Πέραν της Ελπίδας και του Φόβου. Μια αποτίμηση των Εκλογών

Στο πέρας πια των εκλογών, τις οποίες αρκετός κόσμος ανακήρυξε ως «τις σημαντικότερες της Μεταπολίτευσης» και ενώ τα βλέμματα της Ευρώπης είναι συγκεντρωμένα στη χώρα μας, μπορούμε να επιχειρήσουμε έναν σφαιρικό, μα και προσωρινό απολογισμό του αποτελέσματος. Χαρακτηριστικό των εκλογών υπήρξε η κονταρομαχία, σε επίπεδο πολιτικής επιρροής, της «ελπίδας» και του «φόβου». Η ελπίδα υπήρξε η λέξη-κλειδί πάνω στην οποία βασίστηκε η προεκλογική εκστρατεία του ΣΥΡΙΖΑ. Ο φόβος, από την άλλη, υπήρξε η τακτική των αντιπάλων του. Εν τέλει, ήταν η αγγελόμορφη Ελπίδα εκείνη που επικράτησε, ενώ ο τερατόμορφος Φόβος σύρθηκε μέσα στις σκιές, γλύφοντας τις πληγές του. Μα η παρουσίαση μας θα κινηθεί πέρα από συναισθηματισμούς – σκοπός μας είναι να πάμε πέρα από την ελπίδα και τον φόβο και να κρίνουμε το αποτέλεσμα με άξονα τη λογική, όχι το συναίσθημα, που τόση πέραση έχει στην πολιτική πραγματικότητα.

Πέραν της ελπίδας και του φόβου, εξάλλου, δεσπόζει η ελευθερία, σύμφωνα με τον Καζαντζάκη. Ωστόσο, ακόμα και αν ο στόχος μας είναι αυτός, δε μπορώ να πω με σιγουριά πως θα τον προσεγγίσουμε. Και στην πλέον ψυχρή ανάλυση δεσπόζει μια οπτική γωνία, ξεχωρίζουν ορισμένες αξίες – και φοβάσαι αν νιώθεις πως εκείνες απειλούνται. Όπως ελπίζεις και στην πραγματοποίηση τους, σε κάποιο μελλοντικό χρόνο. Μα ακόμα και αν τελικά δεν κινηθούμε «πέραν της ελπίδας και του φόβου», με την κυριολεκτική έννοια - θα κάνουμε μια απόπειρα, αν μη τι άλλο, να πάμε πέραν των στενών, κομματικών τους πλαισίων.

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν από τον νικητή και τον ηττημένο.

ΣΥΡΙΖΑ και ΝΔ.

Ήταν μια όμορφη μέρα η 25^η του Γενάρη για τους ψηφοφόρους και υποστηρικτές του ΣΥΡΙΖΑ. Τόση συγκεντρωμένη χαρά και ικανοποίηση σε πρόσωπα αριστερών πολιτών ίσως να μην είχαμε δει ποτέ ξανά ως τώρα. Εδώ που τα λέμε, πώς να μη χαμογελούν. Η επικράτηση του ΣΥΡΙΖΑ αφενός φαίνεται να θέτει νέα δεδομένα σε Ευρωπαϊκό επίπεδο, μα και για τον ευρύτερο, διεθνή χώρο της Αριστεράς – αφετέρου συνιστά μια ιστορική καμπή, για τα σύγχρονα πολιτικά δεδομένα της χώρας: για πρώτη φορά κανένα από τα δύο κόμματα που μονοπώλησαν την εξουσία εδώ και σχεδόν σαράντα χρόνια (μια ολόκληρη γενιά) δεν κατέχει το τιμόνι. Θα μας φαινόταν σχεδόν απίστευτο πριν από μια δεκαετία – μα το φαινόμενο της αδιάκοπης εναλλαγής ΠΑΣΟΚ και Νέας Δημοκρατίας στην κυβέρνηση, που τόσο είχαμε συζητήσει και αναρωτιόμασταν «ως πότε θα κρατήσει» - το φαινόμενο του δικομματισμού ανάμεσα στα «πράσινα και μπλε παιδιά»… αυτό επιτέλους έλαβε τέλος.

Μια αναγκαία παύση, προκειμένου να πάρουμε μια ανάσα. Ναι, χρειάζεται. Ας απολαύσουμε αυτή τη στιγμή – μας αξίζει. Η ιστορία προχωράει, δε μένει στάσιμη, ποτέ δε μένει στάσιμη.

Ανεξάρτητα με τις επιφυλάξεις που μπορεί να τρέφει κάποιος απέναντι στον ΣΥΡΙΖΑ, το γεγονός πως ένα σημαντικό ποσοστό του κόσμου επέλεξε κάτι διαφορετικό, για μια φορά – αυτό είναι μια κάποια ένδειξη κοινωνικής υγείας. Η αποκόλληση από τον μόνιμο εναγκαλισμό του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ φαντάζει όπως η αποκόλληση από την ασφυκτική αγκαλιά μιας μητέρας, που «μόνο αυτή ξέρει τι είναι καλό για σένα», ξανά και ξανά, στον αιώνα τον άπαντα - συνιστά ένδειξη ωρίμανσης. Και όπως η μητέρα πλουμίζει το παιδί της συναισθήματα ανασφάλειας, δίνοντας του την αίσθηση πως ο κόσμος «είναι επικίνδυνος», προκειμένου να το κρατεί όλο και πιο σφικτά στην αγκαλιά της… αντίστοιχα οι αντίπαλοι του ΣΥΡΙΖΑ, στα δεξιά της πολιτικής κλίμακας, φόρτιζαν τον κόσμο με αισθήματα ανασφάλειας και φόβου. «Η Ελλάδα μας είναι μικρή και έχουμε ανάγκη τους Μεγάλους για να μας κρατούν από το χέρι. Ας δεχόμαστε κάθε πολιτική λιτότητας και κάθε απώλεια της αξιοπρέπειάς μας λοιπόν, κάθε χρέος και κάθε περικοπή, προκειμένου να τα βγάλουμε πέρα και να έρθει η ανάπτυξη».

Αυτά έλεγε η ΝΔ, μα και πλήθος νεοφιλελεύθερων που αντιμετώπιζαν τον ΣΥΡΙΖΑ σαν το Τέρας που θα εισβάλλει μες στα σπίτια τους, θα πάρει τα λεφτά του κόσμου από τις τράπεζες, θα βουτήξει τον κουμπαρά-γουρουνάκι του μωρού (μαζί με το γλειφιτζούρι), θα αδειάσει τα πορτοφόλια τους (μαζί με τις αναμνηστικές φωτογραφίες, που θα πλέον θα ανήκουν στο κράτος), θα πουλήσει τη χώρα στους ξένους, θα εγκαταλείψει την Ευρώπη (και πιθανό να αλλάξει Ήπειρο, με προορισμό την Αφρική ή ενδεχομένως, την Ανταρκτική) και γενικά, θα επιφέρει τον Αρμαγεδδών και τη Δευτέρα Παρουσία (ταυτόχρονα).

Το γελοίο της υπόθεσης είναι πως αρκετός κόσμος αφέθηκε να παρασυρθεί από αυτό το κύμα τρόμου και πανικού, που έφτασε να ξεπερνάει το μέγεθος ενός Τσουνάμι. Μα ποιος είπε πως στην πολιτική παίζει κυρίαρχο ρόλο η λογική;

Υπήρξαν όμως και εκείνοι που γέλασαν με όσα άκουγαν. Και, ορμώμενοι από την ελπίδα, όχι από τον φόβο, με μια διάθεση γνήσιας ανανέωσης και θέλοντας να απεμπλακούν από την προστατευτική (και ασφυκτική) αγκάλη της συντηρητικής Μαμάς-ΝΔ, αποφάσισαν να στηρίξουν τον ΣΥΡΙΖΑ – το εκλογικό αποτέλεσμα τους δικαίωσε. Μένει να δούμε αν θα τους δικαιώσει και η συνέχεια.

Επιφυλάξεις και προκλήσεις

Ο Αλέξης Τσίπρας έγινε πρωτοσέλιδο σε πλήθος ευρωπαϊκών εφημερίδων, οι οποίες τον χαιρέτησαν ως τον «νέο ηγέτη της Αριστεράς στην Ευρώπη» - οι περισσότερο φιλικά προσκείμενες στην πολιτική του. Μα και στις ΗΠΑ το ενδιαφέρον δεν ήταν καθόλου μικρό. Αμερικανοί μάλιστα αριστεροί και ακτιβιστές παρουσίασαν τη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ ως «το πρώτο αντικαπιταλιστικό κόμμα στην ευρωπαϊκή ιστορία που κερδίζει τις εκλογές. Εξαπλώστε τα ευχάριστα νέα!». Το πλήθος των υποστηρικτών του στα Προπύλαια τραγουδούσαν χαρούμενοι το “Bella Ciao” και μιλούσαν για μια μέρα ορόσημο για την διεθνή Αριστερά. Τότε ήταν που ο Αλέξης Τσίπρας έκανε την εμφάνιση του, χαιρετώντας τον κόσμο και λέγοντας πως ήρθε ο καιρός να γυρίσουμε σελίδα. Τέλος, κλείνοντας τον πανηγυρικό του λόγο, ανέφερε πως «τώρα ο ήλιος θα ξεπροβάλλει από την Ελλάδα».

Αυτό πόνεσε. Γιατί Αλέξη το έκανες αυτό; Γιατί έπρεπε να θυμίσεις, εκείνη τη στιγμή ακριβώς, πως τα φαντάσματα του ΠΑΣΟΚ… κυκλοφορούν ανάμεσά μας; Μόνο που δεν έπαιξε το «Καλημέρα Ήλιε» από τα μεγάφωνα – αυτό μας έλειπε για να κάνουμε ένα υπέροχο ταξίδι πίσω στον χρόνο – πίσω στο 1981.

Σε αντίθεση με εκείνους που είχαν βιαστεί να ταυτίσουν τον ΣΥΡΙΖΑ με το ΠΑΣΟΚ ήδη από τα χρόνια πριν την κρίση, ο ίδιος προτιμώ να βλέπω τα κοινά ανάμεσά τους – μα και τις διαφορές. Η ιστορία των δύο κομμάτων διαφέρει (ο ΣΥΡΙΖΑ έχοντας ρίζες στον Συνασπισμό και το πλήθος ετερόκλητων συνιστωσών του και από κει πίσω, στην ευρωπαϊκή εκδοχή της Αριστεράς, στα χρόνια της δεκαετίας του 80, κόντρα στη σοσιαλδημοκρατία του ΠΑΣΟΚ). Η ανέλιξή των δύο κομμάτων διαφέρει το ίδιο, η εποχή εντός της οποίας αναδείχτηκαν επίσης. Τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη πολυφωνία, συγκριτικά με εκείνα του παλιού ΠΑΣΟΚ, ενώ ένα σημαντικό μέρος των ψηφοφόρων του έχει βαπτιστεί μέσα από δρόμους και αγώνες. Άλλοι αντανακλούν τις τάσεις της σύγχρονης διεθνούς Αριστεράς, ενώ άλλοι είναι προσηλωμένοι σε κλασικότερα σχήματα. Ανάμεσά τους υπάρχει ασφαλώς και εκείνη η κατηγορία που θα χαρακτηρίζαμε ως «ΠΑΣΟΚ με ένα περισσότερο αριστερό προσωπείο», ενώ δεν ήταν λίγοι οι ψηφοφόροι του ΣΥΡΙΖΑ που προήλθαν ως και από τους χώρους της ΝΔ. Δεν έχει εξακριβωθεί αν η ψήφος προς τον ΣΥΡΙΖΑ ήταν περισσότερο μια ψήφος επιδοκιμασίας, ή μια ψήφος αποδοκιμασίας απέναντι στην πολιτική των «κομμάτων του μνημονίου» - μα το πιθανότερο να συνιστά έναν συνδυασμό και των δύο.

Εν ολίγοις έχουμε να κάνουμε με ένα εξαιρετικά πολυσύνθετο σχήμα. Μένει να διαπιστώσουμε προς που θα γύρει η πλάστιγγα, με το πέρασμα του χρόνου.

Αναφέραμε πάνω τους αμερικανούς ακτιβιστές της Αριστεράς που χαιρέτησαν τη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ ως την «πρώτη ευρωπαϊκή επικράτηση ενός αντικαπιταλιστικού σχήματος». Ωστόσο στην πορεία πολύ δύσκολα θα δικαιώσει ο ΣΥΡΙΖΑ τις προβλέψεις εκείνων που θεωρούν πως θα ήταν ικανός να φέρει τα πάνω κάτω στην κοινωνική πραγματικότητα. Ουσιαστικά βρίσκεται μεταξύ δύο σχεδόν ετερόκλητων καταστάσεων: αφενός να τηρήσει την υπόσχεση του, περί παραμονής στην Ευρώπη και συνεργασίας με τους Ευρωπαίους εταίρους, μέσω μιας επαναδιαπραγμάτευσης του χρέους και της οικονομίας – καθησυχάζοντας έτσι τους αντιπάλους του, που έσπερναν τον τρόμο και τον πανικό. Αφετέρου να ικανοποιήσει τους ψηφοφόρους του που περιμένουν να μείνει πιστός στην ουσία και την ιδέα της Αριστεράς: να μη μετατραπεί σε ένα ακόμα ΠΑΣΟΚ και να πραγματοποιήσει ένα ουσιώδες κοινωνικό έργο, πέρα από πολιτικές υποτελείς στις τράπεζες και τους πολυεθνικούς εταίρους – πείθοντας τον κόσμο πως πρόκειται όντως για ένα σχήμα αριστερό στην πράξη, όχι μόνο στις υποσχέσεις.

Εν ολίγοις, να προχωρήσει πέραν του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού και της υποταγής της πολιτικής στον βωμό του κέρδους και της οικονομικής διαχείρισης. Θα μπορούσαμε ενδεχομένως να μιλήσουμε για μια επαναφορά του κοινωνικού κράτους; Μάλλον περί αυτού πρόκειται. Ο ΣΥΡΙΖΑ δε θα… αλλάξει τον κόσμο, ούτε θα γκρεμίσει το σύστημα εκ βάθρων. Δεν είναι ικανός για κάτι τέτοιο – μα κανένα κόμμα, από μόνο του, δεν είναι ικανό για κάτι τέτοιο. Δεν είναι τα κόμματα εκείνα που αλλάζουν τον κόσμο, μα οι κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες – και οι ίδιοι οι πληθυσμοί, όπως διαμορφώνονται ανάμεσά τους και τις διαμορφώνουν. Μα ακόμα και η επαναφορά ενός περισσότερου κοινωνικού προσώπου στην Ευρώπη, που της έχει λείψει εδώ και πολύ καιρό, θα ήταν θεμιτή, αν γινόταν ικανή να ανακουφίσει τα στρώματα που μαστίζονται απ’ την κρίση.

Μα για το τελευταίο ο ΣΥΡΙΖΑ θα χρειαστεί να έχει συμμαχίες και εδώ έγκειται η σημασία των επαφών του με τους Ευρωπαίους εταίρους του – ειδικά του αριστερού χώρου. Προκειμένου η επαναδιαπραγμάτευση να γίνει με τους δικούς του όρους και να μη σκύψει το κεφάλι, όπως οι προκάτοχοί του, είναι αναγκαία η παρουσία συμμαχιών και ο σχηματισμός ενός Μετώπου, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Εδώ έγκειται ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της επικράτησης του ΣΥΡΙΖΑ και του ενδιαφέροντος που αποκτά για την Ευρώπη – η νίκη του μπορεί να ενισχύσει με τη σειρά της παραπλήσιους πολιτικά χώρους σε διάφορα ευρωπαϊκά κράτη (στην Ισπανία, στην Γαλλία, κλπ) και συλλογικά να ασκήσουν μια νέα μορφή πίεσης, προς μία προσανατολισμένη σε κοινωνικές πολιτικές Ευρώπη – και όχι στις οικονομίες των λίγων, σε βάρος των πολλών.

Η δυσκολία έγκειται στο εξής: Τη στιγμή αυτή δεν υπάρχει ισχυρή Αριστερά σε ευρωπαϊκό πολιτικό επίπεδο – δεν είναι παρά κατακερματισμένη, γλύφοντας ακόμα τις πληγές του παρελθόντος, ακροβατώντας ανάμεσα στο παλιό και το καινούργιο, αποζητώντας μια ταυτότητα. Ίσως η επικράτηση του ΣΥΡΙΖΑ να διαδραματίσει έναν ρόλο προς αυτόν τον σχηματισμό ταυτότητας – και στην ακόλουθη αναγκαία δράση. Μα αν τελικά ο ΣΥΡΙΖΑ απορροφηθεί – ενσωματωθεί στο ίδιο το νεοφιλελεύθερο καθεστώς που επιθυμεί να πολεμήσει… τότε θα μπορούμε να μιλάμε με σιγουριά, πλέον, για ένα νέο ΠΑΣΟΚ και την έλευση ενδεχομένως ενός καινούργιου δικομματισμού στη χώρα.

Αλλαγή, Επανάσταση, Ιστορία και Δημοκρατία

Το ΚΚΕ φάνηκε ελαφρώς ενισχυμένο από το αποτέλεσμα των εκλογών. Σταθερό και αμετακίνητο στις θέσεις του, όσο ελάχιστα κόμματα στην ιστορία, το ΚΚΕ (μα και αρκετός ακόμα κόσμος του ευρύτερου αριστερού σκεπτικού) αντιμετώπιζε εξαρχής τον ΣΥΡΙΖΑ με περιφρόνηση, θεωρώντας αερολογίες τις δηλώσεις του περί διαφυγής απ’ το μνημόνιο. Ο ΣΥΡΙΖΑ παρουσιάζεται ουσιαστικά ως ένα κόμμα της αστικής τάξης και της Ευρώπης των μονοπωλίων – σκοπός του δεν είναι να αλλάξει το σύστημα εκ βάθρων, μα να εξομαλύνει ορισμένες δυσάρεστες συνέπειές του. Αν το σύστημα είναι ένα δέντρο που έχει πια σαπίσει, ο ΣΥΡΙΖΑ επιθυμεί να του κλαδέψει τα κλαδιά – όχι να ξεριζώσει το δέντρο απ’ τις ρίζες. Μα αν τα κλαδιά έχουν αλλάξει, οι ρίζες μένουν ίδιες.

Ουσιαστικά πρόκειται για την κλασική (όσο η ιστορία της Αριστεράς) κόντρα ανάμεσα στην Μεταρρύθμιση και την Ριζική Αλλαγή (κατά τα φαινόμενα τουλάχιστον). Οι προσδοκίες του ΣΥΡΙΖΑ φαίνεται να τείνουν περισσότερο προς την επαναφορά ενός κράτους πρόνοιας και ενός «καπιταλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο», εντός του οποίου θα δίνεται έμφαση σε κοινωνικά αγαθά και όχι στην ανεξέλεγκτη οικονομία, εντός της υπάρχουσας ενωμένης Ευρώπης. Ασφαλώς για το ΚΚΕ και μια μερίδα του ευρύτερου αριστερού χώρου (που πιθανό να διαφωνεί τόσο με το ΚΚ όσο και με το ΣΥΡΙΖΑ), κάτι τέτοιο δεν απηχεί τα ιδανικά της Αριστεράς, όπως τα εννοούν οι ίδιοι. Μα ακόμα και αν ισχύει απόλυτα πως το «κοινωνικό κράτος» απέχει πολύ από το όραμα της Αριστεράς για μια κοινωνία απαλλαγμένη από την εκμετάλλευση – δε μπορούμε να αγνοήσουμε πως η «Αριστερά» στην Ευρώπη και τον κόσμο, τη στιγμή αυτή, συνιστά ένα συνονθύλευμα από θεωρίες και προσδοκίες, η οποία, όπως αναφέραμε, βρίσκεται σε αναζήτηση ταυτότητας. Και είναι χαρακτηριστικό της γνήσιας προοδευτικής σκέψης η ικανότητα να ελίσσεται, να αναδιαμορφώνεται, να συμβαδίζει διαλεκτικά με τους καιρούς και τις συνθήκες, όχι να εξυψώνεται πάνω από αυτές, ως δόγμα – ο Μαρξ θα συμφωνούσε σε αυτό.

Η ευρωπαϊκή Αριστερά βρίσκεται σε σύγχυση – μα και σε μια διαρκή αναζήτηση. Από την άλλη η παραδοσιακή Αριστερά του ΚΚ φαίνεται πως έχει πάψει να αναζητά. Η ταυτότητα της είναι δεδομένη εδώ και δεκαετίες, λες και ο χρόνος έχει πάψει να κυλάει.

Προσωπικά κατανοώ και τις δύο πλευρές. Οι μεν προσπαθούν να βελτιώσουν το υπάρχον. Οι δε να το αλλάξουν. Mα επαναφερόμενοι στο παράδειγμα του δέντρου: δεν αρκεί να ξεριζώσεις ένα δέντρο – μα και να φυτρώσει ένα νέο στη θέση του. Το καινούργιο ποτέ δεν ξεπήδησε στην Ιστορία αν δεν είχε ήδη προϋπάρξει μέσα στο παλιό – πρώτα σαν σπόρος, μετά σαν φυτό. Αν ο κόσμος δεν είναι έτοιμος, αν δεν έχει ωριμάσει, ποτέ καμία ριζική αλλαγή δεν θα επιτευχθεί. Η ιστορία έχει αποδείξει εξάλλου πως, μερικές φορές, οι μικρές αλλαγές είναι εκείνες που κάνουν τη διαφορά, παρατηρώντας τες από μια μακροσκοπική ιστορική προοπτική. Η Γαλλική Επανάσταση δεν ξεπήδησε από το μηδέν – κουβαλούσε πίσω της ιστορικές εξελίξεις αιώνων (όπως η σταδιακή ανάδειξη της αστικής τάξης), μέχρι να οδηγηθούμε στην τελική της έκρηξη.

Έπειτα δεν μπορεί κανένα κόμμα, από μόνο του, να αλλάξει τον κόσμο – όποιος θεωρεί κάτι τέτοιο είναι τουλάχιστον αφελής ιστορικά. Ο κόσμος δεν αλλάζει από τα κόμματα (κομμουνιστικά ή μη). Ο κόσμος δεν αλλάζει ούτε καν με τις υπάρχουσες εκλογές. Ο κόσμος αλλάζει ούτως ή άλλως – απλά οι επιλογές μας, οι εκλογές και τα κόμματα μπορεί να επισπεύδουν, κάποιες φορές, την αναπόφευκτη εκείνη αλλαγή, προς την επιθυμητή κατεύθυνση.

Τι είναι εξάλλου, οι υπάρχουσες εκλογές, αν όχι επικύρωση ενός προβληματικού από τη φύση του πολιτικού συστήματος. Η λεγόμενη «αντιπροσωπευτική δημοκρατία» συνιστά ουσιαστικά Δημοκρατία των Κομμάτων – όχι των πολιτών των ίδιων, που αποφασίζουν μια φορά στα λίγα χρόνια, αναγκαζόμενοι να επιλέξουν μεταξύ διάφορων κομματικών σχηματισμών, κάνοντας συμβιβασμούς ανάμεσά τους, ενώ πιθανό να μην τους εκφράζει απόλυτα κανένας. Μία ψήφος, μια φορά στα λίγα χρόνια – «και άσε τα υπόλοιπα σε μας», φαίνεται να λένε οι υποστηρικτές του παρόντος συστήματος, αγνοώντας όμως μία από τις βαθύτερες – και σημαντικότερες τάσεις – που έχουν κάνει την εμφάνιση τους τις τελευταίες δεκαετίες και κερδίζει έδαφος διαρκώς: την τάση που αναφέρεται σε περισσότερο άμεσες και συμμετοχικές μορφές δημοκρατίας, πέρα από τα κόμματα – μια τάση που διαδίδεται σε χώρους τόσο της ευρύτερης αριστεράς, του αναρχικού χώρου, μα και των δημοκρατών και προοδευτικών ανθρώπων απανταχού της οικουμένης.

Θεωρώ πως αν υπάρχει μια γόνιμη πολιτική προοπτική για το μέλλον, θα πρέπει να εστιάσει σε αυτήν ακριβώς την εξέλιξη – και όχι στις γνωστές κόντρες ως προς το ποιος είναι «περισσότερο αριστερός από τον άλλον».

Ποτάμια με Γάργαρα Νερά

Μα ας επανέλθουμε στην… πεζή πραγματικότητα των εκλογών. Το Ποτάμι και το ΠΑΣΟΚ αναδείχτηκαν τέταρτο και πέμπτο κόμμα, αντίστοιχα. Το ΠΑΣΟΚ κατηγορώντας τον Γιώργο Παπανδρέου για τη διάσπαση, η οποία θεωρούν πως τους στοίχισε την τρίτη θέση… το δε Ποτάμι αργοκυλώντας με τον χαρακτηριστικό, διαφημιστικό του τρόπο, με τα διάφανα και άχρωμα νερά του να παρασέρνουν στο διάβα τους εξίσου… άχρωμους πολιτικά ψηφοφόρους. Η περίπτωση του Ποταμιού συνιστά το αποκορύφωμα του κόμματος της Νέας Εποχής – εκεί που η ιδεολογία παραχωρεί τη θέση της στη διαχείριση. Καμία υπόσταση πέραν εκείνης της στήριξης του ήδη υπάρχοντος, το Ποτάμι παρέχει εναλλακτικά πρόσωπα – μα καμία εναλλακτική πολιτική. Κάτι που αντανακλά γενικότερα το φαινόμενο του «κέντρου», παραδοσιακά μιλώντας.

Για το ΠΑΣΟΚ δεν αισθάνομαι την ανάγκη να γράψω κάτι περισσότερο. Νομίζω έχουμε ασχοληθεί πολύ με αυτό τις περασμένες δεκαετίες.

Ο νεοελληνικός ναζισμός – η περίπτωση ΧΑ

Η ΧΑ διατήρησε τα ποσοστά της, παρά τις ελπίδες των δημοκρατών και αντιφασιστών απανταχού της οικουμένης. Κόντρα στην πιασάρικη εικόνα του «αντι-συστημικού», που τόσο προβάλλουν τα μέλη της, στην ουσία η Χρυσή Αυγή συνιστά το παραμορφωμένο, εκτρωματικό είδωλο του ίδιου του υπάρχοντος συστήματος. Το είδωλο του συστήματος ενώ κοιτάζει τον εαυτό του στον καθρέπτη – και στρέφει το βλέμμα του πέρα με αποστροφή. Είναι γέννημα-θρέμμα της Κρίσης αφενός και κατάλοιπο της ταλαίπωρης νεοελληνικής ιστορίας, αφετέρου – γι’ αυτό και ο φασισμός ενέδρευε από παλιά στους κόλπους της ελληνικής κοινωνίας, μα με άλλες, λιγότερο εμφανείς, μορφές.

Μία στοιχειώδης ιστορική γνώση του φασισμού και των αιτιών ανάδειξής του φανερώνει αυτό ακριβώς το πράγμα: Δε θα υπήρχε φασισμός σε μια κοινωνία που δε θα μαστιζόταν από οικονομικές κρίσεις, σαν αυτές που ζούμε. Ο φασισμός συνιστά φαινόμενο του καπιταλισμού σε κρίση – αποτελεί την έσχατη του άμυνα και ταυτόχρονα αντίδραση, απέναντι σε προοδευτικότερες μορφές διακυβέρνησης. Και ποτέ κανένα φασιστικό καθεστώς δεν πήγε κόντρα στο σύστημα που το εξέθρεψε. Αντίθετα τράφηκε από αυτό και το εξέθρεψε με τη σειρά του. Στρατός, Βιομηχανίες, Μεγάλο Κεφάλαιο – η ιστορία έχει φανερώσει πως ο φασισμός ουδέποτε τους πήγε κόντρα, μα αντίθετα επιζήτησε (και απέσπασε) τη στήριξη και τη βοήθεια τους.

Το μόνο στο οποίο πήγαιναν από παλιά κόντρα οι φασίστες απανταχού της γης είναι τα αγαθά της ελευθερίας, της δημοκρατίας και των ίσων δικαιωμάτων. Πήγαιναν κόντρα σε αξίες – όχι συστήματα. Στη θέση τους κηρύττουν τον φανατισμό, τη μισαλλοδοξία, την ημιμάθεια και το μίσος.

Μπορούμε λοιπόν να μιλάμε πλέον για ένα νεοναζιστικό 6,5% των Ελλήνων ψηφοφόρων; Ή απλά για αμαθείς ανεγκέφαλους που θεωρούν πως κάνουν κάποιου είδους «αντίσταση» με αυτόν τον τρόπο; Μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τον φασισμό πολιτικά; Νομικά; Σε επίπεδο διάδοσης ιδεών και γνώσεων; Η κοινωνία μας έχει ούτως ή άλλως τόσα προβλήματα – οι νεοναζί μας έλειπαν. Μπορούμε να διατηρούμε μια αισιοδοξία πως το φαινόμενο αυτό θα μειωθεί;

Κατά τη γνώμη μου ένας πυρήνας φασισμού θα ενεδρεύει για πολύ καιρό ακόμα στην ελληνική κοινωνία. Μα ίσως μπορούμε να αναχαιτίσουμε τουλάχιστον μια περαιτέρω εξάπλωσή του. Ο μόνος τρόπος να γιγαντωνόταν το φαινόμενο του φασισμού θα ήταν να τον υποστηρίξουν εκείνοι που ως τώρα δεν το έχουν κάνει – οι ψηφοφόροι των δημοκρατικών κομμάτων, καθώς και πλήθος από τους πολίτες γύρω που δεν υποστηρίζουν κάποιο συγκεκριμένο κόμμα – πιθανώς οι απολιτικοί. Θα έπρεπε παράλληλα να οξυνθούν οι συνέπειες της κρίσης, όχι μόνο σε ελληνικό,  μα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ακόμα και τότε θεωρώ πολύ δύσκολο να στραφεί η πλειοψηφία του κόσμου σε μια οργάνωση ναζιστική – ειδικά στη χώρα μας. Ωστόσο είναι σημαντικό να έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά, καθώς η βλακεία, είναι ιστορικά αποδεδειγμένο, κατορθώνει να πάρει πολλές μορφές.

Κλείνοντας θα πω αυτό: Ο καλύτερος τρόπος να μειωθεί το φαινόμενο του φασισμού (όχι να εξαλειφθεί εντελώς, μα να μειωθεί σημαντικά) είναι να ελαττωθούν οι συνέπειες της κρίσης σε κοινωνικό/οικονομικό επίπεδο: Δώστε στον κόσμο δουλειά και έναν μισθό της προκοπής. Και ο φασισμός θα αμβλυνθεί, σα δηλητήριο μες στη θάλασσα.

Συμπεράσματα

Ανεξαρτήτως των επιφυλάξεων που μπορεί να έχουμε για τον ΣΥΡΙΖΑ, η επικράτηση του στις εκλογές ίσως ανοίξει το παράθυρο προς νέες μορφές συνεννόησης, μεταξύ των προοδευτικών Ευρωπαϊκών δυνάμεων. Η αντιστροφή της γνώμης της Ευρώπης απέναντι στη χώρα, που δεν αντιμετωπίζεται ως ο «φτωχός συγγενής», μα ως συνέταιρος και ίσος παίχτης στο Παιχνίδι της πολιτικής (όπως επισημαίνει ο Στέλιος Κούλογλου σε αυτό (<κλικ) το άρθρο) είναι ένα από τα θετικά. Η θέση του εξάλλου ίσως ενισχύσει τις αριστερές δυνάμεις άλλων χωρών, κάτι που στην πορεία πιθανό να μεταβάλλει τις κυρίαρχες οικονομικές πρακτικές, προς μια περισσότερο κοινωνικά προσανατολισμένη ευρωπαϊκή πολιτική. Και οτιδήποτε κατορθώσει να ανακουφίσει τον κόσμο που τόσα έχει περάσει – στη χώρα μας και όχι μόνο... Αυτό θα είναι ένα θετικό πρώτο βήμα.

Είναι πιθανό να ενισχυθεί η Αριστερά, εξάλλου, και πέραν του χώρου και των υποστηρικτών του ΣΥΡΙΖΑ. Ίσως το ΚΚΕ βγει περισσότερο δυναμωμένο στο μέλλον, μα αυτό μένει να το δούμε. Δε μπορούμε να γνωρίζουμε στην παρούσα φάση πως θα διαχειριστεί ο ΣΥΡΙΖΑ τα θέματα του χρέους και του μνημονίου – μα η παρουσία συμμάχων από τον ευρωπαϊκό χώρο είναι αναγκαία για τον ίδιο, προκειμένου να κατορθώσει κάποια πράγματα. Μένει να δούμε επίσης πως θα διαχειριστεί τις αντιφάσεις που τον χαρακτηρίζουν – γόνιμες σε επίπεδο αντιπολίτευσης, μα ύπουλες σε επίπεδο κυβέρνησης.

Ο κίνδυνος να μετασχηματιστεί ο ΣΥΡΙΖΑ, σταδιακά, σε ένα νέο ΠΑΣΟΚ, είναι υπαρκτός – μα προς το παρόν δε μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για τίποτα. Για άλλη μια φορά η ευρωπαϊκή κατάσταση μάλλον θα διαδραματίσει τον καθοριστικό ρόλο – κατά πόσο είναι όντως εφικτή μια εναλλακτική οικονομία, πέραν του νεοφιλελευθερισμού των αγορών. Αποτελεί στοίχημα για τον ΣΥΡΙΖΑ εξάλλου αν θα κατορθώσει να επαναφέρει την… πολιτική στον χώρο της πολιτικής. Μπορεί να σας ακούγεται παράξενο αυτό – μα σήμερα η πολιτική έχει παραχωρήσει τη θέση της στην οικονομία και τη διαχείριση, την οποία και υπηρετούν. Μένει να δούμε μέχρι πότε.

Αν εξάλλου επανέλθουμε σε κάποια μορφή κοινωνικού κράτους, στο μέλλον, αυτό δεν προεξοφλεί καθόλου τον ρόλο της Αριστεράς (σε ευρύτερο, όχι κομματικό επίπεδο) – κάθε άλλο. Αυτό μπορεί να είναι απλά η αρχή – μα το όραμα εκείνων που ήθελαν να αλλάξουν τον κόσμο ήταν πάντοτε ευρύτερο, πολύ πέρα από κόμματα και πολιτικούς - και ουσιαστικά, δεν έχει τέλος. Για κάθε προοδευτική παράταξη που εμφανίζεται, κάποια άλλη θα της υποδεικνύει τα όρια της. Το τελικό όριο θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι ο καπιταλισμός ο ίδιος και το ουσιώδες ξεπέρασμά του, ή ενδεχομένως μια αταξική κοινωνία των πολιτών, πέρα από κράτη – μα η ιστορία δεν σταματά ποτέ και το όραμα παραμένει τέτοιο. Μακρινό και άπιαστο. Ίσως δε γίνεται αλλιώς. Είναι οι εξελίξεις των καιρών εκείνες που θα φανερώσουν και τις αντίστοιχες ανάγκες, γι’ αυτό και δεν έχει νόημα να πούμε κάτι περισσότερο προς το παρόν.

Καμία Αριστερά, εξάλλου, και κανένα προοδευτικό κίνημα απανταχού της οικουμένης, δε θα είναι πιστό στην ουσία του, αν αγνοήσει τις σύγχρονες τάσεις των καιρών – αν προσπεράσει τις ανάγκες του κόσμου για ευρύτερα δημοκρατικά σχήματα, επεκτείνοντας τη δυνατότητα συμμετοχής σε μείζονα ζητήματα όπως η εργασία και το εκπαιδευτικό. Βέβαια απέχουμε πολύ ακόμα από μια κοινωνία γνήσιας συμμετοχικής δημοκρατίας, μια κοινωνία των πολιτών και όχι των κομμάτων – μα οι σπόροι έχουν ήδη εμφανιστεί. Μένει να αρχίσουμε να οργώνουμε το έδαφος.

Και αν τελικά μας χαρακτηρίζει ένας κυνισμός, ή μια έλλειψη πίστης απέναντι στις εξελίξεις; Αν διαπιστώνουμε πως κανένα κόμμα, από μόνο του, δεν είναι ικανό να κάνει θαύματα; Αν μας ενοχλεί, ενδεχομένως, η αλαζονεία και η κατάχρηση εξουσίας ορισμένων κομμάτων; Αν μας έχει ταλαιπωρήσει αυτή η αέναη, όσο η ιστορία η ίδια, εναλλαγή ανθρώπων που προεκλογικά υπόσχονται πολλά – και μετεκλογικά αθετούν τις υποσχέσεις τους; Εάν βλέπουμε πίσω από τις χαμογελαστές μάσκες των πολιτικών. Εάν δε ταυτιζόμαστε με κανέναν, ρε αδερφέ. Εάν θεωρούμε πως τα προσωπικά και συλλογικά μας οράματα δε βρίσκουν την εκπλήρωση τους στη σύγχρονη πολιτική-κομματική σφαίρα; 

Ε λοιπόν, δε γίνεται να περιμένουμε την αλλαγή από τους άλλους μια ζωή… κοινώς, να περιμένουμε τον τσοπάνη που θα μας βάλει μες στη μάντρα (ή θα μας... βγάλει από αυτή). Μα να ξεκινάμε πρώτα από τον ίδιο τον εαυτό μας και το περιβάλλον μας. Τον χώρο εργασίας μας · τις σχολές μας ·  τις καταναλωτικές και οικονομικές μας συμπεριφορές ·  τον τρόπο αξιοποίησης του ελεύθερου μας χρόνου · τις επαφές μας με τους ανθρώπους γύρω μας · τη στάση μας απέναντι στα Μέσα Ενημέρωσης · τη διάθεση μας για γνώση (ή για άγνοια) · τη διάθεση μας για έρευνα, μάθηση και εξερεύνηση · τη διεκδίκηση εκείνων που μας λείπουν…

Πέρα από την ελπίδα, ίσως διαπιστώσουμε πως νιώθουμε ακόμα λίγο φόβο. Μα πέρα από τον φόβο, πολύ πιθανό να νιώσουμε πως υπάρχει ακόμα μια ελπίδα. Δική μας, ολοδική μας. Όχι προεκλογική. 

Η αλλαγή – κάθε αλλαγή – πρώτα ξεκινάει από εμάς τους ίδιους. Είναι το πιο σημαντικό. Ποιος ξέρει – ίσως κάποτε τη δούμε να αντανακλάται και στην κοινωνία που ζούμε.

Ο Μπουνλ, ο Κουνλ, ο Μπάφι και ο Ντάφι

"Οι δημόσιες συζητήσεις δεν είναι πλέον όπως παλιά· Η Βουλή δεν είναι πλέον όπως παλιά· Ακόμα και η Κυβέρνηση δεν είναι πλέον όπως παλιά. Αντιλαμβάνεται (κανείς) κατάπληκτος πως, έτσι και έπεφτε η παρούσα Κυβέρνηση, η επιλογή του Στέμματος για το σχηματισμό ενός καινούργιου Υπουργείου θα περιοριζόταν μεταξύ του λόρδου Κουνλ και του σερ Τόμας Ντουνλ - μια που θα ήταν αδύνατο για τον δούκα του Φουνλ να συνεργαστεί με τον Γκουνλ, λόγω της ρήξης που προκλήθηκε μετά από εκείνη την υπόθεση με τον Χουνλ. Έπειτα, αναθέτοντας το Υπουργείο των Εσωτερικών και την Ηγεσία της Βουλής στον Τζουνλ, το Υπουργείο Οικονομικών στον Κουνλ, τις Αποικίες στον Λουνλ και το Υπουργείο Εξωτερικών στον Μουνλ, τι θα κάνεις με τον Νουνλ;

Δε μπορείς να του προσφέρεις την Προεδρία του Συμβουλίου - αυτή την φυλάς για τον Πουνλ· Δε μπορείς να τον βάλεις Υπεύθυνο Δασικών Πόρων· αυτό το πόστο μετά βίας είναι αρκετά καλό για τον Κουνλ. Ποιο είναι το συμπέρασμα; Ότι η χώρα έχει ναυαγήσει, έχει καταστραφεί, έχει διαλυθεί, επειδή δε μπορείς να βολέψεις τον Νουνλ!

Απ' την άλλη μεριά, ο Εντιμότατος Βουλευτής Γουίλιαμ Μπάφι συζητά στην απέναντι μεριά του τραπεζιού με κάποιον άλλον, πως η καταπόντιση της χώρας - για την οποία δε χωράει αμφιβολία· το μόνο που αμφισβητείται είναι ο τρόπος που έγινε - οφείλεται στον Νάφι. Αν είχες κάνει με τον Νάφι αυτό που έπρεπε, την πρώτη φορά που μπήκε στο Κοινοβούλιο, και τον είχες εμποδίσει να πάει στον Ντάφι, θα τον είχες υποχρεώσει να συμμαχήσει με τον Φάφι, θα είχες μαζί σου το ειδικό βάρος ενός έξυπνου συζητητή όπως ο Γκάφι, θα είχες φέρει στις εκλογές τα πλούτη του Χάφι, θα είχες βάλει σε τρεις κομητείες τον Τζάφι, τον Κάφι και τον Λάφι· και θα είχες ενισχύσει τη διοίκησή σου με τις τυπικές γνώσεις και τις επιχειρηματικές συνήθειες του Μάφι. Αντί να εξαρτάσαι, όπως τώρα, απ' τα καπρίτσια του Πάφι!

Σ' αυτό το σημείο, καθώς και σε ορισμένα ασήμαντα θέματα, οι γνώμες διαφέρουν· μα είναι απολύτως σαφές σε σύμπασα τη λαμπρή και διακεκριμένη ομήγυρη, πως κανείς δεν αμφισβητείται, παρά μόνο ο Μπουνλ και η ακολουθία του, κι επίσης ο Μπάφι με τη δική του ακολουθία. Αυτοί είναι οι σημαντικοί ηθοποιοί, γι' αυτούς προορίζεται η σκηνή.

Υπάρχει, βεβαίως, ο Λαός - ένας μεγάλος αριθμός από κομπάρσους, στους οποίους απευθύνονται περιστασιακά και βασίζονται σ'αυτούς για τις επευφημίες και τα χορικά, όπως στο θέατρο. Όμως ο Μπουνλ κι ο Μπάφι, οι οπαδοί τους και οι οικογένειές τους, οι κληρονόμοι τους, οι εκτελεστές τους, οι διοικητές τους και οι εντολοδόχοι τους, είναι οι γεννημένοι πρωταγωνιστές, οι ιθύνοντες και οι ηγέτες, και δε μπορούν άλλοι να εμφανίζονται πάνω στη σκηνή στον αιώνα τον άπαντα."

***

Καρόλου Ντίκενς. Από τον "Ζοφερό Οίκο".

Για τους Μπουνλ, τους Νουνλ, τους Μπάφι και τους Ντάφι του κόσμου όλου, τότε και τώρα - και για εκείνους που επιλέγουν, για άλλη μια φορά, να τους ψηφίσουν.

Ευρωεκλογές, τα Αίτια του Νεοφασισμού και το Μέλλον της Αριστεράς

Richard Oelze_Die Erwartung (Expectation)

Πριν λίγες μόνο μέρες κατέθετα εδώ στο Blog τα συναισθήματα που μου γέννησε μία απολαυστική, μες στην απλότητα της, βόλτα μου στο Μοναστηράκι... Αισθανόμουν πως έχανα για λίγο την επαφή με το παρόν, τις εξελίξεις, τα γεγονότα που τρέχουν, την καθημερινότητα, τις υποχρεώσεις της, τον χρόνο τον ίδιο που περνάει. Η ανάρτηση έμεινε μόλις 20 ώρες πρωτοσέλιδη - νομίζω συνιστά ρεκόρ για μένα προσωπικά, καθώς τείνω να αφήνω τις αναρτήσεις αρκετές μέρες συνήθως, να μεστώσουν, να ωριμάσουν, μέχρι να προχωρήσω στη συγγραφή νέου κειμένου...

Μα την επόμενη μόλις μέρα ήταν οι Ευρωεκλογές. Κάτι με πίεζε να γράψω πάλι. Και σήμερα, στο πέρας των αποτελεσμάτων, νιώθω την ανάγκη να προβώ σε έναν σχολιασμό των εξελίξεων... Να κάνω μια πολιτική ανάρτηση. Το παρόν με τραβάει, αισθάνομαι τα πόδια μου (που θέλουν να φύγουν, να πάνε σ' έναν τόπο πέρα από τα γεγονότα, πέρα από υποχρεώσεις, πέρα από το ανελέητο παρόν) να βυθίζονται για τα καλά στο έδαφος, στο χώμα. Στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα ξανά. Και το βλέμμα μου στρέφεται προς τα κάτω, γύρω μου, ανοίγω πάλι το παράθυρο και κοιτάζω έξω. Βλέπω μαυρίλα, σκοτεινιά, ακούω φωνές που βγάζουν ήχους ακατανόητους, ανορθολογικούς, βλέπω πρόσωπα παραμορφωμένα σα μάσκες που λιώνουν στη φωτιά. Ενοχλούμαι - φύγε, φύγε, κλείσε το παράθυρο! ακούω μια φωνή. Μα δε μπορώ να στρέψω το βλέμμα μου πιο πέρα. 

Αυτός είναι ο κόσμος που ζούμε, σε τελική ανάλυση - και είμαστε όλοι μέρος του. Και, για δες, καθώς απλώνω το βλέμμα μου, παρατηρώ κόσμο που ψάχνεται, αναζητεί... κόσμο με χαμόγελο και μάτια καθαρά. Κόσμο που κοιτάζει γύρω του σαν εξερευνητής, όχι σα διωκώμενος. Ναι, πανάθεμα σας, δεν είναι όλα μαύρα γύρω μας. Όχι ακόμα.

Και αν τα αποτελέσματα των Ευρωεκλογών μας άφησαν μια δυσάρεστη γεύση, υπήρξαν και κάποια θετικά μηνύματα. Ας μιλήσουμε λοιπόν, περισσότερο αναλυτικά για όσα έγιναν και ας προσπαθήσουμε να οριοθετήσουμε τις εξελίξεις... Θα ξεκινήσουμε κάνοντας μια ιστορική αναδρομή.

Art by George Grosz

Το γκρίζο σύννεφο της Ακροδεξιάς - Μια σύντομη ιστορική αναδρομή της μετανάστευσης και της ξενοφοβίας

Θυμάμαι έναν χαρακτηριστικό πίνακα του Ρίχαρντ Έλτσε με τίτλο "η Αναμονή" (Die Erwartung) - τον βλέπουμε στην αρχή του κειμένου. Ο πίνακας αποτύπωνε με τέλειο τρόπο το αναδυόμενο κλίμα ανησυχίας και ανασφάλειας που εξαπλώθηκε σα νέφος κατά τη διάρκεια της Δεκαετίας του 30 - ένα νέφος που συμπυκνώθηκε, τελικά, στην πύρινη λάβα του πολέμου. 

Θα μπορούσαμε να αναδιαμορφώσουμε τους ανθρώπους του πίνακα. Αντί για τα παραδοσιακά καπέλα και κοστούμια θα μπορούσαν να είναι ντυμένοι σε t-shirts και να κρατάνε κινητά τηλέφωνα... Μα ο ουρανός, τότε και τώρα, θα έμοιαζε ίδιος.

Υπάρχει κόσμος που παρομοιάζει την εποχή μας με εκείνη των χρόνων του 30... Η οικονομική κρίση ασφαλώς συνιστά τον βασικό κοινό άξονα ανάμεσα στις εποχές, μα και η άνοδος του ακροδεξιού και ρατσιστικού στοιχείου, που έφτασε να κατα(κ)λύσει την Ευρώπη. Τα αποτελέσματα των Ευρωεκλογών, εν έτει 2014, δυστυχώς επιβεβαιώνουν μια τάση που είχε αρχίσει εδώ και χρόνια και η οποία δε θα έπρεπε να μας κάνει τόση εντύπωση, δεδομένων των τωρινών οικονομικών συνθηκών.

Στον πυρήνα της προβληματικής μας χρειάζεται να θέσουμε την Ευρωπαϊκή Ένωση - την πραγματικότητα της, μα και την ιδεαλιστική της διάσταση.

Το πέρας του πολέμου και της καταστροφής γέννησαν, σα προστατευτική δικλείδα (τόσο απέναντι στο ενδεχόμενο ενός νέου πολέμου, όσο και απέναντι στην αναδυόμενη τότε δύναμη της ΕΣΣΔ και των δορυφόρων της) και μοντέλο ανάπτυξης, την ιδέα της Ενωμένης Ευρώπης. Στο επίκεντρο της θα στέκονταν οι δύο εκείνες χώρες που βρέθηκαν στον μεγαλύτερο ανταγωνισμό τις περασμένες δεκαετίες και συνιστούσαν τους σημαντικότερους άξονες αποσταθεροποίησης: Η Γερμανία και η Γαλλία. 

Οι δεκαετίες που ακολούθησαν, με εξαίρεση ένα διάστημα κρίσης στα χρόνια του 70, υπήρξαν δεκαετίες ραγδαίας ανάπτυξης και αυξανόμενης ευημερίας - παραπλανητικής ενδεχομένως, μα υπαρκτής συγκριτικά με πριν. Η ακροδεξιά ήταν συνήθως ενσωματωμένη με "ήπιο πρόσωπο" στις δεξιές και συντηρητικές παρατάξεις των χωρών - στη χώρα μας το ίδιο. Η μετανάστευση προς τις περισσότερο αναπτυγμένες χώρες υπήρξε ένα από τα χαρακτηριστικά των καιρών - αρκεί να θυμηθούμε το πλήθος των Ελλήνων που κατέφυγαν στη Γερμανία κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 60, παρέα με Ιταλούς, Ισπανούς και Τούρκους. Η κατάρρευση των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών στις χώρες του Τρίτου Κόσμου επέφερε με τη σειρά της νέα κύματα μετανάστευσης: Άνθρωποι από την Αφρική, την Αλγερία, την Ινδία και αλλού, προσέρχονταν μαζικά στις χώρες που υπήρξαν υπεύθυνες οι ίδιες για την κατάσταση τους: Στη Γαλλία, την Αγγλία, την Ολλανδία και στα λοιπά ευρωπαϊκά κράτη. 

Τα πλήθη των μεταναστών ενσωματώθηκαν στη κουλτούρα των λαών της δύσης και συνέβαλαν καθοριστικά στην οικονομική ανάπτυξη των κρατών.

George Grosz_The Grey Man Dances

Ώσπου φτάσαμε στην δεκαετία του 90, στην πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού... Άφθονα κρατίδια της ανατολικής Ευρώπης εντάχτηκαν εν μία νυκτί στο αδηφάγο σύστημα του καπιταλιστικού δυτικού κόσμου, ένα σύστημα στο οποίο επιβιώνει πάντα ο ισχυρότερος - και οι χώρες αυτές βρέθηκαν εξαρχής σε μειονεκτική θέση, μη μπορώντας να ανταγωνιστούν τους ισχυρούς τους γείτονες. Οι μετανάστες άρχισαν πάλι να πληθαίνουν. Ήδη από τα χρόνια εκείνα ο εθνικισμός αναβίωσε ξανά, ως αντίδραση. Τώρα δεν υπάρχαν "δύο κόσμοι", μα ένας - εννιαίος, παγκόσμιος. Το Κεφάλαιο δε γνώριζε πια σύνορα, το κέρδος υπήρξε η μόνη λογική, κέρδος με κάθε δυνατό τρόπο, το κοινωνικό κράτος είχε θεωρηθεί ξεπερασμένο, επιβαρυντικό για την ελεύθερη οικονομία.  

Σε αυτό το κλίμα του αυξανόμενου άγχους και της σταδιακής κατάλυσης των κοινωνικών προνομίων των περασμένων δεκαετιών (παρόχες, επιδόματα για άνεργους, εργασία για όλους, συντάξεις, δημόσια υγεία και εκπαίδευση) ο κόσμος των "αναπτυγμένων κρατών" άρχιζε να βιώνει ολοένα και μεγαλύτερη ανασφάλεια. Τα προνόμια του σταδιακά εξανεμίζονταν, τα χρήματα του λιγόστευαν, οι δουλειές περιορίζονταν... συν τοις άλλοις, οι μετανάστες εισέρεαν σε μεγάλους αριθμούς στη χώρα του. Αυτό ασφαλώς είχε συμβεί πολλές φορές στο παρελθόν - η μετανάστευση υπήρξε φαινόμενο καθοριστικό για την ανάπτυξη τους, όπως είδαμε λίγες μόλις δεκαετίες πριν. 

Τώρα όμως που έχανε όσα είχε κάποτε, ο μέσος πολίτης των ευρωπαϊκών κρατών ένιωθε άγχος. Δεν ήξερε τι του έφταιγε. Ήταν οι πολιτικοί; Το κράτος; Αδυνατούσε να προσδιορίσει την αιτία στους οικονομικούς παράγοντες της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης και του νεοφιλελευθερισμού - όλα αυτά φάνταζαν πολύ "αφηρημένα". Συν τοις άλλοις, η Αριστερά βρισκόταν σε κρίση - κρίση που δεν έχει ξεπεράσει, ως σήμερα. Κάποιος έπρεπε να φταίει. Ποιός;

Μα ποιός άλλος. Οι μετανάστες. Οι "ξένοι". Αυτοί που "τους παίρνουν τις δουλειές". Το γεγονός πως οι μετανάστες, δεκαετίες τώρα, έκαναν δουλειές που ο ίδιος απαξίωνε να κάνει, το γεγονός πως συνέβαλαν στην άνθηση της οικονομίας του τόπου, το γεγονός πως οι ίδιοι έρχονταν αναζητώντας κάποια τύχη, μη βρίσκοντας την στην πατρίδα τους, καθώς οι ισχυροί τους γείτονες δε τους το επέτρεπαν - επιλέγοντας να τους κρατάνε σε μόνιμη εξαρτώμενη κατάσταση, απομυζώντας πάντα τα κέρδη για τους λίγους - τα γεγονότα αυτά φαίνεται δε τους απασχολούσαν.

Και αν δεν έφταιγαν οι μετανάστες - έφταιγαν σίγουρα οι "ξένοι". Ποιοί ξένοι; Εκείνοι που μπορούσαν εύκολα να ονοματίσουν, να τους προσδώσουν ένα πρόσωπο, να αντιμετωπίσουν σαν εχθρό. Και, ως γνωστόν, κάποιον άγνωστο μεγαλοκεφαλαιούχο μιας ανώνυμης πολυεθνικής εταιρείας δε μπορείς να τον ονοματίσεις, να του αποδώσεις μια Μορφή, ούτε να τον αντιμετωπίσεις σαν ένα ορισμένο πρόσωπο - μένει ανώνυμος, αόρατος, πίσω από αριθμούς και σύμβολα. Μια αφηρημένη ιδέα. Τα κράτη όμως; Και τους πολιτικούς; Αυτούς, ναι, αυτούς μπορείς να κατονομάσεις. Σε αυτούς μπορείς να στρέψεις το δάχτυλο.

"Φταίει" η Γερμανία λοιπόν - όλη, λες και πρόκειται για ενιαίο σώμα. "Φταίει" η κυβέρνηση. Λες και η κυβέρνηση πήρε την εξουσία από μόνη της - λες και δε την επέλεξαν εκατομμύρια κόσμου. 

Η μονοπωλιακή παγκοσμιοποίηση (των εταιριών, των επιχειρήσεων, του κέρδους) επιδείνωσε τα πράγματα. Αποζητώντας καταφύγιο στην εθνική ταυτότητα, μερίδα κόσμου γύρευε κάποια μορφή επαναπροσδιορισμού: Ποιός είμαι - που ανήκω - ποιά η σχέση μου με τον κόσμο που με περιβάλλει. Η οικονομική κρίση των τελευταίων χρόνων μεγένθυνε ακόμα περισσότερο τα προβλήματα της Ευρώπης, καθιστώντας φανερό εκείνο που κάποιοι έλεγαν από παλιά: Η Ενωμένη Ευρώπη, στη τωρινή μορφή της, έχει ως κεντρικό άξονα της το κέρδος των λίγων - όχι μια γνήσια κοινοπολιτεία των λαών. 

Otto Dix_Pragerstrasse

Η σύγχρονη πραγματικότητα και τα αίτια του εθνικισμού

Ερχόμαστε λοιπόν στα δικά μας. Οι Ευρωεκλογές ανέδειξαν, για πρώτη φορά τόσο ψηλά, το ακροδεξιό πρόσωπο της Ευρώπης. Σε Γαλλία, Αγγλία, Δανία, Φινλανδία, ενώ στα δικά μας, η ΧΑ έφτασε τρίτη στις προτιμήσεις του κόσμου. 

Βασικό συμπέρασμα: Η εξάπλωση της ακροδεξιάς δε συνιστά ελληνικό φαινόμενο, μα ευρωπαϊκό, και οι ρίζες του είναι υλικές και ψυχολογικές. Από τη μια η εξάπλωση της οικονομικής κρίσης, από την άλλη η εντεινόμενη ανασφάλεια και το άγχος μερίδας του κόσμου, ο οποίος νιώθει το αίσθημα ταυτότητας του να πνίγεται υπό τον ζυγό των οικονομικών μονοπωλίων και της κατάλυσης του κοινωνικού κράτους - τα σύνορα στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία φαίνεται να γκρεμίζονται και αυτή η κατάλυση τους τρομάζει τον κόσμο. Μα, καθώς αδυνατεί να στρέψει την ευθύνη σε δυνάμεις που για τον ίδιο είναι αόρατες ("μονοπώλια", "πολυεθνικές", κλπ), επιρρίπτει το φταίξιμο σε όσους μπορεί να δει, με τα ίδια του τα μάτια: Φταίνε λοιπόν οι μετανάστες, οι κυβερνώντες, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία, ενώ πίσω από την Τρόικα βρίσκεται η "κακή Γερμανία" - όχι μια συγκεκριμένη πολιτική της κυβέρνησης της, η οποία υπακούει σε ένα ορισμένο οικονομικό πρόταγμα, η βάση του οποίου είναι το κέρδος των λίγων - μα η Γερμανία ολόκληρη σαν έθνος.

Είναι οι "Γερμανοί" εκείνοι που μας "τα τρώνε" - όχι οι προνομιούχοι του συστήματος, πέρα από εθνικές ταυτότητες. Είναι οι "ξένοι" εκείνοι που μας "παίρνουν τις δουλειές" - δουλειές που το ίδιο το σύστημα καταργεί, ώστε να γλιτώσουν τα επιπλέον έξοδα και να εξασφαλισουν τα κέρδη τους οι προύχοντες των τραπεζών και πολυεθνικών. Και αν ήμασταν Γάλλοι, θα λέγαμε πως "φταίνε οι κακοί Γερμανοί, οι παραδοσιακοί εχθροί μας, καθώς θέλουν να κυριαρχήσουν πάνω μας, όπως παλιά - ας ψηφίσουμε ακροδεξιά λοιπόν, για μια ισχυρή Γαλλία!". Το γεγονός πως υπάρχει σημαντική μερίδα Γερμανών που αντιτίθενται στην πολιτική των μνημονίων και του κέρδους για τους λίγους, και επιζητούν μια γνήσια μορφή ενωμένης Ευρώπης, με πρόταγμα την κοινωνική αλληλεγγύη - το γεγονός αυτό το προσπερνούν.

Ο κόσμος δυσπιστεί απέναντι στην ενωμένη Ευρώπη, γιατί νομίζει πως η ενωμένη Ευρώπη είναι αυτό που έχει δει ως τώρα - και μόνο αυτό μπορεί να είναι. Δεν έχει σκεφτεί το ενδεχόμενο να μπορούσε να υπάρξει μια εναλλακτική μορφή ένωσης, όχι με άξονα το κέρδος των λίγων, μα τη συνεργασία των πολλών.

Επιστροφή για άλλη μια φορά λοιπόν στα σιδερένια, ασφυκτικά πλαίσια του Έθνους-Κράτους. Μηχανισμός με ιστορία λίγων μόλις αιώνων πίσω του, διαδραματίζοντας προοδευτικό ρόλο στην εποχή των Επαναστάσεων του 19ου αιώνα, μα μετατρεπόμενος σε μια βαθιά συντηρητική δύναμη στον Εικοστό. Ιδιαίτερα μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, την ανάδυση δεκάδων κρατιδίων στην Ευρώπη και την αδυναμία ενσωμάτωσης τους στο σύστημα των διεθνών ανταγωνισμών, το έθνος-κράτος (και ο εθνικισμός) αναβίωσαν, σαν ασπίδα που κραδαίνει κάποιος που φοβάται τον αόρατο εχθρό - τον ανώνυμο εχθρό, που ήδη αναφέραμε. 

Η αδυναμία των πολιτικών της "υπαρκτής Ενωμένης Ευρώπης" (κατ' αντιστοιχία με τον "υπαρκτό σοσιαλισμό") με τη σειρά τους να εδραιώσουν μια γνήσια εναλλακτική πρόταση, στο όνομα της ουσιώδους συνεργασίας και αλληλεγγύης των λαών, και όχι στην καταπάτηση των πολλών από τους λίγους, επαναφέρει την ασπίδα του Έθνους-Κράτους - καθώς, βλέπετε, είναι η μόνη μορφή κοινωνικής ταυτότητας που γνωρίζει μια μερίδα του κόσμου, προκειμένου να προσδιορίσει τη σχέση του με τον κόσμο και να προφυλαχτεί από όσα νιώθει πως τον απειλούν. 

Ο εθνικισμός αναβιώνει καθώς δεν έχει υλοποιηθεί στην πράξη μια γνήσια, εναλλακτική πρόταση στην υπάρχουσα ενωμένη Ευρώπη των μονοπωλίων. Μία πρόταση που θα μπορούσε να συσπειρώσει τους λαούς της Ευρώπης. Εν μέσω της κρίσης λοιπόν, ο εθνικισμός τρέφεται, όπως η φωτιά από τα κούτσουρα. Η αριστερά μιλάει - μα η κόντρα ανάμεσα στα διασκορπισμένα μέλη της και η κούφια ρητορική αρκετών από αυτούς δυσχεραίνει ακόμα περισσότερο τα πράγματα. Ο κόσμος δε πείθεται στον βαθμό που πρέπει, απλά.

George Grosz_The Pillars Of Society

Η ελληνική πραγματικότητα της ακροδεξιάς

Η ακροδεξιά στη χώρα μας δε ξεπρόβαλε ξαφνικά. Ήταν εκεί, ήδη από τα χρόνια της δεκαετίας του 50, μετά τον Εμφύλιο, μεταμφιεσμένη, ενδεδυμένη το πέπλο της νομιμότητας, συνήθως ενταγμένη στις δεξιές και συντηρητικές παρατάξεις του τόπου, υποδαυλίζοντας το παρακράτος, δρώντας στις σκιές, κυνηγώντας λιγότερο ή περισσότερο υπαρκτά κομμουνιστικά φαντάσματα... Ακόμα και με το πέρας της Χούντας, ήταν εκεί ακόμα - κατάλοιπο του διχασμού δεκαετιών, ενταγμένη πλέον στα κόμματα εξουσίας που έθρεψαν τον δικομματισμό της εποχής - τον καταστροφικό για τη χώρα μας δικομματισμό, υπεύθυνο με τη σειρά του για τη τωρινή ανάδειξη του ακροδεξιού φαινομένου. 

Στην περίοδο της κρίσης όμως, η πτώση του ελληνικού δικομματισμού (κυρίως του ελληνικού, τόσο ελληνικού φαινομένου του ΠΑΣΟΚ), η επακόλουθη αποσταθεροποίηση, σε συνδυασμό με τα αυξανόμενα κοινωνικά προβλήματα, την ανασφάλεια, την αδυναμία προσδιορισμού κάποιας αίσθησης ταυτότητας, την αντιμετώπιση της Ευρώπης όχι σαν συνέταιρο, μα σα δυνάστη, την γενικότερη κρίση σε ευρωπαϊκό επίπεδο (και την αυξανόμενη δυσπιστία των ίδιων των Ευρωπαίων απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση), όλα αυτά προλείαναν το έδαφος για την ενδυνάμωση της ελληνικής ακροδεξιάς.

"Η Ευρώπη απέτυχε!", σου λένε. Δε διευκρινίζουν όμως ποιά Ευρώπη εννοούν, δε φανερώνουν πως η Ευρώπη, στην παρούσα μορφή της, είναι χτισμένη ώστε να εξυπηρετεί τα συμφέροντα των λίγων, και πως κάθε λαός έχει προνομιούχους και μη προνομιούχους, στρώματα ανέργων, ανθρώπους που πεινάνε - δεν είναι οι Έλληνες μονάχα. Το ίδιο λένε και οι Γάλλοι για τους Γάλλους, οι Βρετανοί για τους Βρετανούς, οι Αυστριακοί για τους Αυστριακούς, κ.ο.κ. Τι θα συνέβαινε τώρα λοιπόν, εν έτει 2014, αν κάθε λαός, κάθε χώρα, κλειδαμπαρώνονταν στο καβούκι της; Τίποτα απολύτως - κι αυτό γιατί, σε έναν κόσμο ενωμένο από κάθε άποψη (βλέπε τεχνολογίες, διαδίκτυο, μεταφορές, κλπ), το κλείσιμο των συνόρων ενός ή περισσότερων κρατών δε μπορεί παρά να συνιστά αταβιστική οπισθοδρόμηση σε μια εποχή που έχει πια παρέλθει. Κλείσε το διαδίκτυο - εγκατέλειψε τα Μέσα Ενημέρωσης. Πάψε να ακούς ξένη μουσική. Μη ψωνίζεις σε διεθνείς αλυσίδες καταστημάτων. 

Κλείσε τα σύνορα σου στην πληροφορία που διαδίδεται κάθε στιγμή, κάθε δευτερόλεπτο, σε κάθε χώρα του κόσμου, με ένα μόνο κλικ του ποντικιού. Γύρισε τον κόσμο 150 χρόνια πίσω - και ίσως τότε να αποκτήσουν νόημα οι κουβέντες για τα "κλειστά σύνορα".

Otto Dix_Stormtruppe geht unter Gas Vor

"Η Δημοκρατία απέτυχε!", σου λένε. Δε σου υπενθυμίζουν όμως πως υπήρξες εσύ, ο ίδιος, εκείνος που ψήφιζες επί δεκαετίες τη Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ - τα κόμματα που κυβέρνησαν τον τόπο εδώ και τριάντα χρόνια. Και αν οι ακροδεξιοί εναντιώνονται στο "σύστημα", μια χαρά προσέρχονται στις εκλογές για να ψηφίσουν. Μια χαρά επιζητούν την ψήφο σου. Μια χαρά βγαίνουν στα κανάλια. Μια χαρά αποσπούν τα φώτα της δημοσιότητας, μετατρεπόμενοι σε φιγούρες του σύγχρονου κιτς lifestyle - κατ' αντιστοιχία με το βιβλίο του Κουφοντίνα, που έγινε best seller. Μια χαρά συνεργάζονται με τα κυβερνώντα κόμματα και τα στελέχη τους. Μα, περισσότερο απ' όλα, μια χαρά επιζητούν τη στήριξη των οικονομικά προνομιούχων και του μεγάλου κεφαλαίου. Οι μεγάλοι επιχειρηματικοί κολοσσοί ιστορικά υπήρξαν το δεξί χέρι των φασιστών και των ναζί, παρέχοντας απλόχερα τη στήριξη τους στα ολοκληρωτικά τους καθεστώτα - ενώ παράλληλα στήριζαν τα καθιερωμένα φιλελεύθερα συστήματα του "ελευθέρου κόσμου".

Σε κανένα "σύστημα" δε πάνε κόντρα. Μα πουλάνε, πουλάνε ανελέητα, ασταμάτητα, μια ρητορική "αντισυστημική", με τσαμπουκαλεμένο ύφος, γιατί ξέρουν πως υπάρχει κόσμος που τσιμπάει, σαν το ψάρι. Κόσμος που καταναλώνει το προιόν τους, λες και αγοράζει ένα πακέτο "Κόντρα-Σε-Όλα: Υπόσχεται να Καθαρίσει τα Ρούχα σας από τους Λεκέδες (Ξένους, Γερμανούς, κλπ)". Ένα πακέτο, ασφαλώς, στο οποίο το "Κόντρα" στον τίτλο συνιστά διαφημιστικό τρικ, τίποτα περισσότερο. Υποδεικνύουν στον κόσμο αυτόν τους "φταίχτες" που ο ίδιος θέλει να ακούσει, τους εύκολα δαχτυλοδεικτούμενους, και κερδίζουν ψήφους, εκμεταλλευόμενοι τη συνήθεια πολλών νεοελλήνων να πουλάνε "μαγκιά" και τσαμπουκά αριστερά και δεξιά, στρεφόμενοι εναντίον όλων, αγνοώντας τη λέξη "διάλογος" και τη φράση "ανταλλαγή επιχειρημάτων". 

Και μόλις πάρουν όσες ψήφους θέλουν, τέλος με τις ψηφοφορίες - και συ μαλάκα ψηφοφόρε δε θα μπορέσεις ποτέ ξανά να έχεις λόγο σε οτιδήποτε, και αν αντιδράσεις, καθαρίζουμε μαζί σου - εμείς, οι "αντισυστημικοί", που αγαπούμε το Σύστημα, το Κράτος του και τις Δυνάμεις Εξουσίας και Καταστολής που ανέδειξε, περισσότερο από όλους τους άλλους.

Δε κάνεις καμία απολύτως "εξέγερση" ψηφίζοντας ΧΑ, νεοέλληνα ψηφοφόρε. Απλώς, γίνεσαι το τέλειο γρανάζι του Κράτους, στο οποίο νομίζεις πως πηγαίνεις κόντρα.

Η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ και τα διλήμματα της αριστεράς

Εστίασα πολύ στο ακροδεξιό φαινόμενο, θεωρώντας το τη μεγαλύτερη μάστιγα της εποχής μας. Τίποτα δε γεννιέται από μόνο του ωστόσο, και, όπως είπαμε, στη ρίζα του φαινομένου εδράζεται η οικονομική κρίση και η αδυναμία διαχείρισης της από τις κυρίαρχες πολιτικές των Ευρωπαίων. Πρόκειται για αποτυχία της Ευρώπης, γενικά; 

Όχι. Είναι ο προσανατολισμός που έχει πάρει η Ευρώπη - και προκειμένου να διατηρηθεί, ανέπαφος, ο προσανατολισμός αυτός, είναι διατεθειμένος να θυσιάσει ως και την ίδια την ελευθερία του, κλείνοντας τα σύνορα, διώχνοντας τους ξένους, καταργώντας τις - όποιες - δημοκρατικές ελευθερίες. Η ιστορία το έχει επαναλάβει: Ο φασισμός συνιστά τη τελική, έσχατη λύση του καπιταλισμού, όταν αυτός βρίσκεται σε αδιέξοδο και προκειμένου να γλιτώσει από την "απειλή" της αριστεράς.

Ο Χίτλερ, ο Μουσολίνι... δεν κατέλυσαν τον καπιταλισμό, την οικονομική ραχοκοκαλιά της κοινωνίας της εποχής τους - κατέλυσαν τις δημοκρατικές ελευθερίες του τόπου τους, στο όνομα μιας αυταρχικής, ολοκληρωτικής διακυβέρνησης. Σε ποιό "σύστημα" πάνε λοιπόν "κόντρα" οι ακροδεξιοί;

τα συνθήματα του ολοκληρωτικού κράτους του "1984", του Orwell

Ό,τι και να λέμε, πως οι ψηφοφόροι της ακροδεξιάς είναι άμυαλοι, κρετίνοι... Υπάρχουν συγκεκριμένα αίτια, πίσω από το φαινόμενο της εξάπλωσης του πιθηκισμού, όπως φανερώσαμε. Και ο μόνος τρόπος να καταλυθεί το φαινόμενο αυτό είναι μέσω της επίλυσης των αιτιών που το προκαλούν.

Και στη ρίζα όλων βρίσκεται η οικονομική κρίση και οι συνέπειες της - μία κρίση που έχει τις ρίζες της στις μονοπωλιακές πολιτικές των ευρωπαϊκών και υπερεθνικών κυβερνήσεων - όχι στην "Ευρώπη" καθ' εαυτή, και όχι φυσικά στους ξένους, που στο τέλος, πρέπει αυτοί να φταίνε για όλα. Χρειάζεται λοιπόν μια κοινωνική πολιτική, ικανή να ανακουφίσει τον πληθυσμό που υποφέρει, ικανή να παρέχει έργο, όχι σε επίπεδο "ανάπτυξης", μα σε επίπεδο χειροπιαστό για τον κόσμο που ζει, εργάζεται και αγωνιά για το μέλλον του - να έχει δουλειά, να έχει σύνταξη, στέγαση, να έχει ένα αξιοπρεπές εισόδημα, να μη εξαναγκάζεται να πληρώνει για την υγεία και την εκπαίδευση του. 

Αυτά φυσικά ως πρώτο, αναγκαίο βήμα - δε γίνεται να μείνουμε εκεί. Μα έστω, ως πρώτο βήμα τουλάχιστον, είναι απαραίτητο.

Να το πω αλλιώς: Δώστε στον ψηφοφόρο της ΧΑ σταθερή δουλειά και ένα ικανοποιητικό εισόδημα! Και θα δείτε για πότε θα αλλάξει στάση και θα πάψει να στηρίζει τους φασίστες... Εδώ φυσικά δεν αναφέρομαι στους ιδεολογικά ταγμένους με τη ναζιστική ιδεολογία, μα σε εκείνους που ψηφίζουν ΧΑ από "αντίδραση"... Οι υπόλοιποι, όντας ο σκληρός πυρήνας του σύγχρονου φασισμού, θα συνεχίσουν να υπάρχουν, έχοντας ρίζες πολλές δεκαετίες πίσω...

Αυτός πρέπει να είναι και ο ρόλος της αριστεράς λοιπόν. Να παράγει κοινωνικό έργο - χειροπιαστό, αποτελεσματικό, όχι στα λόγια. Αν ο ΣΥΡΙΖΑ μεταξελιχτεί σε μια νέα εκδοχή του ΠΑΣΟΚ (όπως τόσες Κασσάνδρες προφητεύουν), τότε θα έχει γίνει μια τρύπα στο νερό. Αν πάλι συνεργαστεί με τις υπάρχουσες κυβερνητικές δυνάμεις, εξελισσόμενος σταδιακά σε ένα ακόμα κόμμα Εξουσίας στα πρότυπα των παλαιών (κάτι που για μερίδα κόσμου, συνιστά πιθανό μελλοντικό σενάριο), τότε θα χάσει το έρεισμα του σ' εκείνη τη μερίδα των αριστερών ψηφοφόρων του - και οι ψηφοφόροι του προέρχονται από πολλά στρώματα και αποχρώσεις.

Συγκρίνοντας με άλλα ευρωπαϊκά κράτη, είναι θετική η εγχώρια άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στην πρώτη θέση, τη στιγμή που χώρες όπως η Γαλλία και η Αγγλία ανέδειξαν πρώτη την φασιστική ακροδεξιά τους. Ασφαλώς αυτό από μόνο του δεν είναι αρκετό, τη στιγμή που, αθροιστικά μιλώντας, οι αριστερές δυνάμεις βγαίνουν συνολικά ζημιωμένες... Ίσως μάλιστα να υπάρξουν ορισμένοι γραφικοί που θα πουν "ε μωρέ, τι ΣΥΡΙΖΑ, τι φασισμός", πάνω στη λογική της "θεωρίας των άκρων", μα η συγκεκριμένη αντίληψη συνιστά προσβολή απέναντι στη νοημοσύνη μας, απλά. Όχι κύριοι, δε συνιστούν όλα όψεις του ίδιου νομίσματος και η ιστορία έχει αποδείξει πως υπάρχουν πάντα εναλλακτικές λύσεις - και όσες δεν έχουν υπάρξει ακόμα, μπορούμε να τις χτίσουμε. Δεν είναι όλα "ή νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός ή χάος" - μάλλον το αντίθετο, το χάος παράγεται από την ασυδοσία του συστήματος.

Δε γνωρίζω ποιό μπορεί να είναι το μέλλον του ΣΥΡΙΖΑ - μπορώ μόνο να υποθέτω. Θα σου πουν για αδιέξοδα που υπάρχουν στο εσωτερικό του, για αντιφάσεις που πιθανό να υφίστανται... μα εγώ λέω ένα μόνο: δώστε κοινωνικό έργο, και οι αντιφάσεις έρχονται σε δεύτερο λόγο. Προφανώς και δε θα πέσει ο καπιταλισμός, ούτε θα αλλάξει η κοινωνία εκ βάθρων... Ξέρετε, αλήθεια, οποιοδήποτε κόμμα ικανό για κάτι τέτοιο; (τα κοινωνικά συστήματα δε καταλύονται από κόμματα ή εκλογές, μα από οικονομικές και κοινωνικές διεργασίες που συχνά διαρκούν αιώνες - και αυτό το γνώριζε καλά ο Μαρξ). 

Μα σε αρχική βάση, η ανακούφιση του κόσμου και το κοινωνικό έργο, τόσο ώστε να μειωθεί το ακροδεξιό φαινόμενο, είναι θεμιτά. Σε αρχική βάση, πάντα. Αν υπάρχει ένας ρόλος που οφείλει να διαδραματίσει ο ΣΥΡΙΖΑ, είναι αυτός. Από κει και έπειτα, η αριστερή σκέψη και πράξη δεν αρχίζει, ούτε τελειώνει σ' ένα - οποιοδήποτε - κόμμα.

Όσο αφορά την ατελείωτη εκείνη ρητορική περί "λαϊκισμού", έχω να πω το εξής: Μπορεί να είναι έτσι, μπορεί και όχι, μα αυτό θα φανερωθεί στην πορεία των πραγμάτων - γιατί υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε όσους φοβούνται το ενδεχόμενο να αποδειχτεί λαϊκιστής ένας πολιτικός, και σε εκείνους που ελπίζουν πως θα αποδειχτεί λαϊκιστής.

Αν και μεταξύ μας, είναι λάθος του ίδιου του ΣΥΡΙΖΑ, μα και των ψηφοφόρων του, να εστιάζουν στο πρόσωπο του Τσίπρα - η έξυπνη αριστερά γνωρίζει πως, στην πολιτική, τα πρόσωπα δεν παίζουν τον καθοριστικό ρόλο.

Αrt: Themba Lewis

Ο ρόλος της αριστεράς στο μέλλον

Κοινωνικό έργο. Σε πρώτη βάση. Ανακούφιση του κόσμου που υποφέρει. Έτσι θα μειωθούν οι συνέπειες της κρίσης, και η ακροδεξιά θα υποχωρήσει.

Και μια εναλλακτική, χειροπιαστή πρόταση, πάνω στο μέλλον της Ευρώπης, πέρα από τις πρακτικές του υπερεθνικού, μονοπωλιακού καπιταλισμού. Σε δεύτερη βάση και προχωρώντας βαθύτερα, στις αιτίες του προβλήματος. Μία πρόταση που θα κατορθώσει να πείσει και να συσπειρώσει τον κόσμο - μία πρόταση στην οποία ο ίδιος ο κόσμος θα είναι πομπός και όχι δέκτης. Γιατί αριστερά χωρίς τον κόσμο και τη συμμετοχή του δε νοείται.

"Εντός" ή "εκτός" της Ευρώπης; Θεωρώ πως το ζήτημα είναι το πρόσωπο που επιθυμούμε να έχει η Ευρώπη, και όχι αν θα είμαστε "μέσα" ή "έξω". Στην εποχή μας, στον κόσμο σήμερα, μία είναι η προοπτική και είναι εκείνη της ένωσης - όχι της απομόνωσης και του κλεισίματος. Μα η ένωση χρειάζεται να επαναπροσδιοριστεί σε κοινωνικό επίπεδο, σε επίπεδο οικονομίας και πολιτικής... Και αυτό δε θα το κατορθώσει κανένα "κόμμα" από μόνο του. Χρειάζεται ένα διεθνές προοδευτικό κίνημα, συλλογικό και πέρα από κόμματα, σε ευρωπαϊκό και γενικότερο επίπεδο, που θα κατορθώσει να συσπειρώσει τους Ευρωπαίους.

Μακροπρόθεσμα λοιπόν, σε τρίτη βάση, θα χρειαστεί να επανατεθεί το ζήτημα της δημοκρατίας και της συμμετοχής. Κανένα "αριστερό" κόμμα, κανένα κόμμα βασικά, ως μηχανισμός αντιπροσώπευσης, δεν είναι αρκετός, αν ο κόσμος ο ίδιος δεν έχει τη δυνατότητα της συμμετοχής στις αποφάσεις που αφορούν τον ίδιο. Όχι μόνο μια ψήφος, μια φορά στα τέσσερα χρόνια - μα συμμετοχή, ουσιώδης, τακτική, μέσα από συνελεύσεις, σε τοπικό, κοινοτικό, αστικό και εθνικό επίπεδο, από κάτω προς τα πάνω. Αυτό συνεπάγεται μια ριζική μορφή αποκέντρωσης και επανασύνδεσης του πληθυσμού, μέσα από κοινοτικές και συλλογικές διαδικασίες. Η τεχνολογία και το ίντερνετ μπορούν να προσφέρουν μεγάλη βοήθεια εδώ. Και μην ακούω "μα αυτό είναι αδύνατον!" - πηγαίνετε σε κάποιον άνθρωπο του 18ου αιώνα και μιλήστε του για πτήσεις στο φεγγάρι, και θα σας αποκαλέσει τρελούς.

street art: Bansky

Ποιός ο ρόλος των προοδευτικών δυνάμεων (συμπεριλαμβάνω τους σοβαρούς αναρχικούς) και της αριστεράς (της σοβαρής αριστεράς) εδώ; Μιλάμε μακροπρόθεσμα για μια κατάλυση του ίδιου του μηχανισμού του Κόμματος, μέσα από την ενσωμάτωση του σε ευρύτερα πλαίσια Συλλογικής Διαχείρισης, στην οποία η συνεργασία θα είχε τον πρώτο λόγο... Πόσα, αλήθεια, από τα υπάρχοντα αριστερά κόμματα, μικρά ή μεγάλα, θα έφταναν ως εκεί; Όταν το ΚΚΕ αρνείται κάθε μορφή επαφής με τον ΣΥΡΙΖΑ, όταν ο ΣΥΡΙΖΑ φλερτάρει με την προοπτική της Εξουσίας (και των συνεπειών που επιφέρει), όταν τα μικρότερα κόμματα διακλαδίζονται και μάχονται το ένα το άλλο;

Όντας κάποιος που δε τασσόμουν ποτέ αποκλειστικά υπέρ του ενός ή του άλλου κομματικού μηχανισμού (άλλο αν, τείνω να ψηφίζω και να επιλέγω ανάμεσα τους - όπως έγραφα τις προάλλες, η πολιτική είναι μια Σκακιέρα και συ κουνάς τα πιόνια), δε μπορώ να ξέρω. 

Γνωρίζω όμως πως η ανάδειξη ενός συλλογικού, προοδευτικού Κινήματος, όχι σε ελληνικό, μα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενός Κινήματος ικανού να συνεργαστεί, από χώρα σε χώρα, παρέχοντας σθεναρό πολιτικό λόγο, επιφέροντας κοινωνικό έργο ανάμεσα στα κράτη και φανερώνοντας - επιτέλους - το πρόσωπο που θα έπρεπε να έχει μία Ευρώπη των λαών... Μία τέτοια ανάδειξη θα κατόρθωνε να βγάλει, παροδικά τουλάχιστον, την Ευρώπη από τα αδιέξοδα της και να ανακουφίσει τον κόσμο. Με τη σειρά του, το φαινόμενο του φασισμού θα ξεφούσκωνε, σαν ένα μπαλόνι. Δεν θα άλλαζε ο κόσμος ή το "Σύστημα" μεμιάς... Μα θα ήταν ένα καλό, πρώτο βήμα. Και από κει και πέρα, ας αναλάβουν οι λαοί, ας ξεχυθούν στους δρόμους, ας εκφραστούν, ας μιλήσουν, ας διεκδικήσουν περισσότερα. Η επανάσταση είναι διαρκής, όσο ο κόσμος διεκδικεί πάντα το καλύτερο, όσο δεν επαναπαύεται στα λίγα. Και οι προοδευτικοί του παρελθόντος μετατρέπονται στους συντηρητικούς του μέλλοντος. Δε γίνεται να επαναπαυόμαστε σε κανένα κόμμα ή πολιτικό - μόνο στη δική μας διάθεση για συμμετοχή.

Και φτάνουμε στο τελευταίο σημείο που επιθυμώ να θίξω: Εκείνο της Παιδείας. Δε θα υπήρχε ακροδεξιά αν η παιδεία των λαών ήταν τέτοια, που να ενσταλλάζει κοινωνική συνείδηση, διάθεση συμμετοχής, αγάπη απέναντι στη δημοκρατία και αίσθημα αλληλεγγύης απέναντι στον συνάνθρωπο. Μα τέτοιας μορφής παιδεία, αν υπάρχει, χάνεται κάπου στα χρόνια του Δημοτικού... Μετά αρχίζουν οι εξετάσεις, τα φροντιστήρια, η αποστήθιση... κάπου εκεί η παιδεία αποκτά αμιγώς εργαλειακό χαρακτήρα, με στόχο την εξασφάλιση μιας "θέσης", κάποτε. Κανένας λόγος για κοινωνική συμμετοχή και αλληλεγγύη. Να λοιπόν ένα ακόμα χρέος μιας πιθανής προοδευτικής κυβέρνησης του μέλλοντος.

Και αν κάποτε, πλάι στον εθνικό ύμνο, τραγουδούσαμε και έναν ύμνο απέναντι στον άνθρωπο, ή τη φύση, ή τον κόσμο όλο, πόσο καλύτερα θα ήταν. Μα δεν έχει γραφτεί ακόμα τέτοιος, και μάλλον δε θα γραφτεί ποτέ. Μεταξύ μας, δε ξέρω αν μπορώ να προσδοκώ πολλά πράγματα, κρίνοντας από τις συνήθειες και τη συμπεριφορά της πλειοψηφίας του κόσμου.

Ωστόσο λέω να μοιραστώ μια αισιόδοξη είδηση, για τέλος: Στη πολύπαθη Μανωλάδα εκλέχτηκε ο πρώτος μετανάστης δήμαρχος, ναι. Κλικ για το νέο.

Κλείνω με τα λόγια του Νίκου Καζαντζάκη, από την "Αναφορά στον Γκρέκο". 

"Κοιτάζω γύρω μου. Κοιτάζω μέσα μου. Η αρετή τρελάθηκε, η γεωμετρία τρελάθηκε, η ύλη τρελάθηκε. Πρέπει να ρθει πάλι ο Νους ο νομοθέτης, να βάλει καινούρια τάξη, καινούριους νόμους. Πιο πλούσια αρμονία να γίνει ο κόσμος".


* Το κείμενο μπορείτε να το βρείτε επίσης δημοσιευμένο στο TVXS.

Adres_Carnation Revolution

Μια Παρτίδα Σκάκι

Ο κόσμος δε θ' αλλάξει με τις εκλογές και όποιος νομίζει κάτι τέτοιο είναι αφελής, τουλάχιστον. Ούτε το σύστημα θα πέσει, ούτε θα έρθουν τα πάνω κάτω σε κοινωνικό επίπεδο.

Αυτό που ΜΠΟΡΕΙ να γίνει ωστόσο είναι να χτυπηθεί η δύναμη των νεοναζί και των συντηρητικών αυτού του τόπου. Ασφαλώς ο ναζισμός εκτρέφεται πάνω απ' όλα από την κρίση και την άγνοια, η ψήφος από μόνη της δεν είναι αρκετή, πόσο μάλλον η ψήφος σ' ένα κόμμα που μπορεί να μη σε εκφράζει 100%... μα, ιστορικά αν το δούμε, οι ίδιοι οι εθνικιστές πάντα στήριζαν τη δύναμη τους στην ομαδική βλακεία του πλήθους... δίνοντας το παρόν στην εκλογική διαδικασία. Και οι εκλογές τους ενδυνάμωναν - ώσπου ήταν πια αργά.

Χρειάζεται να δούμε τις εκλογές σα μια παρτίδα σκάκι - η ψήφος είναι απλά μια κίνηση πάνω στη σκακιέρα, ΔΕΝ είναι η κίνηση Ρουά-Ματ που θα λήξει το παιχνίδι. Και αν η σκακιέρα είναι γεμάτη μαύρα πιόνια, μένει να κάνουμε τη δική μας κίνηση...

Παίξε το παιχνίδι.

~