Οι 12 Ένορκοι. Μια κοινωνική ψυχολογική μελέτη

12 Angry Men. Η αντίληψη της πραγματικότητας, η επιρροή της μειονότητας, οι ψυχολογικοί τύποι, η δημοκρατία και ο ολοκληρωτισμός

«Θα έλεγε κανείς πως η φαντασιοκοπία δεσμοφυλάκων και δημίων διεύθυνε μέχρι τώρα την παιδεία του ανθρώπινου γένους!» - Φρίντριχ Νίτσε, «Χαραυγή»



Δεν χωράει αμφιβολία πως οι «12 Ένορκοι» [“12 Angry Men”, 1957], σε σκηνοθεσία Sidney Lumet και σενάριο του Reginald Rose, συγκαταλέγεται στις καλύτερες κινηματογραφικές ταινίες όλων των εποχών. Είναι μια σπουδή στην ανθρώπινη και κοινωνική ψυχολογία και ένα έργο που θα μπορούσε (και θα έπρεπε) να διδάσκεται σε σχολεία και πανεπιστήμια. Είναι ένα από εκείνα τα φιλμ που φανερώνουν τη δύναμη του κινηματογράφου όχι μόνο ως μέσο ψυχαγωγίας και απόδρασης, αλλά ως μέσο ικανό να προβληματίσει και να θίξει διαχρονικά κοινωνικά και πανανθρώπινα ζητήματα.

Πρόκειται επίσης, φαινομενικά τουλάχιστον, για μια ταινία χαμηλού προφίλ: γυρισμένη σχεδόν εξ’ ολοκλήρου σε μια κλειστή αίθουσα δικαστηρίου, με ανύπαρκτη «δράση», δίνοντας αποκλειστική έμφαση στον διάλογο και στη σκιαγράφηση ανθρώπινων τύπων, οι 12 Ένορκοι στρέφουν περιφρονητικά την πλάτη στις δημοφιλείς υπερπαραγωγές της εποχής τους (πόσο μάλλον της δικής μας!) και ιχνηλατούν με μαεστρία τα ζενίθ και τα ναδίρ της ανθρώπινης ψυχής – και αυτό το τελευταίο είναι ασφαλώς η μεγαλύτερη πρόκληση, η μεγαλύτερη περιπέτεια και η μεγαλύτερη υπερπαραγωγή όλων.

Η υπόθεση είναι απλή: στο πέρας μιας δίκης ένας νεαρός κατηγορείται για τη δολοφονία του πατέρα του• μια ομάδα ετερόκλητων μεταξύ τους πολιτών, που απαρτίζουν το σώμα των Ενόρκων, συνέρχονται για να αποφασίσουν αν ο νεαρός είναι αθώος ή ένοχος• ομόφωνη απόφαση και των 12 Ενόρκων θα σημάνει την καταδίκη του νεαρού – και την μεταφορά του στην ηλεκτρική καρέκλα• κατά τα φαινόμενα και τη γνώμη της ισχυρής πλειοψηφίας, με 11 προς μία ψήφους, ο νεαρός είναι ένοχος• ένας μόνος ένορκος, τον ρόλο του οποίου υποδύεται ο Henry Fonda, αμφιβάλλει για την ενοχή του: δεν υποστηρίζει με βεβαιότητα πως ο νεαρός είναι «αθώος» - απλά οι ενδείξεις δεν τον έχουν πείσει και για το αντίθετο. Μόνος αυτός, κόντρα στο ρεύμα, επιθυμεί να συζητήσουν για την πιθανότητα της μη-ενοχής του. Έτσι λοιπόν, με κάποια απροθυμία (γιατί έχουν και δουλειές να κάνουν!) οι υπόλοιποι ένορκοι αναγκάζονται να κάνουν εκείνο που μοιάζει να είναι το δυσκολότερο πράγμα όλων: να συζητήσουν μεταξύ τους.

Ο νόμος είναι σαφής: χρειάζεται ομόφωνη απόφαση και των 12 ενόρκων προκειμένου να βγει η ετυμηγορία. Μόνο ο συγκεκριμένος ένορκος δείχνει να προβληματίζεται για την ευκολία με την οποία μια κοινωνία ολόκληρη καταδικάζει έναν άνθρωπο σε θάνατο. Και αν δεν είναι ένοχος τελικά; Αν υπάρχει μία πιθανότητα στις εκατό να καταδικάσουν έναν αθώο; Ποιος μπορεί να σηκώσει το βάρος της ευθύνης μιας τέτοιας απόφασης;

Η ταινία δεν αποκαλύπτει αν ο νεαρός είναι αθώος ή ένοχος τελικά. Μα δεν είναι αυτό το θέμα της. Φαινομενικά, οι «12 Ένορκοι» αποκαλύπτουν τα όρια και τις τρύπες του συστήματος δικαιοσύνης. Επί της ουσίας όμως, το έργο αποκαλύπτει τους ψυχολογικούς μηχανισμούς με βάση τους οποίους κρίνουμε την πραγματικότητα γύρω μας: τι είναι αληθινό, τι ψεύτικο, τι είναι σωστό και τι άδικο. Πως καταλήγουμε στην «αλήθεια» και πόσο εκείνη επηρεάζεται από ασυνείδητες σε μας ψυχολογικές διεργασίες, με κυρίαρχες την επιρροή της πλειοψηφίας («κάτι είναι αληθινό γιατί το υποστηρίζουν οι περισσότεροι») και την επιρροή του συναισθήματος («κάτι είναι αληθινό επειδή το νιώθω μέσα μου»).

Κάθε ένορκος συνιστά και έναν ψυχολογικό ανθρώπινο τύπο – δεν είναι τυχαίο που δεν μαθαίνουμε τα ονόματά τους, καθώς εδώ δεν έχουν σημασία τα ονόματα, μόνο οι τύποι, σαν εκείνους που συναντούμε σε κάθε εποχή και κάθε κοινωνία. Μεταξύ τους θα βρεις τον αισθηματία, τον επιπόλαιο, τον ανασφαλή, τον γνωστικό, τον σκεπτικιστή, τον ψυχρό ορθολογιστή, τον τραμπούκο και εκείνον που άγεται και φέρεται. Ο τρόπος με τον οποίο συζητούν μεταξύ τους και καταλήγουν σε συμπεράσματα μπορεί να παραλληλιστεί με κάθε κοινωνική διαδικασία εξαγωγής συμπερασμάτων, από τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης ως την απόφαση πολιτικής ψήφου. Το σημαντικότερο είναι πως όλοι φέρουμε μέσα μας τον έναν ή τον άλλο τύπο, σε μικρότερες ή μεγαλύτερες δόσεις – οι χαρακτήρες του έργου, λοιπόν, δεν είναι παρά μια αντανάκλαση της κοινωνίας μας και του εαυτού μας.

Εξίσου σημαντική στο έργο είναι η διαδικασία της επιρροής της μειονότητας πάνω σε μια πλειοψηφία – πώς η πρώτη, αργά αλλά σταθερά, ταρακουνά το στέρεο έδαφος στο οποίο πατάει η δεύτερη, πως διαβρώνει την αρχική της ψευδαίσθηση της απόλυτης γνώσης, πως σταδιακά συμβάλλει στο να αναδιαμορφώσει την άποψή της και να δει υπό άλλη οπτική γωνία τα πράγματα. Έτσι λοιπόν στο έργο βλέπουμε, σταδιακά και μέσα από έντονες διαπροσωπικές συγκρούσεις, την πλάστιγγα να γέρνει υπέρ του νεαρού: οι 11 προς μία ψήφοι γίνονται 10 προς 2, μετά 9 προς 3 – και ούτω καθεξής.

Με άλλα λόγια το έργο συνιστά μια ανεκτίμητη εμβάθυνση πάνω στην κοινωνική ανθρώπινη ψυχολογία.

Στο σημερινό μεγάλο αφιέρωμα θα επιδιώξω μια εμβάθυνση στις κύριες, κατά τη γνώμη μου, ψυχολογικές προεκτάσεις της ταινίας: 1) στη μελέτη των ψυχολογικών τύπων του έργου και τον τρόπο με τον οποίο φτάνουν να καταλήγουν σε συμπεράσματα, και 2) στη διαδικασία της επιρροής της μειονότητας πάνω στην πλειοψηφία. Τέλος θα κάνουμε μια αντιπαραβολή του ολοκληρωτισμού με τη δημοκρατία, όπως διαφαίνονται μέσα από τη συμπεριφορά των χαρακτήρων.

12 Angry Men: Οι ψυχολογικοί τύποι της ταινίας, η διαδικασία λήψης αποφάσεων και η αντίληψη της πραγματικότητας

12 Ένορκοι, 12 άνθρωποι σαν όλους εμάς – θα μπορούσαμε να ήμασταν κι εμείς ανάμεσά τους. Κι όμως, πόσο διαφορετικά αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα, ο κάθε ένας από αυτούς ξεχωριστά! Αν στην αρχή του έργου οι περισσότεροι δείχνουν να καταλήγουν στα ίδια συμπεράσματα, στην πορεία συνειδητοποιούμε πως διαφέρουν σημαντικά οι γνωστικές και ψυχολογικές διεργασίες μέσω των οποίων κατέληξε ο καθένας στο συμπέρασμα αυτό. Ο τρόπος σκέψης τους (ή ο τρόπος μη-σκέψης τους) ξεδιπλώνει μπροστά στα μάτια μας εκείνες τις διεργασίες που δρουν υπόγεια μέσα μας και καταλήγουν να διαμορφώσουν την οπτική γωνία μας πάνω στα πράγματα. Παντού και πάντα, σε κάθε κοινωνία, κάθε εποχή. Ελάχιστα φιλμ μπορούν να θεωρηθούν τόσο διαχρονικά όσο αφορά τη σκιαγράφηση της ανθρώπινης σκέψης, όσο αυτό.

Ας βάλουμε στην άκρη το θέμα του έργου (τη δικαστική απόφαση πάνω στην ενοχή ή μη του νεαρού) και ας επεκτείνουμε το σκεπτικό μας πάνω σε κάθε μορφή κοινωνικής συμπεριφοράς και κάθε διαμόρφωση κοινής γνώμης. Πώς καταλήγουμε, για παράδειγμα, στη διαμόρφωση πολιτικής άποψης και στην επιλογή εκλογικής συμπεριφοράς; Πως διαμορφώνουμε τη γνώμη μας πάνω σε ένα καταναλωτικό ζήτημα, ή πάνω σε ένα θέμα που απασχολεί έντονα την κοινή γνώμη; Πώς κρίνουμε την κοινωνία και τον εαυτό μας μέσα σε αυτήν, πώς καταλήγουμε σε αξίες πάνω στο «καλό» και το «κακό», το «σωστό» και το «λάθος», το «δίκαιο» και το «άδικο»;

Άραγε μας καθοδηγεί η λογική; Αν επιλέγουμε να ψηφίσουμε ένα κόμμα, για παράδειγμα, ή να αγοράσουμε ένα καταναλωτικό προϊόν, είναι επειδή ζυγίσαμε ορθολογικά τα υπέρ και τα κατά και καταλήξαμε στο σωστότερο, κατά τη γνώμη μας, συμπέρασμα; Αν μοιραζόμαστε μια άποψη πάνω σε ένα κοινωνικό ζήτημα (για παράδειγμα, τους αλλοδαπούς, το περιβάλλον, τα εργασιακά) συνιστά η άποψή μας αυτή αποτέλεσμα ορθολογικής επεξεργασίας και μόνο; Είναι ο ψυχρός ορθολογισμός ικανό εργαλείο, από μόνο του, για να εξηγήσει και να ερμηνεύσει τον κόσμο γύρω μας;

Και αν μας επηρεάζουν άφθονοι ακόμα παράγοντες, τους οποίους αγνοούμε; Μπορεί, για παράδειγμα, να είμαστε συναισθηματικά προκατειλημμένοι υπέρ της μίας ή της άλλης θέσης – και το συναίσθημά μας αυτό να καθοδηγεί την κρίση μας. Μπορεί πάλι να φέρουμε πίσω μας συγκεκριμένα προσωπικά βιώματα – τέτοια που να διαμορφώνουν την εικόνα μας για τα πράγματα και την υποστήριξη συγκεκριμένων θέσεων έναντι άλλων. Μπορεί ενδεχομένως να καθοδηγούμαστε από τη γνώμη της πλειοψηφίας, ή κάποιων «σημαντικών άλλων» (συχνά με τη μορφή μιας «αυθεντίας») – στην περίπτωση αυτή βαπτίζουμε ως «άποψή μας» μια γνώμη που δεν είναι καν δική μας, μα τη λάβαμε ετοιμοπαράδοτη και την αποδεχτήκαμε τυφλά, δίχως κριτική και δίχως αναστοχασμό. Μπορεί, τέλος, η γνώμη της πλειοψηφίας να είναι αόρατη – να καλύπτεται πίσω από κοινωνικές διεργασίες όπως η διαφήμιση, το lifestyle, οι κυρίαρχες αξίες ή η πρέπουσα ηθική.

Δεν είναι λίγα τα πειράματα της Κοινωνικής Ψυχολογίας πάνω στο θέμα της επιρροής της Αυθεντίας ή της Πλειονότητας πάνω στη Μειονότητα. Πιθανό κάποια στιγμή μελλοντικά να επανέλθω στο Blog με κάποια παράθεση των σημαντικότερων από αυτά, μια που το θέμα παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον για μένα. Η ουσία αυτών των διεργασιών είναι πως αποκαλύπτει πόσο ασταθής και εύθραυστη είναι, επί της ουσίας, η «γνώση» μας πάνω στα πράγματα και τις καταστάσεις. Πείθουμε αυτάρεσκα τους εαυτούς μας πως «κατέχουμε την αλήθεια και τη γνώση», κρίνουμε αβίαστα το σωστό και το λάθος, γινόμαστε όλοι δικαστές μιας πραγματικότητας της οποίας, εν τέλει, δεν βλέπουμε παρά ένα μικρό κομμάτι.

Οι 12 Ένορκοι ανήκουν σε εκείνα τα έργα που σπάνε αυτό το κέλυφος της επίπλαστης πραγματικότητάς μας – που αποκαλύπτουν πως η «αλήθεια» μας για τον κόσμο όσο στηρίζεται σε «αντικειμενικά γεγονότα», άλλο τόσο στηρίζεται σε υπόγειες ψυχολογικές και γνωστικές διεργασίες – και πως οι μεν είναι αδιάσπαστες από τις δε. Με άλλα λόγια, η αλήθεια συνιστά μια κατασκευή.

Αυτό δεν συνηγορεί υπέρ μιας σχετικότητας τύπου «δεν υπάρχουν αλήθειες» και «όλα είναι το ίδιο», ούτε υπέρ μιας ισοπέδωσης των αξιών. Απλά συμβάλλει στο να μας προσγειώσει από την αλαζονική μας πεποίθηση πως «τα ξέρουμε όλα». Και φανερώνει πως, εν τέλει, είμαστε άνθρωποι και ως τέτοιοι, οι κρίσεις μας πάντα επηρεάζονται από το συναίσθημά μας και πως η οπτική γωνία μας για τα πράγματα είναι πάντα μια οπτική γωνία – και όχι μια «απόλυτη αλήθεια».

Άντε, λοιπόν, μετά, να στείλεις έναν άνθρωπο στην ηλεκτρική καρέκλα. Μπορεί και να είναι ένοχος – μπορεί, όπως λέει εξ’ αρχής ο πρωταγωνιστής του φιλμ, Χένρυ Φόντα. Μπορεί. Μα είμαστε σίγουροι γι’ αυτό; Είμαστε απολύτως βέβαιοι; – ή μήπως υπάρχει κάποιο ίχνος αμφιβολίας μέσα μας; Και αν υπάρχει αυτό το ελάχιστο ίχνος, γιατί να μη το θρέψουμε, γιατί να μην συζητήσουμε γι’ αυτό, γιατί να μην προβληματιστούμε γι’ αυτό, προτού πάρουμε την καταδικαστική απόφαση;

Ποιοι είναι, λοιπόν, οι ψυχολογικοί τύποι που συναντούμε στο φιλμ; Για να τους δούμε. Προσοχή – ίσως ανάμεσά τους δούμε κάτι από τον ίδιο τον εαυτό μας.

1 # Ο Αστόχαστος

Στην αρχή του έργου παρουσιάζεται μαζεμένος και η άποψή του μοιάζει να αντανακλά τυφλά εκείνη της πλειοψηφίας. Στο ερώτημα «γιατί είναι ένοχος;» απαντάει «απλά νομίζω πως είναι ένοχος» - μα αδυνατεί να στηρίξει την άποψή του με κάποιο επιχείρημα. «Απλά το νομίζει». Έτσι δείχνουν οι ενδείξεις, έτσι λέει το πλήθος – επομένως «νομίζει πως είναι ένοχος». Η άποψή του, επί της ουσίας, είναι μια μη-άποψη.

Είναι ωστόσο καλόκαρδος και ανοιχτός στην επικοινωνία. Ο νους του μοιάζει με δοχείο, έτοιμο να δεχτεί κάθε καινούργια γνώμη, αρκεί να έχει σοβαρά επιχειρήματα. Από αυτή την οπτική ο χαρακτήρας του ανήκει στους σημαντικότερους του έργου – δεν παρουσιάζεται δογματικός, μα ανοιχτόμυαλος, ικανός για επικοινωνία και ανταλλαγή απόψεων. Δίχως χαρακτήρες σαν αυτόν θα ήταν αδύνατο να λυγίσει ο σκληροπυρηνικός πυρήνας της πλειοψηφίας και να μάθει να σκέφτεται διαφορετικά.

Συμπέρασμα; Το πρώτο βήμα για την κατάρρευση του δογματισμού είναι η καλή καρδιά και η θέληση για διάλογο.

2 # O Επιπόλαιος

 Ο συγκεκριμένος χαρακτήρας εξ’ αρχής δείχνει να ενδιαφέρεται περισσότερο για τον αθλητικό αγώνα, παρά για το αποτέλεσμα της δίκης. Μόνο του μέλημα είναι να τελειώνουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα, ώστε να μη χάσει το ματς. Περιφρονεί τον διάλογο, τον οποίο και θεωρεί «χάσιμο χρόνου» και ο μόνος τρόπος να αλλάξει άποψη είναι αν δει πως μπορεί να κερδίσει περισσότερο χρόνο για τον εαυτό του με αυτόν τον τρόπο.

Η κρίση του ποδηγετείται τυφλά από τις εγωιστικές του ενορμήσεις – και οι ενορμήσεις αυτές είναι κοινές και ευτελείς: ξεπουλάει εύκολα την τύχη ενός νέου ανθρώπου προκειμένου να χαρεί το πολυπόθητο ματς.

Ο Επιπόλαιος μοιάζει με τον τσαρλατάνο που χοροπηδάει ανέμελος στα ερείπια του ορθολογισμού μας. Ζει χωρίς αξίες, περιφρονεί τον διάλογο, γελάει στα μούτρα όσων προσπαθούν να κάνουν τη διαφορά. Αν ήταν περισσότερο μυαλωμένος θα τον λέγαμε κυνικό – μα εδώ δεν έχουμε μυαλό, μόνο αντανακλαστικά και εγωιστικά ένστικτα. Από πολλές απόψεις ο Επιπόλαιος ενσαρκώνει τον κυρίαρχο τύπο του πολιτισμού μας: βαθιά επιφανειακός και καθοδηγούμενος από τις μικρές, ταπεινές του απολαύσεις.

3 # Ο Αερολόγος 

Θα πουλήσει τσαμπουκά, θα ορθώσει το ανάστημά του, θα προσβάλλει τον συνομιλητή του, θα υψώσει περισσότερο από όλους τους άλλους τη φωνή του – μα από επιχειρήματα; Μηδέν. Κοπανιστός αέρας.

Σας θυμίζει κάτι όλο αυτό;

Ω, πόσοι αερολόγοι υπάρχουν γύρω μας! Και για κάποιο λόγο όλοι έχουν ανάγκη να υψώσουν τη φωνή τους – με τον ίδιο τρόπο που υψώνει τη φωνή του ο ανασφαλής έφηβος, προκειμένου να ακουστεί μες στην παρέα, προκειμένου να αισθανθεί πως είναι «κάποιος». Ό,τι λείπει σε επιχειρηματολογία προσπαθούν να το αναπληρώσουν με τη φωνή. Αυτή είναι η μαγκιά τους. Κάποιοι θα ψαρώσουν, που θα πάει. Εκεί που η δύναμη υποκαθιστά τη λογική.

Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος να αντιμετωπίσεις τον Αερολόγο και τον τσαμπουκά του; Πολύ απλά – να τον αγνοήσεις.

4 # Ο Ευμετάβλητος 

Είναι διαφημιστής στο επάγγελμα – και το επάγγελμα ταιριάζει γάντι στον τύπο του, που δείχνει να άγεται και να φέρεται, σαν τον αέρα – δίχως ουσία, σκορπώντας χαμόγελα αριστερά και δεξιά, φιλικός μα κενός στο βάθος. Είναι ο κοσμικός τύπος, εκείνος που θα κοινωνικοποιείται στα πάρτι, αυτός που θα κερδίσει με το γοητευτικό του χαμόγελο και τα αστεία του γυναίκες και άντρες – μα αν γυρέψεις κριτική σκέψη, δύσκολα θα την βρεις.

Ο Ευμετάβλητος αδυνατεί να κάνει από μόνος του διαφορά. Έχει υπερβολικά μεγάλη ανάγκη την αποδοχή των άλλων για να πάει κόντρα στο ρεύμα. Μα αν το ρεύμα αλλάξει, τότε θα προσαρτηθεί κι αυτός με τη σειρά του πάνω του – δεν θέλει να χάσει την αποδοχή και την αγάπη του κόσμου.

Όπου φυσάει ο άνεμος – εκεί θα συναντήσεις και άφθονους τύπους σαν αυτόν. Δίχως γνώμη – μα με λαμπρά χαμόγελα.

5 # Ο Αισθηματίας 

Ο βασικός αντίπαλος του πρωταγωνιστή και ο τελευταίος που αλλάζει γνώμη. Από πολλές απόψεις ο αισθηματίας συνιστά τον κυρίαρχο τύπο του φιλμ, εκείνον που ενσαρκώνει το μεγάλο αντίπαλο δέος κάθε απόπειράς μας να εξιχνιάσουμε την πραγματικότητα γύρω μας: ο λόγος για το Συναίσθημα, που όσο φωτίζει τις ζωές μας, άλλο τόσο κατορθώνει να συσκοτίσει συχνά τον τρόπο που βλέπουμε τα πράγματα.

Ο Αισθηματίας καταλήγει σε παθιασμένα συμπεράσματα για τα οποία δεν έχει καμία αμφιβολία – το συναίσθημά του, βλέπετε, είναι τόσο ισχυρό που τον πείθει για την ορθότητα της κρίσης του. Πίσω από το συναίσθημά του κρύβονται συγκεκριμένα προσωπικά βιώματα, τα οποία εσκεμμένα όμως αποφεύγει να θίξει. Θέλει να νομίζει πως η ορθότητα της άποψής του στηρίζεται στη λογική, ενώ στην ουσία συνιστά προϊόν σημαντικών ψυχολογικών βιωμάτων. Είναι εκείνο που στην Ψυχολογία ονομάζουμε «εκλογίκευση»: να αποκρύβεις και από τον ίδιο τον εαυτό σου τις ψυχολογικές αιτίες των αποφάσεών σου και να τις ντύνεις με ορθολογικά, τάχα, επιχειρήματα.

Ο Αισθηματίας συνιστά το κλειδί του έργου, κατά τη γνώμη μου, και τον σημαντικότερο από τους 12 Ενόρκους, και ο λόγος είναι επειδή όλοι μας φέρουμε έναν τέτοιο μέσα μας. Είναι αδύνατο να βγάλουμε τα προσωπικά βιώματα από την κρίση μας και να δούμε τον κόσμο με ψυχρά, απογυμνωμένα από το συναίσθημα, μάτια.

Μα εκείνο που είναι εφικτό, ως έναν βαθμό τουλάχιστον, είναι να αναγνωρίσουμε τον ρόλο που παίζει αυτό το συναίσθημα και το προσωπικό βίωμα στην κρίση μας – αναγνωρίζοντάς το, αν μη τι άλλο, ίσως γίνουμε λιγότερο δογματικοί και απόλυτοι στην κρίση μας.

6 # Ο Τεχνοκράτης

Στον αντίποδα του Αισθηματία, στους μηχανισμούς εκφοράς συμπερασμάτων και όχι στο συμπέρασμα καθ’ εαυτό, συναντούμε τον Τεχνοκράτη. Αν ο Αισθηματίας κινείται με βάση το συναίσθημα και το προσωπικό βίωμα, ο Τεχνοκράτης θέλει να υπολογίζει τα πάντα σαν μηχανή – δίχως συναίσθημα, ψυχρά, αντλώντας από τα δεδομένα και μόνο, καταλήγοντας σε συμπεράσματα απογυμνωμένα από κάθε περιττό συναισθηματισμό.

Μα ο κίνδυνος εδώ είναι εξίσου μεγάλος: διώχνοντας κάθε συναισθηματισμό κινδυνεύεις να απολέσεις εξίσου κάθε ανθρώπινο στοιχείο μέσα σου. Ο Τεχνοκράτης κρύβεται πίσω από τη μαθηματική αλήθεια του «2 + 2 = 4» προσπερνώντας το γεγονός πως η πραγματικότητα δεν είναι μόνο γεγονότα – μα και ερμηνείες. Και οι ερμηνείες συνδέονται με αξίες και προσωπικές κρίσεις.

Από πολλές απόψεις ο Τεχνοκράτης φανερώνει τους κινδύνους του ακραίου ορθολογισμού – όταν ο ορθολογισμός μετατρέπεται σε εργαλείο, απογυμνωμένο από κάθε αξία, τότε ο κόσμος μας κινδυνεύει να χάσει την ίδια την ανθρωπιά του. Ουσιαστικά εδώ έχουμε τον Ιδανικό Γραφειοκράτη, για τον οποίο μίλησε ο κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ [Max Weber]. Ψυχρός και αφοσιωμένος στο καθήκον, όλα με σκοπό να τσουλήσει αποτελεσματικότερα η Μηχανή. Ιδανικός για ένα κοινωνικό σύστημα που γυρεύει ανθρώπους-ρομπότ, απογυμνωμένους από συναίσθημα, αφοσιωμένους στο καθήκον.

Δεν είναι τυχαίο, εξάλλου, πως στις πλάτες και στα επιχειρήματα του Τεχνοκράτη στηρίζονται οι αισθηματίες, οι επιπόλαιοι και οι τραμπούκοι του έργου. Αμφότερος ο Αισθηματίας, ο Ευμετάβλητος και ο Αερολόγος πιάνονται από κάθε επιχείρημά του, κρέμονται κυριολεκτικά απ’ τα χείλη του, επιβραβεύοντάς τον για εκείνο που είναι αδύνατο να κάνουν οι ίδιοι: να σκεφτούν ορθολογικά. Ο Τεχνοκράτης, λοιπόν, γίνεται η φωνή τους, το Ευαγγέλιό τους.

Αν τροχοί ενός ολοκληρωτικού κοινωνικού συστήματος είναι οι αισθηματίες και οι αερολόγοι, τότε οι τεχνοκράτες συνιστούν την κεφαλή και την δικαιολογία του.

Ο καλύτερος – και μοναδικός – τρόπος να λυγίσεις τον Τεχνοκράτη είναι να του επιτεθείς με τα ίδια του τα όπλα. Με σοβαρά και ορθολογικά επιχειρήματα, ικανά να χαράξουν μια ρωγμή στον φαινομενικά αψεγάδιαστο τοίχο του ορθολογισμού του. Μια τόσο δα ρωγμή αρκεί.

# 7-11 Η Κοινή Γνώμη

Οι υπόλοιποι χαρακτήρες του έργου ενσαρκώνουν, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, την «κοινή γνώμη». Το κοινό χαρακτηριστικό τους είναι πως κατέληξαν σ’ ένα συμπέρασμα δίχως να το έχουν σκεφτεί από διαφορετικές οπτικές γωνίες – μα όλοι τους, λίγο πολύ, είναι πρόθυμοι να συζητήσουν το θέμα. Είναι εκείνοι που συμβάλλουν στο να γύρει, σταδιακά, η πλάστιγγα υπέρ του κατηγορούμενου.

Παρέα με τον συμπαθέστατο Αστόχαστο, για τον οποίο ήδη μιλήσαμε, έχουμε ακόμα τον Ηλικιωμένο (ο πρώτος σοφός, που αρνείται να καθοδηγηθεί τυφλά από τους άλλους), τον Μετανάστη (θέλοντας να προσαρμοστεί μεν στην αμερικανική πραγματικότητα, μα χωρίς να ξεχνάει την διαφορετικότητά του), τον Εργάτη (που καθοδηγείται από την πλειοψηφία στην αρχή, μα έχει στέρεες αρχές και δεν αρνείται τον διάλογο), τον Μεγαλωμένο σε Σκληρό Περιβάλλον (που είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος απέναντι σε θέματα διακρίσεων), και, τέλος, τον Συντονιστή (που μοιάζει με εκείνους τους δημοσιογράφους που καλύπτουν ένα ρεπορτάζ, δίχως ισχυρή προσωπική άποψη μα πρόθυμος να κατανοήσει την πραγματικότητα αν δει πως γέρνει σε βάρος της μίας ή της άλλης πλευράς).

Τέλος, μένει ένας ένορκος, ένας ανθρώπινος τύπος, που συμβάλλει καθοριστικά στη μεταστροφή αυτής της κοινής γνώμης.

12 # Ο Σκεπτικιστής

Πρόκειται για τον καταλύτη του έργου. Σκοπός του Σκεπτικιστή δεν είναι η απόρριψη της αλήθειας, μα η θραύση του δογματισμού. Επειδή ακριβώς αγαπάει την αλήθεια και την έρευνα, αρνείται τα ψευτοεπιχειρήματα των συνομιλητών του – και, μόνος του αρχικά, παλεύει να αγωνιστεί ενάντια σε όλους τους άλλους, με σκοπό να τους εμφυσήσει κάτι από τον προβληματισμό του.

Ο Σκεπτικιστής ενσαρκώνει το πνεύμα της Επιστήμης. Όχι της ψυχρής, εργαλειακής επιστήμης (αυτή θα λέγαμε πως την ενσαρκώνει ο Τεχνοκράτης) – μα της άλλης, εκείνης που εξακολουθεί ν’ αμφισβητεί και ν’ αμφιβάλλει, ακόμα και για τα ίδια της τα ευρήματα, εκείνης που δεν αρκείται σε δόγματα που γυρεύει πάντα να σκάψει λίγο βαθύτερα, να επεκταθεί λίγο παραπέρα. Ο σκεπτικισμός της είναι υγιής σκεπτικισμός – δεν επιδιώκει την κατάρρευση της γνώσης, μα τον εμπλουτισμό της. Είναι στη φύση του Σκεπτικιστή να αμφιβάλλει, όπως είναι στη φύση του και να συνδιαλέγεται, να επικοινωνεί. Δεν θα μπορούσε ποτέ να αποδεχτεί τυφλά κάποια «αλήθεια» δίχως να την εξετάσει από πολλαπλές οπτικές γωνίες. Και θα αρνούνταν κάθε μορφή δόγματος – μια που τα δόγματα δεν επιτρέπουν περαιτέρω έρευνα και περαιτέρω αναστοχασμό. Η φράση-κλειδί του, όπως ακούμε να λέει ο Χένρι Φόντα στην αρχή του έργου, είναι: “it’s possible”. Είναι πιθανό – μα όχι βέβαιο.

Αυτή η σπίθα της αμφιβολίας πυροδοτεί το φιλμ. Αυτή η σπίθα της αμφιβολίας, πάντα ταπεινή στο βάθος, γνωρίζοντας τα όριά της, είναι η ελπίδα μας απέναντι σε κάθε μορφή φανατισμού και προσκόλλησης σε τυφλές αλήθειες.

Η επιρροή της μειονότητας σε μια πλειοψηφία και οι διεργασίες της κοινωνικής αλλαγής

Γίνεται μια σπίθα να πυροδοτήσει ολόκληρη πυρκαγιά; Ασφαλώς και γίνεται – στην πραγματικότητα δεν υπάρχει φωτιά που να μην έχει ξεκινήσει από μια σπίθα μόνο.

Η κοινωνική και ιστορική πραγματικότητα αντανακλούν τη φυσική πραγματικότητα. Κάθε κοινωνικό γεγονός ξεκινάει από ένα μικρό, φαινομενικά, περιστατικό, κάθε ιστορικό συμβάν πηγάζει από μια αφορμή. Είναι δύσκολο, ως αδύνατο, να κατανοήσουμε σε βάθος τη μακρά (ατελείωτη!) εκείνη αλυσίδα των γεγονότων, πώς επηρεάζει το ένα το άλλο, πώς καταλήγει το ένα να επιδρά πάνω στο άλλο και όλα μαζί να διαμορφώνουν την πορεία των πραγμάτων. Τείνουμε να ερμηνεύουμε τον κόσμο και τα γεγονότα με μονόπλευρες αντιλήψεις πάνω στις «αιτίες» και τα «αποτελέσματα», μα η πραγματικότητα είναι πάντα περισσότερο σύνθετη από αυτό.

Να γιατί λοιπόν ένα φαινομενικά μικρό και ασήμαντο γεγονός μπορεί να έχει καταλυτική επίδραση στη συνέχεια – χωρίς αυτό να σημαίνει πως θα έχει καταλυτική επίδραση ούτως ή άλλως. Μα υπάρχει μια πιθανότητα να συμβεί. Κόντρα στην αποκαρδιωτική εκείνη αίσθηση της ασημαντότητας που νιώθουμε όταν αντιλαμβανόμαστε τη μικρότητα του εαυτού μας σε μια μαζική και ξένη απέναντί μας κοινωνία, υπάρχει πάντα εκείνο το «κάτι» που μας υπενθυμίζει πως τα πράγματα ίσως να μην είναι τόσο σκούρα όσο νομίζουμε: ίσως και να μπορεί ένας άνθρωπος να κάνει τη διαφορά κάποιες φορές. Ίσως μπορεί να γύρει η πλάστιγγα. Ίσως μπορεί να αλλάξει κάτι γύρω μας. Ίσως. Υπάρχει μια μικρή, μπορεί ελάχιστη, πιθανότητα – μα υπάρχει.

Αρκεί να δούμε την Ιστορία ως τώρα για να το επιβεβαιώσουμε αυτό: όλα αλλάζουν. Ίσως όχι με τον ρυθμό που θέλουμε και ίσως όχι προς την κατεύθυνση που θέλουμε. Μα αλλάζουν. Εδώ μια πεταλούδα σηκώνει τα φτερά της και ξεσπά τυφώνας στην άλλη πλευρά του κόσμου και νομίζετε πως οι πράξεις μας είναι τόσο, πια, ασήμαντες;

Το πρώτο βήμα για να αλλάξει μια γενική κοινωνική κατεύθυνση – η κατεύθυνση της πλειοψηφίας – είναι να αλλάξει μια μειονότητα ανθρώπων. Κάθε αλλαγή πάντα ξεκινάει από τους λίγους και επηρεάζει στην πορεία τους πολλούς – τα παραδείγματα είναι άφθονα αν δούμε τις ιστορικές αλλαγές. Αυτό δεν σημαίνει πως αλλαγή της μειονότητας συνεπάγεται, αυτόματα, αλλαγή και της γενικής πορείας των πραγμάτων! Η μειονότητα μπορεί να μείνει τέτοια που είναι: μια μειονότητα και να μην αλλάξει τίποτα απολύτως. Είναι εκείνο που θα ονομάζαμε, με κοινωνιολογικούς όρους, Ενσωμάτωση, ή Αφομοίωση. Ο σύγχρονος καπιταλισμός ξεχειλίζει με τέτοια παραδείγματα – από πολλές απόψεις μάλιστα, τέτοιες μειονότητες που πάνε «κόντρα στο ρεύμα» χρησιμεύουν και ως τροφή του συστήματος, ως αέρας ανάμεσα στα γρανάζια του – αναγκαίες για να μπορεί το σύστημα να ελίσσεται δίχως να ασφυκτιά, να ενσωματώνει τη διαφορετικότητα και με αυτόν τον τρόπο να εμπλουτίζεται το ίδιο.

Μα μια μειονότητα μπορεί να επηρεάσει τα πράγματα γύρω της, όπως έχουν δείξει άφθονες μελέτες της Κοινωνικής Ψυχολογίας. Σκοπός του παρόντος κειμένου, βέβαια, δεν είναι να εξαντλήσω αυτό το πελώριο θέμα – θα ήταν αδύνατο κάτι τέτοιο. Ίσα να θίξω κάποιες πτυχές του, με αφορμή πάντα το “12 Angry Men”.

Πώς επηρεάζει ο ήρωας και πρωταγωνιστής της ταινίας μας τους υπόλοιπους ένορκους; Το πρώτο βήμα είναι εκείνη η σπίθα του σκεπτικισμού, που ήδη αναφέραμε. Δίχως αυτόν δεν θα είχε γίνει τίποτα εξ’ αρχής. Κάθε αλλαγή χρειάζεται να πυροδοτηθεί από μια αντίστοιχη σπίθα. Αυτή η σπίθα με τη σειρά της μπορεί να γίνει λόγος, μπορεί να γίνει σκέψη, μπορεί να γίνει πράξη. Μα όλα ξεκινούν από αυτή τη σπίθα.

Δεύτερο βήμα στην επιρροή της μειονότητας είναι η σταθερότητα της άποψης. Σταθερότητα όχι με την έννοια του δογματισμού, μα με την έννοια της υγιούς αμφισβήτησης. Αν ο ήρωάς μας έδειχνε να μην έχει επιχειρήματα και ήταν ανασφαλής σαν τους άλλους, δεν θα είχε γίνει τίποτα. Κανείς δεν θα τον έπαιρνε στα σοβαρά. Μα εκείνος έχει λόγο, έχει άποψη και έχει διάθεση να τη μοιραστεί. Δεν κρύβεται, δεν φοβάται, δεν διστάζει. Έχω τις αμφιβολίες μου, εκφράζει, και έχει επιχειρήματα για να τις στηρίξει. Δεν είναι ο λόγος ενός κενού αμφισβητία, που αμφισβητεί τυφλά για να «πάει κόντρα στο σύστημα» - μα ενός υγιούς σκεπτικιστή που θέλει να επικρατήσει η αλήθεια.

Κι εδώ ερχόμαστε στο αμέσως ακόλουθο βήμα: το σθένος. Γιατί χρειάζεται θάρρος να ορθώσεις τη διαφορετικότητά σου και να την υπερασπίσεις με επιχειρήματα. Πολλοί θα δίσταζαν να το κάνουν. Όχι όμως ο πρωταγωνιστής μας. Ο φόβος και η σιωπή είναι το όπλο κάθε ολοκληρωτισμού. Το να μιλάς όμως, να υψώνεις τη φωνή σου και να ορθώνεις το ανάστημά σου – αυτό είναι η πνοή της ελευθερίας.

Είναι όμως αρκετά αυτά; Πόσες ηρωικές πράξεις ανθρώπων έγιναν και έφυγαν, δίχως αντίκρισμα; Δυστυχώς δεν αρκεί να κάνεις μόνος σου τη διαφορά – χρειάζεσαι και συνοδοιπόρους στο δρόμο σου. Όπως εξάλλου ομολογεί ο Χένρι Φόντα στην αρχή του έργου: «θα εκθέσω τα επιχειρήματά μου – μα αν ψηφίσουμε και εξακολουθείτε να έχετε άλλη άποψη από μένα, θα παραδώσω τα όπλα, δεν θα επιμείνω άλλο».

Ευτυχώς, όμως, στην περίπτωση της ταινίας, θα βρεθούν εκείνοι οι συνοδοιπόροι που θα κρατήσουν ζωντανή τη φλόγα, πάνω που πάει να σβήσει. Και σταδιακά η γνώμη της μειονότητας (ενός ανθρώπου αρχικά) αρχίζει και εξαπλώνεται – αργά μα σταθερά μετατρέπεται στη γνώμη των πολλών.

Πρόκειται για μια αργή και επίμοχθη διαδικασία, γεμάτη συγκρούσεις και πισωγυρίσματα. Καμία αλλαγή της προκοπής δεν ακολουθεί εντελώς ευθεία γραμμή, και όσες επεδίωξαν να το κάνουν έφαγαν τα μούτρα τους. Μα η φωτιά εξαπλώνεται, λίγο προς λίγο – οι σπόροι έχουν φυτευτεί.

Επίλογος. Δημοκρατία και διάλογος εναντίον ολοκληρωτισμού

Όπλα της μειονότητας στην ταινία είναι ο διάλογος, η επιχειρηματολογία, η ελεύθερη άποψη, η έρευνα, η αμφισβήτηση, η ευαισθησία – αντίπαλοί τους είναι ο δογματισμός, ο φανατισμός, η προκατάληψη, η αδιαφορία, η στενομυαλιά, ο τσαμπουκάς, η χλεύη. Με άλλα λόγια έχουμε μια κλασική σύγκρουση του υγιούς πνεύματος της δημοκρατίας από τη μία, με το πνεύμα του ολοκληρωτισμού από την άλλη. Ας μην κάνουμε παραλληλισμούς με την «δημοκρατία» σαν καθεστώς, όπως ισχύει στην εποχή μας. Εδώ αναφέρομαι στην υγιή δημοκρατία, σαν άποψη, σαν στάση ζωής – κατά πόσο υφίσταται αυτό και σε τι βαθμό υφίσταται στον κόσμο που ζούμε είναι άλλο θέμα.

Μα σάμπως αυτό δεν είναι και το σημαντικότερο μήνυμα του έργου; Δεν έχει σημασία αν μια πλειοψηφία άγεται και φέρεται. Αρκεί να υπάρχουν λίγοι που κάνουν τη διαφορά – που έχουν το θάρρος να σκεφτούν και να ορθώσουν το ανάστημά τους. Ίσως αυτοί οι λίγοι να αρκούν τελικά. Ίσως να μην χρειάζεται να αλλάξουν οι πολλοί – αρκεί να υπάρχουν αυτοί οι λίγοι.


Γιατί, σε τελική ανάλυση, κάθε φωτιά ξεκινάει από μια τόσο δα σπίθα.

© Παρουσίαση: Το Φονικό Κουνέλι, Οκτώβρης του 18. Δεν επιτρέπεται η αντιγραφή-αναδημοσίευση του συνολικού κειμένου σε άλλες ιστοσελίδες ή ιστότοπους.

Χώμα, Σκόνη και Άμμος

Η πραγματικότητα κάποιες φορές με ξεπερνάει. Δες – έχω χτίσει μια διαδικτυακή φωλιά την οποία προσπαθώ να γεμίζω με όλα όσα αγαπώ. Βιβλία, μουσικές, τέχνες, κινηματογράφο… Ένα λαγούμι καταχωνιασμένο θα ‘λεγε κάποιος κάτω από το έδαφος, πλημμυρισμένο με όμορφες μοναχικές ενασχολήσεις. Και μοιράζομαι τις ενασχολήσεις μου αυτές με τον κόσμο. Και πιστέψτε με – θα ήθελα πολύ να ασχολούμουν με αυτά και μόνο εδώ μέσα.

Μα η πραγματικότητα κάποιες φορές με ξεπερνάει … Πληροφορήθηκα τις εξελίξεις στη Γαλλία σήμερα το πρωί και ένιωσα λες και είχε ανοίξει κάποιος, με τη βία, μία τρύπα πάνω απ’ τη φωλιά μου. Και μέσα λες και ξεχύθηκε φωτιά και πίσσα μαύρη. Τι σκατά κόσμος είναι αυτός που ζούμε, σκεφτόμουν. Τι σκατά κόσμος είναι αυτός...

Θέλω πολύ να γράψω κάτι που να μην ακούγεται τετριμμένο, που να μην έχει ήδη ειπωθεί, μα μου είναι δύσκολο. Στεναχωριέμαι. Για τις ζωές που χάθηκαν – άδικα, όπως πάντα έτσι γίνεται. Και για τις αξίες που αγαπάμε και βρίσκονται στο στόχαστρο. Ας μην έχουμε καμία αμφιβολία για το τελευταίο: δεν τίθεται ζήτημα μάχης ανάμεσα σε λαούς – οι τελευταίοι ποτέ δεν είχαν τίποτα να χωρίσουν. Η σύγκρουση εκτείνεται σε επίπεδο συσχετισμού δυνάμεων από τη μία… και τυφλής, παράλογης οργής από την άλλη, με στόχο τις λεγόμενες αξίες του δυτικού πολιτισμού. Ο άγνωστος εχθρός είναι βγαλμένος από κάποια άλλη εποχή – Μεσαίωνα και ακόμα πιο πίσω.

 Πρόκειται για μια προσπάθεια επιβολής μιας νέας μορφής σκοταδισμού. Όπλο του ο φόβος, μέσο του ο ανορθολογισμός. Δυστυχώς ο σκοταδισμός αυτός δεν εδράζεται μόνο «εκεί έξω», κάπου, σε μια χώρα της Μέσης Ανατολής. Συνιστά μέρος των ίδιων των κοινωνιών που ζούμε. Ζήσαμε μια διαφορετική μορφή επιβολής κλίματος φόβου το καλοκαίρι που μας πέρασε. Η ευρωπαϊκή ακροδεξιά με τη σειρά της τρέφεται απ΄ το φόβο για να ενισχύσει τη δύναμή της. Μπρος στις αξίες της ελευθερίας, της κριτικής και της δημοκρατίας (αξίες που γεννήθηκαν πρώτα στην αρχαία Ελλάδα και μεταλαμπαδεύτηκαν στις χώρες της Δύσης) προβάλλουν τα συναισθήματα του μίσους, του φόβου απέναντι στη διαφορετικότητα, η μισαλλοδοξία, το κλείσιμο των συνόρων, η μετατροπή των χωρών σε φρούρια –  αδίστακτα, απολυταρχικά, ανελεύθερα.

Η ιστορία της Δύσης είναι μια πονεμένη ιστορία. Κράτη που μιλούν για ελευθερία και εξάγουν κατακτήσεις και πολέμους. Ηγέτες που διαλαλούν τα αγαθά της δημοκρατίας, την ίδια ώρα που προσκυνούν τον (βαθιά αντιδημοκρατικό) θεό του χρήματος. Σύμφωνοι, κύριοι – λυπούμαι και γω όταν βλέπω τις γυναίκες της Μέσης Ανατολής με τις μπούργκες στα κεφάλια και τους φανατικούς θρησκόπληκτους να θεωρούν πως μια φωτογραφία μπορεί να τους ρουφήξει την ψυχή. Μα τι μπορώ να κάνω γι’ αυτό; Να τους αλλάξω; Όχι δα! Άσ’ τους! Άσ’ τους να κάνουν ό,τι θέλουν, να πιστεύουν ό,τι θέλουν, να ζούνε σε όποιο καθεστώς θέλουν! Η δημοκρατία δεν είναι εξαγώγιμο προϊόν, κύριοι. Ούτε η ελευθερία. Πηγάζουν εκ των έσω. Αν επιθυμεί ο ίδιος ο λαός, θα τα διεκδικήσει μόνος του.

Σεβάσου λοιπόν τη διαφορετικότητά του και άφησε τον να ζει στον Μεσαίωνα που διάλεξε. Δεν θα τον αλλάξεις!

Μα αν θες να τον κυριεύσεις δια του χρήματος, όπως έχεις ήδη κάνει στους λαούς της Δύσης… πρόσεξε, γιατί η οικονομική κυριαρχία είναι η μεγαλύτερη μορφή επιβολής. Οι λαοί της Δύσης μπορούν να αντιδράσουν (ακόμα) σε αυτό. Ο κόσμος βγαίνει έξω, διαδηλώνει, ρίχνει κυβερνήσεις, επαναστατεί – όλα γέννημα θρέμμα της δυτικής παράδοσης. Μα η μεσανατολική παράδοση δεν έχει εκλογές, δεν έχει κυβερνήσεις, δεν έχει επαναστάσεις, δεν έχει κριτική αντιπαράθεση… χώμα και σκόνη και άμμος οι κατακτήσεις του πολιτισμού και του ορθού λόγου.

Χώμα και σκόνη και άμμος… Σαν τα αρχαιολογικά μνημεία που μετατρέπονται σε σκόνη από τις επιθέσεις της τυφλής οργής… Ο πολιτισμός καταρρέει σαν πύργος από τραπουλόχαρτα.

Δεν γνωρίζω ποια μπορεί να είναι η λύση. Ξέρω όμως πως την τρέλα δεν την πολεμάς με ακόμα μεγαλύτερη τρέλα. Η μετατροπή της Ευρώπης σε φρούρια-προπύργια φασιστικών καθεστώτων δεν είναι η λύση. Γιατί όλη η ουσία εκείνου που ονομάζουμε δυτικός πολιτισμός στηρίζεται σ’ εκείνες ακριβώς τις κατακτήσεις του Λόγου και του Πνεύματος, που τόσο εύθραυστες είναι απέναντι στην επέλαση των βαρβάρων.

Των εξωτερικών βαρβάρων… και των εγχώριων βαρβάρων.

Αυτήν ακριβώς τη κληρονομιά οφείλουμε με κάθε τρόπο να διαφυλάξουμε. Για να μη μετατραπούν όλα σε χώμα, σε σκόνη, σε άμμο… Ούτως ή άλλως “dust in the wind” είμαστε, όπως έλεγε εκείνο το τραγούδι. Μα εκείνα που αφήνουμε πίσω μας… η κληρονομιά αιώνων γεμάτων τέχνη, δημιουργία, πολιτισμό… είναι κάτι παραπάνω. Για κάθε δέντρο που ρίχνουν, κάθε δάσος που καίνε, κάθε στρέμμα που περιφρουρούν... να φυτεύουμε ένα σπόρο… και ακόμα και η έρημος μπορεί έτσι, κάποτε, ν’ ανθίσει.

Et in Arcadia Ego

Εισαγωγή

“Et in Arcadia Ego”. Ο τίτλος ενός ξακουστού πίνακα του Νικολά Πουσέν, στον οποίο μια παρέα βοσκών παρατηρούν το μυστήριο αυτό μήνυμα να σχηματίζεται πάνω σε μια πλάκα. Γύρω τους η φύση ζει τον οργασμό της. Τόπος, η αιώνια Αρκαδία – η συλλογική Αρκαδία των ονείρων, της νιότης, της φύσης και του έρωτα. Μα το μήνυμα ρίχνει μια σκιά στο περιβάλλον. «Βρίσκομαι ακόμα και εδώ, στην Αρκαδία», δηλώνουν τα παγερά γράμματα – και για λίγο μόνο η σιωπή τυλίγει τη φύση με το πέπλο της.

Ο λόγος για το θάνατο, που βρίσκεται παντού. Ακόμα και στη γλυκιά Αρκαδία. Που κάποια στιγμή ίσως δει τα όνειρά της να γκρεμίζονται, τα δέντρα να μαραίνονται, τη νιότη της να χάνεται.

Αυτή τουλάχιστον είναι η μία όψη του νομίσματος. Γιατί αν διαβάσουμε ανάμεσα στις γραμμές, συνειδητοποιούμε κάτι διαφορετικό. “Et In Arcadia Ego”, σε έναν κόσμο που τα πάντα μεταβάλλονται διαρκώς, δεν σημαίνει τέλος – μα μετάβαση. Αλλαγή. Το παλιό δέρμα που φεύγει για να βγει το νέο. Σημαίνει πως ακόμα και η Αρκαδία μεταβάλλεται – ακόμα και ένας τόπος φαινομενικά αιώνιος και αμετάβλητος.

Και αν αλλάζει ο παράδεισος… να είστε βέβαιοι πως το ίδιο συμβαίνει και στην κόλαση.

Φρούρια από Ατσάλι

Και ας έρθουμε τώρα στην κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα. Φτάσαμε όπως φαίνεται στο «τέλος» της αιματηρής διαδρομής των τελευταίων εβδομάδων και ο δρόμος που απλώνεται μπροστά μας περιβάλλεται με φράκτες και σιδηροπλέγματα. Τα ίδια με πριν και ακόμα χειρότερα. Κι ενώ το Φρούριο που αποκαλείται σύγχρονη Ευρωπαϊκή Ένωση κατέστησε σαφές πως δεν ανέχεται εναλλακτικούς δρόμους και οποιαδήποτε αμφισβήτηση της Ιερής της Θεότητας: της Οικονομίας που κινεί τα πάντα, ορίζει πολιτικές, θέτει κυβερνήσεις, απορρίπτει άλλες που δεν της είναι αρεστές, διαμορφώνει συνειδήσεις, και ενίοτε πετάει στην κουβέντα λέξεις παρωχημένες όπως «δημοκρατία» και «αλληλεγγύη» - έτσι, για να γελάσουμε και λίγο.

Πρόκειται κυριολεκτικά για μια πελώρια λαίλαπα, μια Χάρυβδη με ορθάνοιχτο στόμα, στην άβυσσο της οποίας πέφτει κάθε πλοιάριο με εναλλακτικό προορισμό. Μην απορείς που ένα κόμμα αριστερού προσανατολισμού καταλήγει να εφαρμόζει μέτρα όμοια με εκείνα που θα έπαιρνε ένας πολιτικός της παλαιάς (και νέας) τάξης πραγμάτων. Στον βυθό της οικονομικής Χάρυβδης όλες οι πολιτικές μετατρέπονται σε μια ομοιογενή, συμπαγή μάζα – το φαγητό που κατάπιε και τώρα πια χωνεύει. Κάθε κόμμα το ίδιο θα πάθαινε στη θέση του – ακόμα και αν το πλοίο σου γράφει «αλλαγή» πάνω στο κατάστρωμα, όταν ο άνεμος φυσάει μονίμως προς τα πίσω – θα σε καταπιεί και σένα η σκύλα του βυθού. Θα σε ρουφήξει και σένα η δίνη. Δεν ζούμε στην εποχή των κρατικών πολιτικών, μα των υπερεθνικών πολιτικών.

Πόσο μικρή και ασήμαντη μοιάζει η καημένη η δημοκρατία μας μπροστά στις τράπεζες και τα οικονομικά μονοπώλια. Ένας Δον Κιχώτης, καβάλα στ’ άλογο του, ενώ φρούρια-ανεμόμυλοι τον περιτριγυρίζουν. Φρούρια με τείχη από ατσάλι. Θα φας τα μούτρα σου Δον Κιχώτη, να το ξέρεις.

«Εγώ κάνω κουμάντο, κύριοι», αντηχεί η φωνή του εκπροσώπου της οικονομικής ολιγαρχίας μέσα από τα ατσάλινα τείχη του Φρουρίου. «Η πολιτική είναι ξεπερασμένη λέξη, μα την επικαλούμαστε, καθώς μας χρησιμεύει όταν έρχονται εκλογές. Διαχείριση και μόνο, εδώ βρίσκεται η ουσία των πραγμάτων. Επιθυμείτε να διαχειριστείτε την εξουσία, διατηρώντας αλώβητο το status quo, μέχρι να παραχωρήσετε (με συνέπεια και αίσθημα ευθύνης) την σκυτάλη σε άλλον, που θα πράξει ακριβώς τα ίδια με εσάς; Εάν ναι, τότε μετά χαράς να σας υποστηρίξουμε. Αρκεί η Πυραμίδα που χτίσαμε με επιμονή και κόπο να παραμείνει αλώβητη. Γιατί είναι ωραία να ατενίζεις τον κόσμο από ψηλά – εκεί, στην κορυφή».

Ένας Κόσμος που δεν Επιλέξαμε

Δες λοιπόν, ριχτήκαμε σ’ έναν κόσμο γεμάτο αξίες και θεσμούς τους οποίους βρήκαμε έτοιμους – δεν τους δημιουργήσαμε οι ίδιοι. Μια κοινωνία που μας έλεγε να επιδιώκουμε υψηλούς σχολικούς βαθμούς, να βλέπουμε τηλεόραση, να καταναλώνουμε τα νεότερα προϊόντα της μόδας, να κυνηγάμε μια δουλειά, να τρέχουμε για να προλάβουμε το πρωινό μετρό, να αγοράζουμε πιστωτικές κάρτες, να βρίζουμε τους πολιτικούς όταν δεν τους ακολουθούμε στα τυφλά (και το αντίστροφο), να περιφρονούμε το διάλογο και τη γνώση, να μαζεύουμε λεφτά, να τα σκορπάμε στα κλαμπ και στα σκυλάδικα, να ανταγωνιζόμαστε το γείτονα (σε αγαθά, ομορφιά και επιτυχίες), να θέτουμε το προσωπικό συμφέρον μας πάνω από τα άλλα. Πατώντας ο ένας πάνω στο κεφάλι του άλλου, βυθίζοντας τα κεφάλια τους στη λάσπη – μπας και αρπάξουμε πρώτοι τη μπανάνα απ’ το δέντρο.

Μεταξύ άλλων η ίδια κοινωνία (προφανώς κατά λάθος) μας μίλησε και για ελευθερία. Για αξιοπρέπεια. Για αλληλεγγύη. Για δημοκρατία. Για ισότητα. Και εμείς αγαπήσαμε αυτές τις λέξεις. Και σκεφτήκαμε τότε: «καλά ρε παιδιά. Τι σχέση έχουν οι λέξεις αυτές με τους κοινωνικούς θεσμούς που κυριαρχούν γύρω μας; Με την κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα; Με τις αξίες που υπηρετούνται, όχι στα λόγια, μα στην πράξη; Με τον τρόπο ζωής που επιθυμείτε να διάγουμε οι ίδιοι;»

Τι είναι οι κοινωνικοί θεσμοί, αν όχι αποκρυσταλλωμένες κυρίαρχες αξίες; Και τι είναι οι κυρίαρχες αξίες, αν όχι συσχετισμοί δύναμης;

Να λοιπόν που η πολιτική εισβάλλει ξανά από την πίσω πόρτα, σε έναν κόσμο που επιθυμεί να την περιθωριοποιήσει. Μα εισβάλλει με έναν αρνητικό τρόπο, ως θέληση για δύναμη – και διατήρηση, πάση θυσία, των κεκτημένων. Η πολιτική λειτουργεί ως χωροφύλακας στο ίδιο εκείνο Φρούριο που απαιτεί να συγκατοικούν οι υπήκοοί της. Η πολιτική καταλήγει να γίνεται ο Κέρβερος που παραφυλά, το μπατσόσκυλο που παρουσιάζει τα σουβλερά του δόντια, σε περίπτωση που επιθυμείς να αρπάξεις το Ιερό Κειμήλιο της Οικονομίας απ’ το βάθρο του – και να το τοποθετήσεις στη θέση που του αρμόζει: όχι ψηλά στην κορυφή, μα χαμηλά, υπηρετώντας τους ανθρώπους – όχι απαιτώντας να το υπηρετούν αυτοί.

Ακόμα και ο εμπνευστής του οικονομικού φιλελευθερισμού, ο Άνταμ Σμιθ, θα συμφωνούσε με αυτό, κύριοι. Για τον οποίο η φιλελεύθερη οικονομία, ακολουθώντας ηθικά πρότυπα, όφειλε να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι το αντίθετο.

Επιλογές

Δυστυχώς το πρόβλημα ποτέ δεν ήταν απλά κάποιοι συγκεκριμένοι πολιτικοί – τι νόημα έχει να κατονομάσω πρόσωπα; Μας κούρασαν τα συγκεκριμένα πρόσωπα τόσες μέρες να τα βλέπουμε και να συζητάμε γι’ αυτά. Πολιτικοί. Τι είναι και αυτοί, αν όχι μαριονέτες συγκεκριμένων θεσμών, ιδεολογιών και συσχετισμών δύναμης; Τα πολιτικά οικοδομήματα χτίζονται πάνω σε αξίες. Και οι αξίες τρέφονται από στάσεις και επιλογές ζωής. Στην εποχή μας κυρίαρχη αξία κατέληξε να είναι η οικονομία. Ας μην είμαστε αφελείς – πάνω και απ’ την ελευθερία, τη δημοκρατία, την ανθρωπιά… η οικονομία κινεί τις τύχες των λαών σήμερα. Τις πολιτικές του κόσμου. Της πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης – μιας ένωσης τόσο σωστής και τόσο λανθασμένης όσο αφορά τον προσανατολισμό της. Και αν με ρωτάτε πως φτάσαμε ως εδώ… φτάσαμε εδώ γιατί κάποτε, κάποιοι ύψωσαν την οικονομία, τις αγορές και το προσωπικό κέρδος στο βάθρο. Και μαζί τους πρεσβευτές της, οι οποίοι ουσιαστικά κινούν τα νήματα – στη χώρα μας, μα και παντού στον κόσμο.

Ήταν κι αυτό εν μέρει πολιτική επιλογή – τότε, στις αρχές της δεκαετίας του 80, όταν η Μάργκαρετ Θάτσερ διακήρυττε τις αρετές του νεοφιλευθερισμού, κόντρα στο παρηκμασμένο κοινωνικό κράτος. Η διαφορά είναι πως στον ατσάλινο αυτό κόσμο της σκληρής οικονομίας, οι αδύναμοι κρίκοι υποφέρουν πάντα πιο πολύ. Όπως συμβαίνει τώρα και με τη δική μας χώρα.

Μα δεν ήμασταν ποτέ εντελώς ανίσχυροι – ούτε αμέτοχοι. Σκέψου. Εσύ, που διαβάζεις τώρα αυτό το κείμενο. Τι θα ήταν ο κόσμος μας αν έπαυαν όλοι να καταναλώνουν αντικείμενα που δεν έχουν πραγματική ανάγκη; Αν δεν έβαζε ο γείτονας στην άκρη χρήματα για ένα δεύτερο αμάξι. Αν δεν επέλεγες να αγοράσεις εκείνη την τσάντα των εκατοντάδων ευρώ και προτιμούσες μια άλλη στη θέση της. Αν αδιαφορούσες για το νεότερο κινητό τηλέφωνο ή tablet – το παλιό κάνει τη δουλειά του μια χαρά. Αν στην εργασία σημασία είχε για σένα η ικανοποίηση που σου παρέχει – και όχι τα χρήματα που δίνει. Αν δεν έπαιρνες ατελείωτα δάνεια, προκειμένου να αποκτήσεις ακόμα περισσότερα αγαθά. Αν περιφρονούσες το lifestyle και τις μόδες. Αν δεν έσκαγες τα χρήματα σου σε ανούσιες διασκεδάσεις – και τα επένδυες μια φορά στις τέχνες, στην κουλτούρα. Αν πουλούσες την τηλεόρασή σου σε κάποιο παλιατζίδικο, ή ακόμα καλύτερα, αν την άφηνες σε καμιά χωματερή – εκεί που της αρμόζει.

Ο κόσμος μας θα έχανε τους βασικούς πυλώνες του. Η οικονομία θα γκρεμιζόταν απ’ το βάθρο της. Και από Φετίχ και Ιερό θα μετατρεπόταν σε ένα ακόμα ανταλλάξιμο, μεταξύ ανθρώπων, αγαθό. Μέσο, όχι σκοπός.

Και τότε λέξεις όπως ελευθερία, δημοκρατία, αλληλεγγύη… θα είχαν πραγματικό νόημα. Δεν θα ήταν κούφια λόγια, διακοσμητικές γλάστρες στα οχυρά των οικονομικών κολοσσών.

Μα συνεχίζουμε να αγαπάμε αυτές τις λέξεις – για εκείνη τη σπιθαμή αληθινού και αιώνιου που ξεχύνεται μέσα τους. Και σαν τους σπόρους που φυτρώνουν καταμεσής σιδέρων και μαρμάρων, σε έδαφος έρημο και αφιλόξενο, μα συνεχίζουν να ξεπετούν βλαστούς κι φύλλα – έτσι και οι συγκεκριμένες αξίες ολοένα γεννιούνται και πεθαίνουν, για να γεννηθούν ξανά μετά, μέσα από τις δυσκολίες.

Φως στο Τούνελ

Μας άφησε λοιπόν τίποτα ελπιδοφόρο η περιπέτεια των τελευταίων εβδομάδων; Ή καταλήγουμε στα ίδια σκατά; (για να το πω ευθέως).

Νομίζω πως μας άφησε κάτι, ναι. Και αυτό ο ίδιος το εντοπίζω στα πλήθη του κόσμου που αποφάσισαν να υψώσουν τη φωνή τους, όχι στη χώρα μας μόνο, μα στον κόσμο όλο. Κάτι τέτοιο είχαμε καιρό να δούμε. Το ελληνικό ζήτημα εξαπλώθηκε σαν κύμα άγριας θάλασσας και άνθρωποι ευαισθητοποιημένοι στις πραγματικές ανάγκες της παγκόσμιας (όχι μόνο ελληνικής) κοινωνίας, ένωσαν τη φωνή τους, απαιτώντας μια εναλλακτική λύση. Μια διαφορετική πολιτική, που δε θα βιάζει ασύστολα λέξεις όπως «δημοκρατία» και «αλληλεγγύη», μα θα τις τιμά στην πράξη. Που θα υπενθυμίζει πως η τωρινή Ευρώπη δεν είναι η Ευρώπη που επιθυμούμε (επιθυμούμε μια ενωμένη Ευρώπη, μα όχι έτσι!)

Τελευταίο περιστατικό το hashtag διεθνούς συμπαράστασης “This is a Coup”, αποκαλύπτοντας την ουσία των σκληροπυρηνικών γερμανικών πολιτικών – τότε τα τανκς, τώρα οι τράπεζες, η ουσία είναι ίδια.

#This is a Coup

Όσο αφορά το «Όχι» του δημοψηφίσματος; Ένα «Όχι» για το οποίο ειπώθηκε από ορισμένους πως αν δεν είχε γίνει, θα ήταν καλύτερα τα μέτρα και ευνοϊκότερη η στάση των Ευρωπαίων εταίρων… Ε λοιπόν, συμφωνώ απόλυτα με το τελευταίο. Θα ήταν όντως θετικότερη η στάση τους, αν δεν είχε αποδοκιμάσει τα μέτρα (τα μέτρα, όχι την Ευρώπη) η πλειοψηφία του κόσμου – και φυσικά αν είχαμε άλλη κυβέρνηση. Σε ποιον αρέσει να αποδοκιμάζουν τις πολιτικές του; Προτείνω λοιπόν στο εξής να ορίζουν οι ίδιοι οι εταίροι μας τις κυβερνήσεις, μια που η γνώμη του κόσμου τους παρεμποδίζει. Τι σχέση έχει εξάλλου η δημοκρατία με την τωρινή οικονομία.

Θα μπορούσαν εξάλλου να ορίζουν τις κυβερνήσεις τα ιδιωτικά Μέσα Ενημέρωσης. Θα ασκείται η διαδικασία των εκλογών μόνο ανάμεσά τους. Να αποφασίζουν για εμάς οι καναλάρχες και οι γνωστοί δημοσιογράφοι, στο όνομα του δημοσιογραφικού ρεαλισμού και των τηλεοπτικών παραθύρων. Θεωρώ πως πρόκειται για μια ευφυέστατη ιδέα, η οποία θα μας γλίτωνε από πολλές μελλοντικές περιπέτειες. Γιατί τι είναι οι εκλογές; Μια «περιπετειούλα». Αχρείαστη.

Όσο αφορά την κυβέρνηση; Επανέρχομαι στην αρχική παρομοίωση που έκανα – με το καράβι και τη Χάρυβδη. Μπλουμ – εκτός αν βαδίζουν πολλά καράβια στην ίδια κατεύθυνση και όχι ένα μόνο. Δεν υπάρχει πολιτική «αριστερά» δίχως συμμαχίες – μονάχα άκαρπα λόγια. Δίχως ομαδικό πνεύμα που υλοποιείται σε πολιτικούς συμμάχους, δίχως κοινωνικά κινήματα όχι μόνο εντός της χώρας της, μα παντού. Κακά τα ψέματα, τίθεται θέμα συσχετισμού δυνάμεων. Εάν υπήρχαν εναλλακτικές κυβερνήσεις στην Ευρώπη (ειδικά στη Γερμανία), πιθανό τα πράγματα να έπαιρναν άλλη τροπή. Δεν θα άλλαζε ο κόσμος (δεν είναι ικανές οι εκλογές από μόνες τους για κάτι τέτοιο) – μα ίσως έπαιρνε άλλη ρότα το καράβι. Ίσως να γίνει κάτι τέτοιο στο μέλλον, ποιος ξέρει.

Μα τα αιτήματα κοινωνικής δικαιοσύνης υπήρξαν πάντα κάτι πολύ ευρύτερο από οποιοδήποτε κόμμα. Τα κοινωνικά κινήματα προηγούνται, τα κόμματα έρχονται μετά. Οι τελευταίοι συχνά θεωρούν τους εαυτούς τους εκφραστές και αντιπροσώπους των κοινωνικών αυτών κινημάτων – μα στην πράξη τα κινήματα συνεχίζουν, ακόμα και όταν τα κόμματα μένουν στάσιμα. Αλίμονο αν οι κοινωνίες περίμεναν τα κόμματα για να αλλάξουν! Αν έφερε κάτι αυτό το «Όχι» ήταν μια σπίθα που πυροδότησε αντίστοιχα κινήματα – μια αμυχή άμεσης δημοκρατίας, μια ιδέα αυτονομίας. Φανέρωσε - εν μέρει, έστω - έναν κόσμο που επιθυμεί να αυτοπροσδιοριστεί, να πάρει την τύχη του στα χέρια του. Να μην είναι έρμαιο των Μέσων Προπαγάνδας – δημοσιογραφικών, οικονομικών και κομματικών.

Σε συνδυασμό με την κοινωνική κατακραυγή που προκάλεσε η αλαζονική συμπεριφορά των σκληροπυρηνικών ευρωπαϊκών κύκλων, σε επίπεδο διεθνές… αυτά, ναι, θεωρώ πως αφήνουν μια αίσθηση ελπίδας. Όπως και το γεγονός πως ο κόσμος δεν επαναπαύεται – μα εξακολουθεί να διεκδικεί, περισσότερο από ποτέ.

Σκεφτείτε – το εναλλακτικό θα μπορούσε να είναι μια κοινωνική πραγματικότητα δίχως περιπέτειες… Μα και δίχως διεκδικήσεις… δίχως φωνές που εναντιώνονται. Κανείς δεν θα ασχολούνταν με τη χώρα μας και με τις κοινωνικές αδικίες σε βάρος της – κανείς δεν θα αντιλαμβανόταν πως οι συγκεκριμένες κοινωνικές αδικίες αργά ή γρήγορα θα χτυπήσουν και την δική του πόρτα.

Θα γίνονταν όλα στη σιωπή – συμφωνίες, συναντήσεις, συμβούλια. Θα υπογράφονταν νόμοι στα κρυφά. Οι απαραίτητες χειραψίες, το προκατασκευασμένο ρεπορτάζ στα Μέσα Ενημέρωσης και τέλος. Κανείς δεν θα είχε ασχοληθεί. Η πολιτική θα πέθαινε – όχι στα κοινοβούλια (εκεί ψυχορραγεί ούτως ή άλλως), μα στους δρόμους. Στα δίκτυα. Στις συζητήσεις. Στις συνειδήσεις του κόσμου.

Μια υποσημείωση: Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει φτάσει να μετατραπεί σε Φρούριο, δεν θα επιτρέψουμε να γίνουν το ίδιο οι ζωές μας – και οι χώρες μας. Αυτό πηγαίνει στους εθνικιστές και φασίστες αυτού του τόπου, που εναντιώθηκαν και εκείνοι στην κατάσταση – μα για εντελώς διαφορετικούς λόγους. Αγαπούμε τη δημοκρατία επειδή ακριβώς βιάζεται παράφορα από τους εκπροσώπους της οικονομικής ολιγαρχίας – δεν θα επιτρέψουμε να την βιάσετε και σεις με τη σειρά σας. Το όραμά μας είναι εκείνο μιας κοινωνίας των λαών, δημοκρατικής, αυτόνομης, ελεύθερης – δεν είναι άλλα φρούρια.

Banksy

Et In Arcadia Ego

Et in Arcadia Ego. Ο κόσμος που έχετε χτίσει, κύριοι. Εσείς όλοι, με τα ακριβοπληρωμένα σας κουστούμια και τα ακριβά αμάξια σας… Εσείς με τις κάμερες στραμμένες προς το μέρος σας και τις τσέπες σας γεμάτες… Εσείς που θεωρείτε πως κρατάτε το τιμόνι και πως το καράβι σας θα πλέει μονίμως σε ήσυχα νερά… Εσείς που πιστεύετε πως το ατσάλινο οικοδόμημά σας θα διαρκέσει για πάντα… Ένα έχω να σας πω: Et In Arcadia Ego.

Μα αν θέλετε, αφήνουμε τα λατινικά και πιάνουμε τα ελληνικά: Τα πάντα ρει, κύριοι. Ακόμα και ο «ρεαλισμός» σας – τόσο «ρεαλιστικός», που φαίνεται να αγνοεί πως τίποτα δε μένει στάσιμο. Η ίδια η Αρκαδία μεταβάλλεται.

Να ξέρετε, κύριοι. Δεν δημιουργήσαμε εμείς αυτόν τον κόσμο – έτοιμο τον βρήκαμε. Η κρίση δεν ξεκίνησε πριν λίγες εβδομάδες – ούτε πριν πέντε μήνες, επί διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ. Ούτε καν πριν 5 χρόνια, όταν ήρθαν τα μνημόνια. Φέρει ιστορία δεκαετιών πίσω της. Και τώρα πληρώνουμε τα σπασμένα άλλων.

Μα αλίμονο αν χάσω την ελπίδα μου. Γιατί γνωρίζω πως τα πάντα μεταβάλλονται. Και γνωρίζω επίσης πώς μπορώ να αντισταθώ απέναντί σας με τον δικό μου τρόπο – δεν είναι ο άμεσα πολιτικός δρόμος αυτός, ούτε εκείνος της τυφλής οργής. Δεν είναι ο δρόμος της επίθεσης απέναντι στους πάντες και στα πάντα ("όλοι εσείς φταίτε"), ούτε ο δρόμος της μη κριτικής αποδοχής. Δεν είναι ο δρόμος της μισαλλοδοξίας και του φανατισμού, ούτε όμως της απάθειας και της αδιαφορίας.

Είναι ο δρόμος της απόλυτης και ριζικής περιφρόνησης απέναντι σε όλα εκείνα τα κάλπικα αγαθά που τόσα χρόνια υψώνετε στο βάθρο. Της μικρής, μα σταδιακής αποδυνάμωσης του Πυλώνα πάνω στον οποίο στέκεστε και προσπαθείτε αλαζονικά να πιάσετε τον ήλιο. Εκείνου του πυλώνα που ονομάζεται Οικονομία και θαρρεί πως κρατά τις τύχες μας στα χέρια του. Πετραδάκι πετραδάκι θα αφαιρούμε τα κομμάτια του – επιλέγοντας να ζούμε αλλιώς. Προσπαθώντας να δώσουμε έμφαση σε όσα πραγματικά αξίζουν – όχι σε όσα μόνο λάμπουν. Και σε αυτό δεν είμαστε μόνοι – είναι πολλοί σαν εμάς.

Και ο Πυλώνας θα αποδυναμωθεί. Και σταδιακά ο κόσμος σας θα γύρει – σταδιακά ο κόσμος σας θα πέσει.

Δεν θα πέσει από εκλογές ή πολιτικά προγράμματα, ούτε από πολιτικούς ηγέτες. Δεν θα πέσει με οικονομικές κρίσεις ή ταραχώδη γεγονότα, όχι με οργή ή βία… Δεν θα είναι ο πόνος και η πίκρα των ανθρώπων που θα ρίξουν τον κόσμο σας - δεν θα είναι η μιζέρια και η φτώχεια εκείνες που θα αλλάξουνε τον κόσμο, ούτε καν το δημοψήφισμα ενός λαού που αγωνιά για το μέλλον του… Δεν θα είναι διατάξεις, συμβούλια, διασκέψεις αρχηγών. Δεν θα είναι τηλεπαράθυρα και διαβουλεύσεις ειδημόνων. Όχι.

Θα είναι οι εναλλακτικές επιλογές μας. Η νέα ζωή που ξεπηδά μέσα απ’ την παλιά – γιατί πάντα το καινούργιο ξεπηδούσε μέσα απ’ το παλιό. Η απόλυτη, ριζική περιφρόνησή μας απέναντι στις παλιές συνήθειές σας. Στο καλύτερο αμάξι. Στο πολυτελές σπίτι. Στη δουλειά με τα πολλά λεφτά. Στο ακριβό ρούχο. Στο φινετσάτο εστιατόριο. Στο μοδάτο κλαμπ. Στον ανταγωνισμό με το γείτονα που έχει περισσότερα υλικά αγαθά. Στην δυσπιστία απέναντι στον ξένο. Στην ανούσια γοητεία της πιστωτικής. Στο αδιάφορο κάλεσμα της διαφήμισης.

Θα μάθουμε να ξεχωρίζουμε μόνο εκείνα που έχουμε πραγματικά ανάγκη. Και θα αδιαφορήσουμε για όλα τα υπόλοιπα – όχι επειδή «δεν μπορούμε να τα έχουμε». Μα γιατί δεν θέλουμε! Και θα δημιουργήσουμε ξανά. Χωρίς να σας ζητήσουμε την άδεια. Θα δημιουργήσουμε πέρα και έξω απ’ τους κανόνες σας. Γιατί ο κόσμος αλλάζει όταν είναι έτοιμος να αλλάξει – και θα είναι έτοιμος να αλλάξει, όταν έχουμε μάθει να ζούμε διαφορετικά. Μπορεί να χρειαστούν πολλές δεκαετίες, ίσως ακόμα περισσότερο… μα οι παλιές στάσεις ζωής θα δώσουν επιτέλους τη θέση τους σε νέες.

Κι αυτός εδώ ο κόσμος σας, που με νύχια και με δόντια διατηρείτε μέσα στο ατσάλινό του Φρούριο, θεωρώντας πως θα μείνει για πάντα ίδιος… Θα ακούσει την ηχώ, όπως αντηχεί μέσα από τα κούφια του δωμάτια… Και η ηχώ θα λέει το εξής:

Et in Arcadia Ego.