο μπάνιο σαν αυτή, τσιμπάει το στήθος της. Πρόκειται για ερωτικό έργο, με σκοπό να διεγείρει τις αισθήσεις; Στην πραγματικότητα η σκηνή που απεικονίζεται είναι περισσότερο συμβολική, καθώς το σχήμα των δαχτύλων σχηματίζει έναν κύκλο, όμοιο με της βέρας: η Δούκισσα αναμένεται να παντρευτεί.

Ιστορικά, ο βασιλιάς Ερρίκος ο τέταρτος της Γαλλίας, διατηρούσε δεσμό με τη Δούκισσα και, λίγο πριν αυτή πεθάνει, της έδωσε το δαχτυλίδι των αρραβώνων.

31# Hieronymous Bosch – Ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων [The Garden Of Earthly Delights, 1505-1510]
Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη

Σταδιακά μεταβαίνουμε πάλι προς τις χώρες του Βορρά και αγγίζουμε ένα ορόσημο – τότε, τώρα και για πάντα. Η τέχνη του Ιερώνυμου Μπος δεν έχει όμοιό της πουθενά στην ιστορία της ζωγραφικής. Ο Μπος, ένας βαθύτατος ηθικολόγος και οραματιστής, κατατρυχόμενος από διαρκή ανησυχία πάνω στη μοίρα του ανθρώπου, δημιούργησε κόσμους που ο μέσος θνητός ούτε που είχε διανοηθεί πως θα μπορούσαν να υπάρξουν. Το τρίπτυχο «Ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων» συνιστά μια αποκαλυπτική, επική ματιά στον Παράδεισο και την Κόλαση, τέτοια που απομακρυνόταν πλήρως από καθετί σχετικό ως τότε.

Αριστερά το έργο απεικονίζει τις πρώιμες, χρυσές μέρες: όταν άνθρωπος και φύση ήταν ένα, όταν τα φρούτα ξεχείλιζαν στα δέντρα και ο άνθρωπος, παραδομένος στη δίνη των απολαύσεων και των ηδονών, χόρευε στις λίμνες, τα ποτάμια και τα δάση, ανάμεσα στα ζώα, γυμνός, ελεύθερος. Αυτή όμως υπήρξε η μία μόνο όψη του νομίσματος. Δεξιά, βλέπουμε την Κόλαση και τα παρδαλά, εξώκοσμά της πλάσματα – τέτοια που απομακρύνονταν πλήρως από κάθε στερεότυπο «δαιμόνων» που κυριαρχούσε μέχρι τότε. Ο άνθρωπος είναι πια έρμαιο των δυνάμεων του κάτω κόσμου, υποφέροντας φρικτά βασανιστήρια, βγαλμένα κυριολεκτικά από τα πιο εξωφρενικά όνειρα που είχε γεννήσει ως τότε η φαντασία. Πραγματικά αξίζει να μεγενθύνετε το έργο και να παρατηρήσετε κάθε μικροσκοπική του λεπτομέρεια – ακόμα καλύτερο φυσικά θα είναι να το δείτε από κοντά!

Η επιρροή του Μπος άργησε να φανεί. Ο 20ος αιώνας ήταν εκείνος που αγκάλιασε περισσότερο το ονειρικό/εφιαλτικό του στυλ και, ανάμεσα στα κινήματα της τέχνης των καιρών, ήταν ο Σουρεαλισμός αυτός που εντόπισε στον Μπος τον τέλειο προκάτοχο και εμπνευστή του.

32 # Albrecht Altdorfer – Η Κοιλάδα του Δούναβη κοντά στο Regensburg [The Danube Valley Near Regensburg, 1510]
Παλαιά Πινακοθήκη, Μόναχο

Εκ πρώτης όψης το έργο του Γερμανού Άλμπρεχτ Αλντόλφερ δεν εντυπωσιάζει τόσο, συγκριτικά με κάποια άλλα που είδαμε ως τώρα. Πρόκειται ωστόσο για μία από τις κομβικότερες στιγμές στην ιστορία της ζωγραφικής. Η Φύση άλλοτε συνιστούσε συνοδευτικό στοιχείο ενός ζωγραφικού έργου, ένα απαραίτητο φόντο, ο δημιουργός της ατμόσφαιρας ίσως... μα ποτέ δεν ήταν ο πρωταγωνιστής ο ίδιος. Ακόμα και στην «Καταιγίδα» του Τζιορτζίονε που είδαμε (βλέπε  #25), το εντυπωσιακό φυσικό τοπίο δεν στερείται της ανθρώπινης παρουσίας.

Μέχρι τότε.

Ο Αλντόρφερ ζωγράφισε πλήθος από τοπία, έρημα από ανθρώπους ή στοιχεία του πολιτισμού – και για πρώτη φορά, μετά από αιώνες και αιώνες, η Φύση έγινε ξανά το μοναδικό επίκεντρο της τέχνης. Από την περίοδο των αρχαίων πολιτισμών είχαμε να δούμε κάτι αντίστοιχο (ας θυμηθούμε τις τοιχογραφίες στα μινωικά παλάτια, για παράδειγμα). Τα ζωηρά χρώματά του, εξάλλου, πρόσθεταν ένα τόνο δύναμης, απομακρυσμένο από τη γαλήνη των προγενέστερων τοπίων.

Αυτή υπήρξε η φύση στην ολότητά της, στη πρωτόγονή της δύναμη – και τώρα πια αποκτούσε αυτή τον πρώτο ρόλο.

Χωρίς Τίτλο

"Red Baloon", by Paul Klee

Πεθαίνεις όταν παύεις να ερευνάς τον κόσμο γύρω σου, όταν δεν αποκτάς πια καινούργιες γνώσεις, όταν δε σου γεννιώνται ερωτήματα, όταν δε γυρεύεις απαντήσεις, όταν επαναπαύεσαι στα ίδια και τα ίδια.

Ο περισσότερος κόσμος πεθαίνει νέος, λίγο μετά τα χρόνια του σχολείου. Κάποιοι το τραβάνε περισσότερο, καμιά δεκαετία, ίσως και δύο, ώσπου κάποια στιγμή βολεύονται κι αυτοί στον τάφο τους.

Λίγοι, πολύ λίγοι, πεθαίνουν όταν γεράσουν.

Αυτοί οι τελευταίοι, ίσως, ούτε τότε.

Ευρωεκλογές, τα Αίτια του Νεοφασισμού και το Μέλλον της Αριστεράς

Richard Oelze_Die Erwartung (Expectation)

Πριν λίγες μόνο μέρες κατέθετα εδώ στο Blog τα συναισθήματα που μου γέννησε μία απολαυστική, μες στην απλότητα της, βόλτα μου στο Μοναστηράκι... Αισθανόμουν πως έχανα για λίγο την επαφή με το παρόν, τις εξελίξεις, τα γεγονότα που τρέχουν, την καθημερινότητα, τις υποχρεώσεις της, τον χρόνο τον ίδιο που περνάει. Η ανάρτηση έμεινε μόλις 20 ώρες πρωτοσέλιδη - νομίζω συνιστά ρεκόρ για μένα προσωπικά, καθώς τείνω να αφήνω τις αναρτήσεις αρκετές μέρες συνήθως, να μεστώσουν, να ωριμάσουν, μέχρι να προχωρήσω στη συγγραφή νέου κειμένου...

Μα την επόμενη μόλις μέρα ήταν οι Ευρωεκλογές. Κάτι με πίεζε να γράψω πάλι. Και σήμερα, στο πέρας των αποτελεσμάτων, νιώθω την ανάγκη να προβώ σε έναν σχολιασμό των εξελίξεων... Να κάνω μια πολιτική ανάρτηση. Το παρόν με τραβάει, αισθάνομαι τα πόδια μου (που θέλουν να φύγουν, να πάνε σ' έναν τόπο πέρα από τα γεγονότα, πέρα από υποχρεώσεις, πέρα από το ανελέητο παρόν) να βυθίζονται για τα καλά στο έδαφος, στο χώμα. Στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα ξανά. Και το βλέμμα μου στρέφεται προς τα κάτω, γύρω μου, ανοίγω πάλι το παράθυρο και κοιτάζω έξω. Βλέπω μαυρίλα, σκοτεινιά, ακούω φωνές που βγάζουν ήχους ακατανόητους, ανορθολογικούς, βλέπω πρόσωπα παραμορφωμένα σα μάσκες που λιώνουν στη φωτιά. Ενοχλούμαι - φύγε, φύγε, κλείσε το παράθυρο! ακούω μια φωνή. Μα δε μπορώ να στρέψω το βλέμμα μου πιο πέρα. 

Αυτός είναι ο κόσμος που ζούμε, σε τελική ανάλυση - και είμαστε όλοι μέρος του. Και, για δες, καθώς απλώνω το βλέμμα μου, παρατηρώ κόσμο που ψάχνεται, αναζητεί... κόσμο με χαμόγελο και μάτια καθαρά. Κόσμο που κοιτάζει γύρω του σαν εξερευνητής, όχι σα διωκώμενος. Ναι, πανάθεμα σας, δεν είναι όλα μαύρα γύρω μας. Όχι ακόμα.

Και αν τα αποτελέσματα των Ευρωεκλογών μας άφησαν μια δυσάρεστη γεύση, υπήρξαν και κάποια θετικά μηνύματα. Ας μιλήσουμε λοιπόν, περισσότερο αναλυτικά για όσα έγιναν και ας προσπαθήσουμε να οριοθετήσουμε τις εξελίξεις... Θα ξεκινήσουμε κάνοντας μια ιστορική αναδρομή.

Art by George Grosz

Το γκρίζο σύννεφο της Ακροδεξιάς - Μια σύντομη ιστορική αναδρομή της μετανάστευσης και της ξενοφοβίας

Θυμάμαι έναν χαρακτηριστικό πίνακα του Ρίχαρντ Έλτσε με τίτλο "η Αναμονή" (Die Erwartung) - τον βλέπουμε στην αρχή του κειμένου. Ο πίνακας αποτύπωνε με τέλειο τρόπο το αναδυόμενο κλίμα ανησυχίας και ανασφάλειας που εξαπλώθηκε σα νέφος κατά τη διάρκεια της Δεκαετίας του 30 - ένα νέφος που συμπυκνώθηκε, τελικά, στην πύρινη λάβα του πολέμου. 

Θα μπορούσαμε να αναδιαμορφώσουμε τους ανθρώπους του πίνακα. Αντί για τα παραδοσιακά καπέλα και κοστούμια θα μπορούσαν να είναι ντυμένοι σε t-shirts και να κρατάνε κινητά τηλέφωνα... Μα ο ουρανός, τότε και τώρα, θα έμοιαζε ίδιος.

Υπάρχει κόσμος που παρομοιάζει την εποχή μας με εκείνη των χρόνων του 30... Η οικονομική κρίση ασφαλώς συνιστά τον βασικό κοινό άξονα ανάμεσα στις εποχές, μα και η άνοδος του ακροδεξιού και ρατσιστικού στοιχείου, που έφτασε να κατα(κ)λύσει την Ευρώπη. Τα αποτελέσματα των Ευρωεκλογών, εν έτει 2014, δυστυχώς επιβεβαιώνουν μια τάση που είχε αρχίσει εδώ και χρόνια και η οποία δε θα έπρεπε να μας κάνει τόση εντύπωση, δεδομένων των τωρινών οικονομικών συνθηκών.

Στον πυρήνα της προβληματικής μας χρειάζεται να θέσουμε την Ευρωπαϊκή Ένωση - την πραγματικότητα της, μα και την ιδεαλιστική της διάσταση.

Το πέρας του πολέμου και της καταστροφής γέννησαν, σα προστατευτική δικλείδα (τόσο απέναντι στο ενδεχόμενο ενός νέου πολέμου, όσο και απέναντι στην αναδυόμενη τότε δύναμη της ΕΣΣΔ και των δορυφόρων της) και μοντέλο ανάπτυξης, την ιδέα της Ενωμένης Ευρώπης. Στο επίκεντρο της θα στέκονταν οι δύο εκείνες χώρες που βρέθηκαν στον μεγαλύτερο ανταγωνισμό τις περασμένες δεκαετίες και συνιστούσαν τους σημαντικότερους άξονες αποσταθεροποίησης: Η Γερμανία και η Γαλλία. 

Οι δεκαετίες που ακολούθησαν, με εξαίρεση ένα διάστημα κρίσης στα χρόνια του 70, υπήρξαν δεκαετίες ραγδαίας ανάπτυξης και αυξανόμενης ευημερίας - παραπλανητικής ενδεχομένως, μα υπαρκτής συγκριτικά με πριν. Η ακροδεξιά ήταν συνήθως ενσωματωμένη με "ήπιο πρόσωπο" στις δεξιές και συντηρητικές παρατάξεις των χωρών - στη χώρα μας το ίδιο. Η μετανάστευση προς τις περισσότερο αναπτυγμένες χώρες υπήρξε ένα από τα χαρακτηριστικά των καιρών - αρκεί να θυμηθούμε το πλήθος των Ελλήνων που κατέφυγαν στη Γερμανία κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 60, παρέα με Ιταλούς, Ισπανούς και Τούρκους. Η κατάρρευση των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών στις χώρες του Τρίτου Κόσμου επέφερε με τη σειρά της νέα κύματα μετανάστευσης: Άνθρωποι από την Αφρική, την Αλγερία, την Ινδία και αλλού, προσέρχονταν μαζικά στις χώρες που υπήρξαν υπεύθυνες οι ίδιες για την κατάσταση τους: Στη Γαλλία, την Αγγλία, την Ολλανδία και στα λοιπά ευρωπαϊκά κράτη. 

Τα πλήθη των μεταναστών ενσωματώθηκαν στη κουλτούρα των λαών της δύσης και συνέβαλαν καθοριστικά στην οικονομική ανάπτυξη των κρατών.

George Grosz_The Grey Man Dances

Ώσπου φτάσαμε στην δεκαετία του 90, στην πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού... Άφθονα κρατίδια της ανατολικής Ευρώπης εντάχτηκαν εν μία νυκτί στο αδηφάγο σύστημα του καπιταλιστικού δυτικού κόσμου, ένα σύστημα στο οποίο επιβιώνει πάντα ο ισχυρότερος - και οι χώρες αυτές βρέθηκαν εξαρχής σε μειονεκτική θέση, μη μπορώντας να ανταγωνιστούν τους ισχυρούς τους γείτονες. Οι μετανάστες άρχισαν πάλι να πληθαίνουν. Ήδη από τα χρόνια εκείνα ο εθνικισμός αναβίωσε ξανά, ως αντίδραση. Τώρα δεν υπάρχαν "δύο κόσμοι", μα ένας - εννιαίος, παγκόσμιος. Το Κεφάλαιο δε γνώριζε πια σύνορα, το κέρδος υπήρξε η μόνη λογική, κέρδος με κάθε δυνατό τρόπο, το κοινωνικό κράτος είχε θεωρηθεί ξεπερασμένο, επιβαρυντικό για την ελεύθερη οικονομία.  

Σε αυτό το κλίμα του αυξανόμενου άγχους και της σταδιακής κατάλυσης των κοινωνικών προνομίων των περασμένων δεκαετιών (παρόχες, επιδόματα για άνεργους, εργασία για όλους, συντάξεις, δημόσια υγεία και εκπαίδευση) ο κόσμος των "αναπτυγμένων κρατών" άρχιζε να βιώνει ολοένα και μεγαλύτερη ανασφάλεια. Τα προνόμια του σταδιακά εξανεμίζονταν, τα χρήματα του λιγόστευαν, οι δουλειές περιορίζονταν... συν τοις άλλοις, οι μετανάστες εισέρεαν σε μεγάλους αριθμούς στη χώρα του. Αυτό ασφαλώς είχε συμβεί πολλές φορές στο παρελθόν - η μετανάστευση υπήρξε φαινόμενο καθοριστικό για την ανάπτυξη τους, όπως είδαμε λίγες μόλις δεκαετίες πριν. 

Τώρα όμως που έχανε όσα είχε κάποτε, ο μέσος πολίτης των ευρωπαϊκών κρατών ένιωθε άγχος. Δεν ήξερε τι του έφταιγε. Ήταν οι πολιτικοί; Το κράτος; Αδυνατούσε να προσδιορίσει την αιτία στους οικονομικούς παράγοντες της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης και του νεοφιλελευθερισμού - όλα αυτά φάνταζαν πολύ "αφηρημένα". Συν τοις άλλοις, η Αριστερά βρισκόταν σε κρίση - κρίση που δεν έχει ξεπεράσει, ως σήμερα. Κάποιος έπρεπε να φταίει. Ποιός;

Μα ποιός άλλος. Οι μετανάστες. Οι "ξένοι". Αυτοί που "τους παίρνουν τις δουλειές". Το γεγονός πως οι μετανάστες, δεκαετίες τώρα, έκαναν δουλειές που ο ίδιος απαξίωνε να κάνει, το γεγονός πως συνέβαλαν στην άνθηση της οικονομίας του τόπου, το γεγονός πως οι ίδιοι έρχονταν αναζητώντας κάποια τύχη, μη βρίσκοντας την στην πατρίδα τους, καθώς οι ισχυροί τους γείτονες δε τους το επέτρεπαν - επιλέγοντας να τους κρατάνε σε μόνιμη εξαρτώμενη κατάσταση, απομυζώντας πάντα τα κέρδη για τους λίγους - τα γεγονότα αυτά φαίνεται δε τους απασχολούσαν.

Και αν δεν έφταιγαν οι μετανάστες - έφταιγαν σίγουρα οι "ξένοι". Ποιοί ξένοι; Εκείνοι που μπορούσαν εύκολα να ονοματίσουν, να τους προσδώσουν ένα πρόσωπο, να αντιμετωπίσουν σαν εχθρό. Και, ως γνωστόν, κάποιον άγνωστο μεγαλοκεφαλαιούχο μιας ανώνυμης πολυεθνικής εταιρείας δε μπορείς να τον ονοματίσεις, να του αποδώσεις μια Μορφή, ούτε να τον αντιμετωπίσεις σαν ένα ορισμένο πρόσωπο - μένει ανώνυμος, αόρατος, πίσω από αριθμούς και σύμβολα. Μια αφηρημένη ιδέα. Τα κράτη όμως; Και τους πολιτικούς; Αυτούς, ναι, αυτούς μπορείς να κατονομάσεις. Σε αυτούς μπορείς να στρέψεις το δάχτυλο.

"Φταίει" η Γερμανία λοιπόν - όλη, λες και πρόκειται για ενιαίο σώμα. "Φταίει" η κυβέρνηση. Λες και η κυβέρνηση πήρε την εξουσία από μόνη της - λες και δε την επέλεξαν εκατομμύρια κόσμου. 

Η μονοπωλιακή παγκοσμιοποίηση (των εταιριών, των επιχειρήσεων, του κέρδους) επιδείνωσε τα πράγματα. Αποζητώντας καταφύγιο στην εθνική ταυτότητα, μερίδα κόσμου γύρευε κάποια μορφή επαναπροσδιορισμού: Ποιός είμαι - που ανήκω - ποιά η σχέση μου με τον κόσμο που με περιβάλλει. Η οικονομική κρίση των τελευταίων χρόνων μεγένθυνε ακόμα περισσότερο τα προβλήματα της Ευρώπης, καθιστώντας φανερό εκείνο που κάποιοι έλεγαν από παλιά: Η Ενωμένη Ευρώπη, στη τωρινή μορφή της, έχει ως κεντρικό άξονα της το κέρδος των λίγων - όχι μια γνήσια κοινοπολιτεία των λαών. 

Otto Dix_Pragerstrasse

Η σύγχρονη πραγματικότητα και τα αίτια του εθνικισμού

Ερχόμαστε λοιπόν στα δικά μας. Οι Ευρωεκλογές ανέδειξαν, για πρώτη φορά τόσο ψηλά, το ακροδεξιό πρόσωπο της Ευρώπης. Σε Γαλλία, Αγγλία, Δανία, Φινλανδία, ενώ στα δικά μας, η ΧΑ έφτασε τρίτη στις προτιμήσεις του κόσμου. 

Βασικό συμπέρασμα: Η εξάπλωση της ακροδεξιάς δε συνιστά ελληνικό φαινόμενο, μα ευρωπαϊκό, και οι ρίζες του είναι υλικές και ψυχολογικές. Από τη μια η εξάπλωση της οικονομικής κρίσης, από την άλλη η εντεινόμενη ανασφάλεια και το άγχος μερίδας του κόσμου, ο οποίος νιώθει το αίσθημα ταυτότητας του να πνίγεται υπό τον ζυγό των οικονομικών μονοπωλίων και της κατάλυσης του κοινωνικού κράτους - τα σύνορα στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία φαίνεται να γκρεμίζονται και αυτή η κατάλυση τους τρομάζει τον κόσμο. Μα, καθώς αδυνατεί να στρέψει την ευθύνη σε δυνάμεις που για τον ίδιο είναι αόρατες ("μονοπώλια", "πολυεθνικές", κλπ), επιρρίπτει το φταίξιμο σε όσους μπορεί να δει, με τα ίδια του τα μάτια: Φταίνε λοιπόν οι μετανάστες, οι κυβερνώντες, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία, ενώ πίσω από την Τρόικα βρίσκεται η "κακή Γερμανία" - όχι μια συγκεκριμένη πολιτική της κυβέρνησης της, η οποία υπακούει σε ένα ορισμένο οικονομικό πρόταγμα, η βάση του οποίου είναι το κέρδος των λίγων - μα η Γερμανία ολόκληρη σαν έθνος.

Είναι οι "Γερμανοί" εκείνοι που μας "τα τρώνε" - όχι οι προνομιούχοι του συστήματος, πέρα από εθνικές ταυτότητες. Είναι οι "ξένοι" εκείνοι που μας "παίρνουν τις δουλειές" - δουλειές που το ίδιο το σύστημα καταργεί, ώστε να γλιτώσουν τα επιπλέον έξοδα και να εξασφαλισουν τα κέρδη τους οι προύχοντες των τραπεζών και πολυεθνικών. Και αν ήμασταν Γάλλοι, θα λέγαμε πως "φταίνε οι κακοί Γερμανοί, οι παραδοσιακοί εχθροί μας, καθώς θέλουν να κυριαρχήσουν πάνω μας, όπως παλιά - ας ψηφίσουμε ακροδεξιά λοιπόν, για μια ισχυρή Γαλλία!". Το γεγονός πως υπάρχει σημαντική μερίδα Γερμανών που αντιτίθενται στην πολιτική των μνημονίων και του κέρδους για τους λίγους, και επιζητούν μια γνήσια μορφή ενωμένης Ευρώπης, με πρόταγμα την κοινωνική αλληλεγγύη - το γεγονός αυτό το προσπερνούν.

Ο κόσμος δυσπιστεί απέναντι στην ενωμένη Ευρώπη, γιατί νομίζει πως η ενωμένη Ευρώπη είναι αυτό που έχει δει ως τώρα - και μόνο αυτό μπορεί να είναι. Δεν έχει σκεφτεί το ενδεχόμενο να μπορούσε να υπάρξει μια εναλλακτική μορφή ένωσης, όχι με άξονα το κέρδος των λίγων, μα τη συνεργασία των πολλών.

Επιστροφή για άλλη μια φορά λοιπόν στα σιδερένια, ασφυκτικά πλαίσια του Έθνους-Κράτους. Μηχανισμός με ιστορία λίγων μόλις αιώνων πίσω του, διαδραματίζοντας προοδευτικό ρόλο στην εποχή των Επαναστάσεων του 19ου αιώνα, μα μετατρεπόμενος σε μια βαθιά συντηρητική δύναμη στον Εικοστό. Ιδιαίτερα μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, την ανάδυση δεκάδων κρατιδίων στην Ευρώπη και την αδυναμία ενσωμάτωσης τους στο σύστημα των διεθνών ανταγωνισμών, το έθνος-κράτος (και ο εθνικισμός) αναβίωσαν, σαν ασπίδα που κραδαίνει κάποιος που φοβάται τον αόρατο εχθρό - τον ανώνυμο εχθρό, που ήδη αναφέραμε. 

Η αδυναμία των πολιτικών της "υπαρκτής Ενωμένης Ευρώπης" (κατ' αντιστοιχία με τον "υπαρκτό σοσιαλισμό") με τη σειρά τους να εδραιώσουν μια γνήσια εναλλακτική πρόταση, στο όνομα της ουσιώδους συνεργασίας και αλληλεγγύης των λαών, και όχι στην καταπάτηση των πολλών από τους λίγους, επαναφέρει την ασπίδα του Έθνους-Κράτους - καθώς, βλέπετε, είναι η μόνη μορφή κοινωνικής ταυτότητας που γνωρίζει μια μερίδα του κόσμου, προκειμένου να προσδιορίσει τη σχέση του με τον κόσμο και να προφυλαχτεί από όσα νιώθει πως τον απειλούν. 

Ο εθνικισμός αναβιώνει καθώς δεν έχει υλοποιηθεί στην πράξη μια γνήσια, εναλλακτική πρόταση στην υπάρχουσα ενωμένη Ευρώπη των μονοπωλίων. Μία πρόταση που θα μπορούσε να συσπειρώσει τους λαούς της Ευρώπης. Εν μέσω της κρίσης λοιπόν, ο εθνικισμός τρέφεται, όπως η φωτιά από τα κούτσουρα. Η αριστερά μιλάει - μα η κόντρα ανάμεσα στα διασκορπισμένα μέλη της και η κούφια ρητορική αρκετών από αυτούς δυσχεραίνει ακόμα περισσότερο τα πράγματα. Ο κόσμος δε πείθεται στον βαθμό που πρέπει, απλά.

George Grosz_The Pillars Of Society

Η ελληνική πραγματικότητα της ακροδεξιάς

Η ακροδεξιά στη χώρα μας δε ξεπρόβαλε ξαφνικά. Ήταν εκεί, ήδη από τα χρόνια της δεκαετίας του 50, μετά τον Εμφύλιο, μεταμφιεσμένη, ενδεδυμένη το πέπλο της νομιμότητας, συνήθως ενταγμένη στις δεξιές και συντηρητικές παρατάξεις του τόπου, υποδαυλίζοντας το παρακράτος, δρώντας στις σκιές, κυνηγώντας λιγότερο ή περισσότερο υπαρκτά κομμουνιστικά φαντάσματα... Ακόμα και με το πέρας της Χούντας, ήταν εκεί ακόμα - κατάλοιπο του διχασμού δεκαετιών, ενταγμένη πλέον στα κόμματα εξουσίας που έθρεψαν τον δικομματισμό της εποχής - τον καταστροφικό για τη χώρα μας δικομματισμό, υπεύθυνο με τη σειρά του για τη τωρινή ανάδειξη του ακροδεξιού φαινομένου. 

Στην περίοδο της κρίσης όμως, η πτώση του ελληνικού δικομματισμού (κυρίως του ελληνικού, τόσο ελληνικού φαινομένου του ΠΑΣΟΚ), η επακόλουθη αποσταθεροποίηση, σε συνδυασμό με τα αυξανόμενα κοινωνικά προβλήματα, την ανασφάλεια, την αδυναμία προσδιορισμού κάποιας αίσθησης ταυτότητας, την αντιμετώπιση της Ευρώπης όχι σαν συνέταιρο, μα σα δυνάστη, την γενικότερη κρίση σε ευρωπαϊκό επίπεδο (και την αυξανόμενη δυσπιστία των ίδιων των Ευρωπαίων απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση), όλα αυτά προλείαναν το έδαφος για την ενδυνάμωση της ελληνικής ακροδεξιάς.

"Η Ευρώπη απέτυχε!", σου λένε. Δε διευκρινίζουν όμως ποιά Ευρώπη εννοούν, δε φανερώνουν πως η Ευρώπη, στην παρούσα μορφή της, είναι χτισμένη ώστε να εξυπηρετεί τα συμφέροντα των λίγων, και πως κάθε λαός έχει προνομιούχους και μη προνομιούχους, στρώματα ανέργων, ανθρώπους που πεινάνε - δεν είναι οι Έλληνες μονάχα. Το ίδιο λένε και οι Γάλλοι για τους Γάλλους, οι Βρετανοί για τους Βρετανούς, οι Αυστριακοί για τους Αυστριακούς, κ.ο.κ. Τι θα συνέβαινε τώρα λοιπόν, εν έτει 2014, αν κάθε λαός, κάθε χώρα, κλειδαμπαρώνονταν στο καβούκι της; Τίποτα απολύτως - κι αυτό γιατί, σε έναν κόσμο ενωμένο από κάθε άποψη (βλέπε τεχνολογίες, διαδίκτυο, μεταφορές, κλπ), το κλείσιμο των συνόρων ενός ή περισσότερων κρατών δε μπορεί παρά να συνιστά αταβιστική οπισθοδρόμηση σε μια εποχή που έχει πια παρέλθει. Κλείσε το διαδίκτυο - εγκατέλειψε τα Μέσα Ενημέρωσης. Πάψε να ακούς ξένη μουσική. Μη ψωνίζεις σε διεθνείς αλυσίδες καταστημάτων. 

Κλείσε τα σύνορα σου στην πληροφορία που διαδίδεται κάθε στιγμή, κάθε δευτερόλεπτο, σε κάθε χώρα του κόσμου, με ένα μόνο κλικ του ποντικιού. Γύρισε τον κόσμο 150 χρόνια πίσω - και ίσως τότε να αποκτήσουν νόημα οι κουβέντες για τα "κλειστά σύνορα".

Otto Dix_Stormtruppe geht unter Gas Vor

"Η Δημοκρατία απέτυχε!", σου λένε. Δε σου υπενθυμίζουν όμως πως υπήρξες εσύ, ο ίδιος, εκείνος που ψήφιζες επί δεκαετίες τη Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ - τα κόμματα που κυβέρνησαν τον τόπο εδώ και τριάντα χρόνια. Και αν οι ακροδεξιοί εναντιώνονται στο "σύστημα", μια χαρά προσέρχονται στις εκλογές για να ψηφίσουν. Μια χαρά επιζητούν την ψήφο σου. Μια χαρά βγαίνουν στα κανάλια. Μια χαρά αποσπούν τα φώτα της δημοσιότητας, μετατρεπόμενοι σε φιγούρες του σύγχρονου κιτς lifestyle - κατ' αντιστοιχία με το βιβλίο του Κουφοντίνα, που έγινε best seller. Μια χαρά συνεργάζονται με τα κυβερνώντα κόμματα και τα στελέχη τους. Μα, περισσότερο απ' όλα, μια χαρά επιζητούν τη στήριξη των οικονομικά προνομιούχων και του μεγάλου κεφαλαίου. Οι μεγάλοι επιχειρηματικοί κολοσσοί ιστορικά υπήρξαν το δεξί χέρι των φασιστών και των ναζί, παρέχοντας απλόχερα τη στήριξη τους στα ολοκληρωτικά τους καθεστώτα - ενώ παράλληλα στήριζαν τα καθιερωμένα φιλελεύθερα συστήματα του "ελευθέρου κόσμου".

Σε κανένα "σύστημα" δε πάνε κόντρα. Μα πουλάνε, πουλάνε ανελέητα, ασταμάτητα, μια ρητορική "αντισυστημική", με τσαμπουκαλεμένο ύφος, γιατί ξέρουν πως υπάρχει κόσμος που τσιμπάει, σαν το ψάρι. Κόσμος που καταναλώνει το προιόν τους, λες και αγοράζει ένα πακέτο "Κόντρα-Σε-Όλα: Υπόσχεται να Καθαρίσει τα Ρούχα σας από τους Λεκέδες (Ξένους, Γερμανούς, κλπ)". Ένα πακέτο, ασφαλώς, στο οποίο το "Κόντρα" στον τίτλο συνιστά διαφημιστικό τρικ, τίποτα περισσότερο. Υποδεικνύουν στον κόσμο αυτόν τους "φταίχτες" που ο ίδιος θέλει να ακούσει, τους εύκολα δαχτυλοδεικτούμενους, και κερδίζουν ψήφους, εκμεταλλευόμενοι τη συνήθεια πολλών νεοελλήνων να πουλάνε "μαγκιά" και τσαμπουκά αριστερά και δεξιά, στρεφόμενοι εναντίον όλων, αγνοώντας τη λέξη "διάλογος" και τη φράση "ανταλλαγή επιχειρημάτων". 

Και μόλις πάρουν όσες ψήφους θέλουν, τέλος με τις ψηφοφορίες - και συ μαλάκα ψηφοφόρε δε θα μπορέσεις ποτέ ξανά να έχεις λόγο σε οτιδήποτε, και αν αντιδράσεις, καθαρίζουμε μαζί σου - εμείς, οι "αντισυστημικοί", που αγαπούμε το Σύστημα, το Κράτος του και τις Δυνάμεις Εξουσίας και Καταστολής που ανέδειξε, περισσότερο από όλους τους άλλους.

Δε κάνεις καμία απολύτως "εξέγερση" ψηφίζοντας ΧΑ, νεοέλληνα ψηφοφόρε. Απλώς, γίνεσαι το τέλειο γρανάζι του Κράτους, στο οποίο νομίζεις πως πηγαίνεις κόντρα.

Η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ και τα διλήμματα της αριστεράς

Εστίασα πολύ στο ακροδεξιό φαινόμενο, θεωρώντας το τη μεγαλύτερη μάστιγα της εποχής μας. Τίποτα δε γεννιέται από μόνο του ωστόσο, και, όπως είπαμε, στη ρίζα του φαινομένου εδράζεται η οικονομική κρίση και η αδυναμία διαχείρισης της από τις κυρίαρχες πολιτικές των Ευρωπαίων. Πρόκειται για αποτυχία της Ευρώπης, γενικά; 

Όχι. Είναι ο προσανατολισμός που έχει πάρει η Ευρώπη - και προκειμένου να διατηρηθεί, ανέπαφος, ο προσανατολισμός αυτός, είναι διατεθειμένος να θυσιάσει ως και την ίδια την ελευθερία του, κλείνοντας τα σύνορα, διώχνοντας τους ξένους, καταργώντας τις - όποιες - δημοκρατικές ελευθερίες. Η ιστορία το έχει επαναλάβει: Ο φασισμός συνιστά τη τελική, έσχατη λύση του καπιταλισμού, όταν αυτός βρίσκεται σε αδιέξοδο και προκειμένου να γλιτώσει από την "απειλή" της αριστεράς.

Ο Χίτλερ, ο Μουσολίνι... δεν κατέλυσαν τον καπιταλισμό, την οικονομική ραχοκοκαλιά της κοινωνίας της εποχής τους - κατέλυσαν τις δημοκρατικές ελευθερίες του τόπου τους, στο όνομα μιας αυταρχικής, ολοκληρωτικής διακυβέρνησης. Σε ποιό "σύστημα" πάνε λοιπόν "κόντρα" οι ακροδεξιοί;

τα συνθήματα του ολοκληρωτικού κράτους του "1984", του Orwell

Ό,τι και να λέμε, πως οι ψηφοφόροι της ακροδεξιάς είναι άμυαλοι, κρετίνοι... Υπάρχουν συγκεκριμένα αίτια, πίσω από το φαινόμενο της εξάπλωσης του πιθηκισμού, όπως φανερώσαμε. Και ο μόνος τρόπος να καταλυθεί το φαινόμενο αυτό είναι μέσω της επίλυσης των αιτιών που το προκαλούν.

Και στη ρίζα όλων βρίσκεται η οικονομική κρίση και οι συνέπειες της - μία κρίση που έχει τις ρίζες της στις μονοπωλιακές πολιτικές των ευρωπαϊκών και υπερεθνικών κυβερνήσεων - όχι στην "Ευρώπη" καθ' εαυτή, και όχι φυσικά στους ξένους, που στο τέλος, πρέπει αυτοί να φταίνε για όλα. Χρειάζεται λοιπόν μια κοινωνική πολιτική, ικανή να ανακουφίσει τον πληθυσμό που υποφέρει, ικανή να παρέχει έργο, όχι σε επίπεδο "ανάπτυξης", μα σε επίπεδο χειροπιαστό για τον κόσμο που ζει, εργάζεται και αγωνιά για το μέλλον του - να έχει δουλειά, να έχει σύνταξη, στέγαση, να έχει ένα αξιοπρεπές εισόδημα, να μη εξαναγκάζεται να πληρώνει για την υγεία και την εκπαίδευση του. 

Αυτά φυσικά ως πρώτο, αναγκαίο βήμα - δε γίνεται να μείνουμε εκεί. Μα έστω, ως πρώτο βήμα τουλάχιστον, είναι απαραίτητο.

Να το πω αλλιώς: Δώστε στον ψηφοφόρο της ΧΑ σταθερή δουλειά και ένα ικανοποιητικό εισόδημα! Και θα δείτε για πότε θα αλλάξει στάση και θα πάψει να στηρίζει τους φασίστες... Εδώ φυσικά δεν αναφέρομαι στους ιδεολογικά ταγμένους με τη ναζιστική ιδεολογία, μα σε εκείνους που ψηφίζουν ΧΑ από "αντίδραση"... Οι υπόλοιποι, όντας ο σκληρός πυρήνας του σύγχρονου φασισμού, θα συνεχίσουν να υπάρχουν, έχοντας ρίζες πολλές δεκαετίες πίσω...

Αυτός πρέπει να είναι και ο ρόλος της αριστεράς λοιπόν. Να παράγει κοινωνικό έργο - χειροπιαστό, αποτελεσματικό, όχι στα λόγια. Αν ο ΣΥΡΙΖΑ μεταξελιχτεί σε μια νέα εκδοχή του ΠΑΣΟΚ (όπως τόσες Κασσάνδρες προφητεύουν), τότε θα έχει γίνει μια τρύπα στο νερό. Αν πάλι συνεργαστεί με τις υπάρχουσες κυβερνητικές δυνάμεις, εξελισσόμενος σταδιακά σε ένα ακόμα κόμμα Εξουσίας στα πρότυπα των παλαιών (κάτι που για μερίδα κόσμου, συνιστά πιθανό μελλοντικό σενάριο), τότε θα χάσει το έρεισμα του σ' εκείνη τη μερίδα των αριστερών ψηφοφόρων του - και οι ψηφοφόροι του προέρχονται από πολλά στρώματα και αποχρώσεις.

Συγκρίνοντας με άλλα ευρωπαϊκά κράτη, είναι θετική η εγχώρια άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στην πρώτη θέση, τη στιγμή που χώρες όπως η Γαλλία και η Αγγλία ανέδειξαν πρώτη την φασιστική ακροδεξιά τους. Ασφαλώς αυτό από μόνο του δεν είναι αρκετό, τη στιγμή που, αθροιστικά μιλώντας, οι αριστερές δυνάμεις βγαίνουν συνολικά ζημιωμένες... Ίσως μάλιστα να υπάρξουν ορισμένοι γραφικοί που θα πουν "ε μωρέ, τι ΣΥΡΙΖΑ, τι φασισμός", πάνω στη λογική της "θεωρίας των άκρων", μα η συγκεκριμένη αντίληψη συνιστά προσβολή απέναντι στη νοημοσύνη μας, απλά. Όχι κύριοι, δε συνιστούν όλα όψεις του ίδιου νομίσματος και η ιστορία έχει αποδείξει πως υπάρχουν πάντα εναλλακτικές λύσεις - και όσες δεν έχουν υπάρξει ακόμα, μπορούμε να τις χτίσουμε. Δεν είναι όλα "ή νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός ή χάος" - μάλλον το αντίθετο, το χάος παράγεται από την ασυδοσία του συστήματος.

Δε γνωρίζω ποιό μπορεί να είναι το μέλλον του ΣΥΡΙΖΑ - μπορώ μόνο να υποθέτω. Θα σου πουν για αδιέξοδα που υπάρχουν στο εσωτερικό του, για αντιφάσεις που πιθανό να υφίστανται... μα εγώ λέω ένα μόνο: δώστε κοινωνικό έργο, και οι αντιφάσεις έρχονται σε δεύτερο λόγο. Προφανώς και δε θα πέσει ο καπιταλισμός, ούτε θα αλλάξει η κοινωνία εκ βάθρων... Ξέρετε, αλήθεια, οποιοδήποτε κόμμα ικανό για κάτι τέτοιο; (τα κοινωνικά συστήματα δε καταλύονται από κόμματα ή εκλογές, μα από οικονομικές και κοινωνικές διεργασίες που συχνά διαρκούν αιώνες - και αυτό το γνώριζε καλά ο Μαρξ). 

Μα σε αρχική βάση, η ανακούφιση του κόσμου και το κοινωνικό έργο, τόσο ώστε να μειωθεί το ακροδεξιό φαινόμενο, είναι θεμιτά. Σε αρχική βάση, πάντα. Αν υπάρχει ένας ρόλος που οφείλει να διαδραματίσει ο ΣΥΡΙΖΑ, είναι αυτός. Από κει και έπειτα, η αριστερή σκέψη και πράξη δεν αρχίζει, ούτε τελειώνει σ' ένα - οποιοδήποτε - κόμμα.

Όσο αφορά την ατελείωτη εκείνη ρητορική περί "λαϊκισμού", έχω να πω το εξής: Μπορεί να είναι έτσι, μπορεί και όχι, μα αυτό θα φανερωθεί στην πορεία των πραγμάτων - γιατί υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε όσους φοβούνται το ενδεχόμενο να αποδειχτεί λαϊκιστής ένας πολιτικός, και σε εκείνους που ελπίζουν πως θα αποδειχτεί λαϊκιστής.

Αν και μεταξύ μας, είναι λάθος του ίδιου του ΣΥΡΙΖΑ, μα και των ψηφοφόρων του, να εστιάζουν στο πρόσωπο του Τσίπρα - η έξυπνη αριστερά γνωρίζει πως, στην πολιτική, τα πρόσωπα δεν παίζουν τον καθοριστικό ρόλο.

Αrt: Themba Lewis

Ο ρόλος της αριστεράς στο μέλλον

Κοινωνικό έργο. Σε πρώτη βάση. Ανακούφιση του κόσμου που υποφέρει. Έτσι θα μειωθούν οι συνέπειες της κρίσης, και η ακροδεξιά θα υποχωρήσει.

Και μια εναλλακτική, χειροπιαστή πρόταση, πάνω στο μέλλον της Ευρώπης, πέρα από τις πρακτικές του υπερεθνικού, μονοπωλιακού καπιταλισμού. Σε δεύτερη βάση και προχωρώντας βαθύτερα, στις αιτίες του προβλήματος. Μία πρόταση που θα κατορθώσει να πείσει και να συσπειρώσει τον κόσμο - μία πρόταση στην οποία ο ίδιος ο κόσμος θα είναι πομπός και όχι δέκτης. Γιατί αριστερά χωρίς τον κόσμο και τη συμμετοχή του δε νοείται.

"Εντός" ή "εκτός" της Ευρώπης; Θεωρώ πως το ζήτημα είναι το πρόσωπο που επιθυμούμε να έχει η Ευρώπη, και όχι αν θα είμαστε "μέσα" ή "έξω". Στην εποχή μας, στον κόσμο σήμερα, μία είναι η προοπτική και είναι εκείνη της ένωσης - όχι της απομόνωσης και του κλεισίματος. Μα η ένωση χρειάζεται να επαναπροσδιοριστεί σε κοινωνικό επίπεδο, σε επίπεδο οικονομίας και πολιτικής... Και αυτό δε θα το κατορθώσει κανένα "κόμμα" από μόνο του. Χρειάζεται ένα διεθνές προοδευτικό κίνημα, συλλογικό και πέρα από κόμματα, σε ευρωπαϊκό και γενικότερο επίπεδο, που θα κατορθώσει να συσπειρώσει τους Ευρωπαίους.

Μακροπρόθεσμα λοιπόν, σε τρίτη βάση, θα χρειαστεί να επανατεθεί το ζήτημα της δημοκρατίας και της συμμετοχής. Κανένα "αριστερό" κόμμα, κανένα κόμμα βασικά, ως μηχανισμός αντιπροσώπευσης, δεν είναι αρκετός, αν ο κόσμος ο ίδιος δεν έχει τη δυνατότητα της συμμετοχής στις αποφάσεις που αφορούν τον ίδιο. Όχι μόνο μια ψήφος, μια φορά στα τέσσερα χρόνια - μα συμμετοχή, ουσιώδης, τακτική, μέσα από συνελεύσεις, σε τοπικό, κοινοτικό, αστικό και εθνικό επίπεδο, από κάτω προς τα πάνω. Αυτό συνεπάγεται μια ριζική μορφή αποκέντρωσης και επανασύνδεσης του πληθυσμού, μέσα από κοινοτικές και συλλογικές διαδικασίες. Η τεχνολογία και το ίντερνετ μπορούν να προσφέρουν μεγάλη βοήθεια εδώ. Και μην ακούω "μα αυτό είναι αδύνατον!" - πηγαίνετε σε κάποιον άνθρωπο του 18ου αιώνα και μιλήστε του για πτήσεις στο φεγγάρι, και θα σας αποκαλέσει τρελούς.

street art: Bansky

Ποιός ο ρόλος των προοδευτικών δυνάμεων (συμπεριλαμβάνω τους σοβαρούς αναρχικούς) και της αριστεράς (της σοβαρής αριστεράς) εδώ; Μιλάμε μακροπρόθεσμα για μια κατάλυση του ίδιου του μηχανισμού του Κόμματος, μέσα από την ενσωμάτωση του σε ευρύτερα πλαίσια Συλλογικής Διαχείρισης, στην οποία η συνεργασία θα είχε τον πρώτο λόγο... Πόσα, αλήθεια, από τα υπάρχοντα αριστερά κόμματα, μικρά ή μεγάλα, θα έφταναν ως εκεί; Όταν το ΚΚΕ αρνείται κάθε μορφή επαφής με τον ΣΥΡΙΖΑ, όταν ο ΣΥΡΙΖΑ φλερτάρει με την προοπτική της Εξουσίας (και των συνεπειών που επιφέρει), όταν τα μικρότερα κόμματα διακλαδίζονται και μάχονται το ένα το άλλο;

Όντας κάποιος που δε τασσόμουν ποτέ αποκλειστικά υπέρ του ενός ή του άλλου κομματικού μηχανισμού (άλλο αν, τείνω να ψηφίζω και να επιλέγω ανάμεσα τους - όπως έγραφα τις προάλλες, η πολιτική είναι μια Σκακιέρα και συ κουνάς τα πιόνια), δε μπορώ να ξέρω. 

Γνωρίζω όμως πως η ανάδειξη ενός συλλογικού, προοδευτικού Κινήματος, όχι σε ελληνικό, μα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενός Κινήματος ικανού να συνεργαστεί, από χώρα σε χώρα, παρέχοντας σθεναρό πολιτικό λόγο, επιφέροντας κοινωνικό έργο ανάμεσα στα κράτη και φανερώνοντας - επιτέλους - το πρόσωπο που θα έπρεπε να έχει μία Ευρώπη των λαών... Μία τέτοια ανάδειξη θα κατόρθωνε να βγάλει, παροδικά τουλάχιστον, την Ευρώπη από τα αδιέξοδα της και να ανακουφίσει τον κόσμο. Με τη σειρά του, το φαινόμενο του φασισμού θα ξεφούσκωνε, σαν ένα μπαλόνι. Δεν θα άλλαζε ο κόσμος ή το "Σύστημα" μεμιάς... Μα θα ήταν ένα καλό, πρώτο βήμα. Και από κει και πέρα, ας αναλάβουν οι λαοί, ας ξεχυθούν στους δρόμους, ας εκφραστούν, ας μιλήσουν, ας διεκδικήσουν περισσότερα. Η επανάσταση είναι διαρκής, όσο ο κόσμος διεκδικεί πάντα το καλύτερο, όσο δεν επαναπαύεται στα λίγα. Και οι προοδευτικοί του παρελθόντος μετατρέπονται στους συντηρητικούς του μέλλοντος. Δε γίνεται να επαναπαυόμαστε σε κανένα κόμμα ή πολιτικό - μόνο στη δική μας διάθεση για συμμετοχή.

Και φτάνουμε στο τελευταίο σημείο που επιθυμώ να θίξω: Εκείνο της Παιδείας. Δε θα υπήρχε ακροδεξιά αν η παιδεία των λαών ήταν τέτοια, που να ενσταλλάζει κοινωνική συνείδηση, διάθεση συμμετοχής, αγάπη απέναντι στη δημοκρατία και αίσθημα αλληλεγγύης απέναντι στον συνάνθρωπο. Μα τέτοιας μορφής παιδεία, αν υπάρχει, χάνεται κάπου στα χρόνια του Δημοτικού... Μετά αρχίζουν οι εξετάσεις, τα φροντιστήρια, η αποστήθιση... κάπου εκεί η παιδεία αποκτά αμιγώς εργαλειακό χαρακτήρα, με στόχο την εξασφάλιση μιας "θέσης", κάποτε. Κανένας λόγος για κοινωνική συμμετοχή και αλληλεγγύη. Να λοιπόν ένα ακόμα χρέος μιας πιθανής προοδευτικής κυβέρνησης του μέλλοντος.

Και αν κάποτε, πλάι στον εθνικό ύμνο, τραγουδούσαμε και έναν ύμνο απέναντι στον άνθρωπο, ή τη φύση, ή τον κόσμο όλο, πόσο καλύτερα θα ήταν. Μα δεν έχει γραφτεί ακόμα τέτοιος, και μάλλον δε θα γραφτεί ποτέ. Μεταξύ μας, δε ξέρω αν μπορώ να προσδοκώ πολλά πράγματα, κρίνοντας από τις συνήθειες και τη συμπεριφορά της πλειοψηφίας του κόσμου.

Ωστόσο λέω να μοιραστώ μια αισιόδοξη είδηση, για τέλος: Στη πολύπαθη Μανωλάδα εκλέχτηκε ο πρώτος μετανάστης δήμαρχος, ναι. Κλικ για το νέο.

Κλείνω με τα λόγια του Νίκου Καζαντζάκη, από την "Αναφορά στον Γκρέκο". 

"Κοιτάζω γύρω μου. Κοιτάζω μέσα μου. Η αρετή τρελάθηκε, η γεωμετρία τρελάθηκε, η ύλη τρελάθηκε. Πρέπει να ρθει πάλι ο Νους ο νομοθέτης, να βάλει καινούρια τάξη, καινούριους νόμους. Πιο πλούσια αρμονία να γίνει ο κόσμος".


* Το κείμενο μπορείτε να το βρείτε επίσης δημοσιευμένο στο TVXS.

Adres_Carnation Revolution

Μια Παρτίδα Σκάκι

Ο κόσμος δε θ' αλλάξει με τις εκλογές και όποιος νομίζει κάτι τέτοιο είναι αφελής, τουλάχιστον. Ούτε το σύστημα θα πέσει, ούτε θα έρθουν τα πάνω κάτω σε κοινωνικό επίπεδο.

Αυτό που ΜΠΟΡΕΙ να γίνει ωστόσο είναι να χτυπηθεί η δύναμη των νεοναζί και των συντηρητικών αυτού του τόπου. Ασφαλώς ο ναζισμός εκτρέφεται πάνω απ' όλα από την κρίση και την άγνοια, η ψήφος από μόνη της δεν είναι αρκετή, πόσο μάλλον η ψήφος σ' ένα κόμμα που μπορεί να μη σε εκφράζει 100%... μα, ιστορικά αν το δούμε, οι ίδιοι οι εθνικιστές πάντα στήριζαν τη δύναμη τους στην ομαδική βλακεία του πλήθους... δίνοντας το παρόν στην εκλογική διαδικασία. Και οι εκλογές τους ενδυνάμωναν - ώσπου ήταν πια αργά.

Χρειάζεται να δούμε τις εκλογές σα μια παρτίδα σκάκι - η ψήφος είναι απλά μια κίνηση πάνω στη σκακιέρα, ΔΕΝ είναι η κίνηση Ρουά-Ματ που θα λήξει το παιχνίδι. Και αν η σκακιέρα είναι γεμάτη μαύρα πιόνια, μένει να κάνουμε τη δική μας κίνηση...

Παίξε το παιχνίδι.

~