100 Έργα Ορόσημα στην Ιστορία της Ζωγραφικής, μέρος IV

Χρώμα και Φως. Ο Ιμπρεσιονισμός

“Μια καλή εντύπωση χάνεται πάντα τόσο γρήγορα” - Κλωντ Μονέ

“Δεν έγινα Ιμπρεσιονιστής. Απ΄ότι θυμάμαι, υπήρξα πάντα τέτοιος” - Κλωντ Μονέ

“Είμαστε όλοι τα υποκείμενα εντυπώσεων, και κάποιοι από μας επιζητούμε να μεταδώσουμε τις εντυπώσεις μας σε άλλους. Στην τέχνη της επικοινωνίας των εντυπώσεων βρίσκεται η δύναμη να γενικεύεις, χωρίς όμως να χάνεις τη λογική εκείνη σύνδεση ανάμεσα στο όλο και στα μέρη του, που τόσο ικανοποιεί το νου” - Καμίλ Πισαρό

“Χρειάστηκε κάποια χρόνια μέχρι να μάθει ο κόσμος πως για να εκτιμήσει έναν ιμπρεσιονιστικό πίνακα, πρέπει να πάει πίσω ορισμένα βήματα και να απολαύσει το θαύμα να βλέπει όλες εκείνες τις αινιγματικές, σκόρπιες πινελιές να έρχονται ξαφνικά στη ζωή μπροστά στα μάτια μας” - Έρνστ Γκόμπριχ (συγγραφέας του “Χρονικού Της Τέχνης”)

“Ο Ιμπρεσιονισμός είναι η εφημερίδα της ψυχής” - Ανρί Ματίς

Ήταν, επίσης, η μεγαλύτερη εικαστική επανάσταση της εποχής του. Το συναρπαστικότερο κρυφό χαρτί ενός αιώνα που τόσα χαρτιά έκρυβε μες στα μανίκια του. Ήταν ένα κίνημα που όσο περιφρονήθηκε αρχικά, τόσο λατρεύτηκε στη συνέχεια. Τα έργα των Ιμπρεσιονιστών παραμένουν ανάμεσα στα πιο δημοφιλή εκθέματα, στα μουσεία όλου του κόσμου. Και ο λόγος είναι απλός: πρόκειται για έργα που μοιάζουν να έχουν παγιδεύσει μέσα τους το φως του ήλιου.

Ποτέ άλλοτε δεν αποδόθηκε με τόση ζωντάνια η φύση. Τα λουλούδια, τα δέντρα, τα γεφύρια, οι λίμνες... αναπνέουν, το νιώθεις. Σχεδόν ακούς το κελάηδημα των πουλιών που κρύβονται στις πολύχρωμες φυλλωσιές, σχεδόν φτάνει στα αυτιά σου ο ήχος του γάργαρου νερού που ρέει κάτω απ' το γεφύρι.

Ο Ιμπρεσιονισμός δεν επεδίωξε να αποδώσει με απόλυτη, φωτογραφική “εντέλεια” το αντικείμενο της θέασής του. Παρατηρώντας από κοντά τα τοπία του διαπιστώνεις πως απαρτίζονται από πλήθος σκορπισμένων πινελιών, που μοιάζουν να έχουν γίνει γρήγορα, δίχως τις χρονοβόρες διαδικασίες τελειοποίησης του παρελθόντος. Αρκεί να συγκρίνουμε τοπία σαν εκείνα που ζωγράφιζε ο Κλωντ Λωραίν ή ο Γιάκομπ Ρούιστνταλ (βλέπε έργα #41 και #52 από το δεύτερο μέρος του αφιερώματος - κλικ εδώ) με τα νεότερα τοπία του Μονέ ή του Ρενουάρ, και η διαφορά γίνεται ολοφάνερη στα μάτια μας.

Μα τα έργα των Ιμπρεσιονιστών έδειχναν να ξεχειλίζουν με μια πρωτόγνωρη, ως τότε, ζωντάνια. Τα υπέροχα αναγεννησιακά τοπία του Λωραίν φαντάζουν σχεδόν εξωπραγματικά, μέσα στην τελειότητά τους. Μα παρατηρώντας έναν πίνακα του Μονέ αισθάνεσαι πως αποπνέει ήχους, μυρωδιές, κινήσεις, φως – πως είναι ζωντανός.

Βαθιά επηρεασμένοι από τα γιαπωνέζικα Ukiyo-E (βλέπε το τρίτο μέρος του αφιερώματός μας – κλικ εδώ), οι εκφραστές του νέου ρεύματος θαύμασαν τη φυσική απλότητα των έργων, την πέρα από επιτηδεύσεις ομορφιά τους. Θεωρούσαν πως η τέχνη, προσπαθώντας ολοένα και περισσότερο να τελειοποιήσει την τεχνική της, έφτανε να παρουσιάζει μια πλασματική εικόνα του κόσμου. Σημασία όμως δεν έχει να αποδώσουμε τον κόσμο όπως νομίζουμε πως είναι – μα όπως τον βλέπουμε με τα ίδια μας τα μάτια.

Ας φέρουμε ένα παράδειγμα. Αν πούμε σε κάποιον να ζωγραφίσει ένα “ξύλινο τραπέζι”, πιθανό εκείνος να σκεφτεί το γνωστό αντικείμενο και να το απεικονίσει όπως το φαντάζεται – με τα τέσσερά του πόδια, ιδωμένο από το πλάι (ώστε να φαίνεται όλο το μήκος του ξεκάθαρα), ζωγραφισμένο σε τόνους του καφέ – γιατί τέτοιο χρώμα έχουν τα ξύλινα τραπέζια, σωστά; Θα σχεδιάσει προσεκτικά ένα εντυπωσιακό τραπέζι λοιπόν, βγαλμένο κατευθείαν από τον... πλατωνικό κόσμο των Ιδεών.

Μα αυτό δεν είναι αληθινό τραπέζι, θα σου πουν οι Ιμπρεσιονιστές. Αυτό δεν συνιστά παρά μια εξιδανίκευση της φαντασίας σου. Γιατί το αληθινό τραπέζι πιθανό να το παρατηρείς σε ανορθόδοξες οπτικές γωνίες – όχι από το πλάι. Επομένως το σχήμα του δεν είναι απαραίτητα ορθογώνιο. Έπειτα το χρώμα του ποικίλει, ανάλογα με το πως πέφτει πάνω του το φως. Κάποια σημεία φωτίζονται περισσότερο, άλλα λιγότερο, ενώ η πηγή του φωτός προσδίδει διαφορετικό φως πάνω στην επιφάνεια του επίπλου. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει πουθενά ένα “ενιαίο χρώμα”, μα πλήθη διαφορετικών χρωματισμών – τους οποίους, συμβατικά, θεωρείς πως αποδίδεις πιστά ζωγραφίζοντας με ένα συμβατικό (και εντελώς μη ρεαλιστικό) “καφέ”.

Ο μόνος τρόπος να αποδοθεί πιστά ένα αντικείμενο είναι να το ζωγραφίσουμε με βάση την στιγμιαία, εκείνη, εντύπωση που μας προκαλεί. Την συγκεκριμένη ώρα της ημέρας, υπό τις συγκεκριμένες οπτικές συνθήκες – που βρίσκονται μονίμως σε μεταβολή.  Κι ενώ το χρώμα του αντικειμένου εξαρτάται απόλυτα από το φως που πέφτει πάνω του, φως που μονίμως μεταβάλλεται.

Ουσιαστικά ο Ιμπρεσιονισμός υπήρξε η πρώτη εικαστική απόπειρα να αποδοθεί “επιστημονικά”, με αληθινά ανθρώπινα κριτήρια, ο εξωτερικός κόσμος. Όπως τον βλέπουμε μια δεδομένη στιγμή – όχι όπως νομίζουμε πως “είναι”. Εξ' ου και η ονομασία “Impressionism”, από τον όρο “Impression” = Εντύπωση. Και οι εντυπώσεις είναι πάντα γρήγορες, φευγαλέες – εξ' ου και η γρήγορη τεχνική των Ιμπρεσιονιστών, που έδινε σε κάποιους την εντύπωση πως τα έργα ήταν ανολοκλήρωτα.

Τίποτα αντίστοιχο δεν είχε γίνει στη ζωγραφική ως τότε. Όλοι οι κανόνες έσπαγαν. Τα πάντα έμοιαζαν ν' αρχίζουν ξανά απ' την αρχή – και οι ζωγράφοι έμοιαζαν πλέον με μικρά παιδιά, που ανακαλύπτουν εκ νέου την πραγματικότητα.

Έκ τοτε η ιστορία της ζωγραφικής ακολουθεί ουσιαστικά το δρόμο που χάραξε, πρώτος, ο Ιμπρεσιονισμός.

86 # Claude Monet – H Γέφυρα και η Λίμνη με τα Νούφαρα (“Water Lilies and the Japanese bridge”, 1899)

Μια γιαπωνέζικη γέφυρα υψώνεται πάνω από μια κατάμεστη με ροδαλά νούφαρα λίμνη. Γύρω της η πρασινάδα ξεχειλίζει, προσδίδοντας μια παραδείσια αίσθηση γαλήνης. Οι φωτεινοί τόνοι αντιπαραβάλλονται με τους σκοτεινούς, αποδίδοντας με πιστότητα τα παιχνίδια των ηλιαχτίδων με τα δέντρα και την επιφάνεια του νερού. Τα πάντα μοιάζουν να αναβλύζουν ζωή, σαν δροσοσταλίδες που αναπνέουν πάνω στα νούφαρα.

Οι τόνοι του πράσινου συμπληρώνονται με ερυθρές σκιές – για πρώτη φορά καθίσταται τόσο σημαντικός ο ρόλος των συμπληρωματικών χρωμάτων. Το μαύρο απέχει ολοκληρωτικά, τόσο από το συγκεκριμένο, όσο και από όλα τα έργα των Ιμπρεσιονιστών. Οι σκοτεινοί τόνοι αποδίδονται με έναν συνδυασμό συμπληρωματικών και γκριζοπράσινων χρωματισμών. Οι φωτεινοί τόνοι βάφονται κίτρινοι, αντλώντας από την πηγή του φωτός. Ο Ιμπρεσιονισμός αδιαφορεί για το περίγραμμα – το χρώμα είναι το παν, οι ελεύθερες πινελιές ξεχωρίζουν πάνω στον καμβά, δίχως τα καλογυαλισμένα, ομαλά περάσματα του παρελθόντος. Δεν υπάρχουν εξάλλου τέτοια περάσματα στη στιγμιαία οπτική εντύπωση. Το ίδιο δέντρο, αλλού μοιάζει κίτρινο, αλλού πράσινο, αλλό χαμένο σε μια ερυθροπράσινη σκιά. Απότομα, δίχως μεταβάσεις.

Τα ίδια νούφαρα στη λίμνη έμελλε να πρωταγωνιστήσουν, εξάλλου, σε μια πασίγνωστη σειρά έργων του Μονέ. Τα ίδια νούφαρα, υπό διαφορετικές οπτικές συνθήκες, με άλλο φωτισμό και άλλους συνδυασμούς χρωμάτων.

Δεν είναι τυχαίο που τα έργα των Ιμπρεσιονιστών συνιστούν ίσως την πρώτη πηγή μελέτης των σπουδαστών τέχνης, πάνω στη θεωρία και την εφαρμογή του χρώματος.

87 # Claude Monet, Ο Σταθμός του Σαιν Λαζάρ (“Gare Saint-Lazare”, 1877)

Το τρένο καταφτάνει στον σταθμό του Σαιν Λαζάρ καταμεσής ενός κύματος καπνού. Οι φιγούρες των ανθρώπων φαίνονται αχνές, μισκρυμμένες πίσω απ' την αχλή των μηχανών. Σχεδόν ακούς το βουητό τους – τόσο αληθοφανής μοιάζει η σκηνή.

Οι Ιμπρεσιονιστές πρωτοτύπησαν όχι μόνο στην απόδοση της φύσης – μα και στην απεικόνιση, για πρώτη φορά, του σύγγχρονου αστικού και βιομηχανικού τοπίου. Ένας ακόμα λόγος που ξεσήκωσε περιφρονητικές αντιδράσεις το έργο τους, τον πρώτο καιρό που παρουσιάστηκε. “Από που και ως που η σύγχρονη πόλη, με τα πελώρια μηχανήματά της, τα φουγάρα και τα θηρία από σίδερο που καβαλούν τις ράγες μπορεί να μετατραπεί σε έργο τέχνης” - έτσι σκέφτονταν ίσως όσοι απέρριπταν τα έργα. Μα τα παιχνίδια των καπνών που ξεχύνονται ορμητικά συνάρπαζαν τους Ιμπρεσιονιστές – όπως τους συνάρπαζαν τα παιχνίδια του φωτός με τη σκιά.

Ο Κλωντ Μονέ δεν αρκέστηκε σε μία μόνο απεικόνιση του σταθμού. Ζωγράφισε το ίδιο έργο σε εφτά διαφορετικές εκδοχές, κάθε μία παρουσιάζοντας εναλλακτικούς φωτισμούς, δημιουργημένη σε διαφορετικό στάδιο της ημέρας. Ήταν κάτι που συνήθιζε να κάνει – να απεικονίζει ένα έργο σε πολλαπλές εκδοχές, πειραματιζόμενος με την ποικιλία του φωτός και τις επιδράσεις του πάνω στο χρώμα των αντικειμένων.

Τα ιμπρεσιονιστικά έργα δυσαρέστησαν πολύ κόσμο τον πρώτο καιρό, κόσμο που τα χλεύασε και τα απέρριψε. “Αυτοί οι ζωγράφοι αρκούνται απλά στην εντύπωση μιας στιγμής για να φτιάξουν έναν πίνακα!”, είχε πει περιφρονητικά ένας δημοσιογράφος. Η φαινομενική ατέλεια των έργων, οι απότομες πινελιές, η αίσθηση βιασύνης που ανέδυαν, συνάντησαν την αποδοκιμασία. Τα κτίρια στο βάθος στο συγκεκριμένο έργο του Μονέ αποδίδονται ίσα με ορισμένες γρήγορες πινελιές!

Μα για σκεφτείτε όμως – όταν ένα τοπίο πνίγεται μέσα στους καπνούς ενός τρένου, αν κοιτάξουμε στην πραγματικότητα δεν βλέπουμε στο βάθος τίποτα περισσότερο, παρά μερικές “σκόρπιες γραμμές”. Οι ίδιες σκόρπιες εκείνες πινελιές που απέδωσε ο Μονέ.

Χρειάστηκε κάποιος καιρός, μα τελικά έφτασε η ώρα που οι κριτικοί συνειδητοποίησαν τη μοναδική αλήθεια αυτών των έργων. Και τα ίδια έργα που άλλοτε απέρριπταν, είχαν πλέον καταξιωθεί ως τα σημαντικότερα της εποχής τους.

88 # Pierre-Auguste Renoir – Γυμνό στο Ηλιόφως (“Etude. Torse, effet de soleil” – “Nude In The Sunlight”, 1875)

“Τα πιο απλά θέματα είναι αιώνια θέματα”, είχε πει ο Ρενουάρ – ο διασημότερος των Ιμπρεσιονιστών ζωγράφων την εποχή εκείνη. Η γυμνή κοπέλα του έργου ξεπροβάλλει σαν νύμφη μέσα από την πρασινάδα, το φως μοιάζει να χαϊδεύει το σώμα της, ενώ παιχνιδιάρικοι τόνοι σκιάς κατέρχονται από τις φυλλωσιές και γίνονται ένα μαζί της, απολαμβάνοντας μια σπάνια ευτυχία.

Ελάχιστες φορές είχε αποδοθεί ως τότε το γυμνό σώμα με τόση φυσική χάρη, τέτοια αίσθηση απλότητας. Ξέρεις πως το κορίτσι του πορτραίτου είναι αληθινό κορίτσι, όχι μια εξιδανίκευση, όχι μια εξωπραγματική φιγούρα. Ξέρεις επίσης πως η ομορφιά της είναι γνήσια, ανόθευτη, απολύτως φυσική. Η φύση και το κορίτσι μοιάζουν να έχουν γίνει ένα. Οι πρασινοκίτρινοι τόνοι των φυλλωμάτων, ζωγραφισμένοι με μια αέρινη, ανάλαφρη διάθεση, λες και ψιθυρίζει μέσα τους ο ζέφυρος, συμπληρώνονται αρμονικά από τους ερυθρούς και μπλε τόνους που εναλλάσονται χαρούμενοι στο κορμί της κοπέλας.

89 # Pierre-Auguste Renoir – Χορός στο Μουλέν ντε λα Γκαλέτ (“Le Moulin de la Galette”, 1876)

Ο παλμός της ζωής μιας ολόκληρης εποχής σε ένα έργο! Η παρισινή Μονμάρτρη όπως τη θυμόμαστε, δίχως να την έχουμε ζήσει! Γιατί κάποιες φορές θυμάσαι καλύτερα εκείνα που δεν έζησες ποτέ.

Το περίφημο αυτό έργο του Ρενουάρ αποδίδει με απόλυτη φυσικότητα μια σκηνή από την παρισινή ζωή της εποχής. Ανέμελη, αεράτη, αφημένη στον εύθυμο ρυθμό του χορού και στις πνευματώδεις συζητήσεις της παρέας. Αυτός είναι ο κόσμος της Μονμάρτρης, της πιο καλλιτεχνικής από τις συνοικίες του Παρισιού, ένας κόσμος που απολαμβάνει το παρόν του, τη μουσική, τον ήλιο, την παρέα, το ποτό. Συζητήσεις πάνε κι έρχονται, μεταπηδούν απ' το ένα θέμα στο άλλο, όμοιες με τα ανάλαφρα σώματα των ζευγαριών που χορεύουν στην πλατεία. Άντρες και γυναίκες συνάπτουν γνωριμίες, κρυφές ματιές ανταλλάσσονται, φλερτ διαδέχονται τις δίχως ενοχή οινοποσίες, ενώ οι σκιές απ' τα φυλλώματα λικνίζονται παιχνιδιάρικα πάνω στα ρούχα, συμμετέχοντας χαρούμενα και κείνες στο κέφι της ημέρας.

Αυτός είναι ο παλμός μιας εποχής που, φαίνεται, αποκρυσταλλώθηκε για πάντα στη μνήμη – όλοι φέρουμε μέσα μας μια μικρή Μονμάρτρη, άλλοι λιγότερο, άλλοι περισσότερο. Όλοι σιγοτραγουδούμε στους ρυθμούς αυτής της μουσικής που δεν ακούγεται, μα, για κάποιο λόγο, αναβλύζουν απ' τον πίνακα οι νότες της.

Και είμαστε εκεί. Και απολαμβάνουμε τη ζωή, τη φύση, τον κόσμο, την τέχνη, τη χαρά.

Είμαστε εκεί, αγαπητέ μου Ρενουάρ. Τόση ζωντάνια ξεχειλίζει απ' το διαχρονικό αυτό έργο σου. Τόση αιωνιότητα, σε μια μέρα, μια στιγμή. Μια εντύπωση μονάχα.

90 # Camille Pissarro – Η Λεωφόρος της Μονμάρτρης (“Boulevard Montmartre”, 1897-98)

Παραμένουμε στον κόσμο της Μονμάρτρης, τώρα όμως υψωνόμαστε ψηλά, παρατηρώντας την πανοραμική θέα απ' το μπαλκόνι ενός ξενοδοχείου. Βλέπουμε την πλακόστρωτη λεωφόρο να απλώνεται σαν μαγικό χαλί μπροστά στα μάτια μας, χαλί που μας ταξιδεύει σε μια άλλη εποχή. Παρατηρούμε τις άμαξες, τα άλογα, τα ξέχειλα με κόσμο πεζοδρόμια, τις βιτρίνες των καταστημάτων, τα λεπτοκαμωμένα δέντρα, τα αρχοντικά σπίτια που αγγίζουν με τις ερυθρές τους καμινάδες τον συννεφένιο ουρανό.

Ο Καμίγ Πισαρό ωστόσο δεν περιορίστηκε στην απόδοση μίας μόνο σκηνής της ημέρας. Πειραματίστηκε με την απεικόνιση της ίδιας λεωφόρου, υπό ποικίλες καιρικές συνθήκες, ζωγραφίζοντας τη σε διαφορετικές εποχές και ώρες της ημέρας. Η ίδια λεωφόρος αποδίδεται με θερμά χρώματα ένα φθινοπωρινό δειλινό, ψυχρά ένα χειμωνιάτικο πρωί, τα δέντρα της άλλοτε παρουσιάζονται ανθισμένα και άλλοτε γυμνά, ενώ ξεχωρίζει και η νυχτερινή όψη της σκηνής, στην οποία αντιπαράβάλλεται το βαθύ μπλε της νύχτας με το πολύχρωμο φως του δρόμου.

Παρατηρώντας όλο εκείνο το πλήθος με τις άμαξες, σχεδόν αντηχούν στ' αυτιά μας το σταθερό ποδοβολητό των αλόγων πάνω στην νοτισμένη απ' την υγρασία πέτρα...

Σε επίπεδο τεχνικής, το έργο αποδίδει με γρήγορες πινελιές τον υπέροχο συρφετό από τις εντυπώσεις της πόλης. Τα πάντα βρίσκονται εν κινήσει, γι' αυτό και το πινέλο ρέει πάνω στον καμβά, δίχως σταματημό, αναπαράγοντας την αδιάκοπη κίνηση. Το βράδυ η ορατότητα είναι περιορισμένη, οι λάμψεις απ' τα φώτα δεσπόζουν στο οπτικό πεδίο, και ο Πισαρό αποδίδει αριστοτεχνικά αυτήν ακριβώς την εντύπωση, παρουσιάζοντας μια απολύτως πειστική, μέσα στην τραχύτητά της, σκηνή.

Αυτοί ήταν οι Ιμπρεσιονιστές. Η τεχνική τους έμοιαζε ατελείωτη, σαν προσχέδιο, στα μάτια εκείνων που είχαν συνηθίσει τα καλογυαλισμένα έργα του παρελθόντος. Μα δεν υπήρχε προσχέδιο – μόνο οπτικές εντυπώσεις αποτυπωμένες στον καμβά. Εντυπώσεις και ασταμάτητη παρατήρηση.

Κάπως έτσι η ζωή μιας άλλης εποχής ζωντανεύει και σήμερα στα δικά μας μάτια. Και αστραποβολεί, όπως τα νυχτερινά φώτα της Μονμάρτρης.

91 # Edgar Degas – Πρίμα Μπαλαρίνα (“Prima Ballerina”, 1876-77)

Αποτυπώνοντας στιγμές της εποχής τους, τα έργα του Εντγκάρ Ντεγκά πάλλονται με κίνηση και ενέργεια. Σχεδόν αισθάνεσαι πως οι χρωματικοί συνδυασμοί των παστέλ μετακινούνται μπροστά στα έκθαμβά σου μάτια.

Ο Ντεγκά έγινε γνωστός για τη μεγάλη σειρά των “Μπαλαρίνων” του. Πηγαίνοντας σε χορευτικές σχολές και θέατρα, προσπαθούσε να αποτυπώσει το κομψό εύρος των περίτεχνων κοριτσίστικων κινήσεων πάνω στο χαρτί ή τον καμβά. Δεν ήταν καθ' εαυτές οι εξωτερικές μορφές των κοριτσιών που τον ενδιέφεραν – σε αρκετά από τα έργα του κρύβονται, εξάλλου, από κάποια σκιά ή κάποιο άλλο σώμα. Εκείνο που του προκαλούσε το ενδιαφέρον ήταν η κίνηση, η μουσικότητα, ο ρυθμός – και η απόδοσή τους πάνω στην επίπεδη, δισδιάστατη επιφάνεια.

Τα έργα του Ντεγκά μοιάζουν με στιγμιαίες φωτογραφικές αποτυπώσεις – εκείνο που αποδίδεται πετυχημένα στα αγγλικά με τον όρο “snapshots”. Δεν θα βρεις καμία πόζα, κανένα στήσιμο, καμία απολύτως διαμόρφωση του σκηνικού από την πλευρά του δημιουργού. Οι οπτικές γωνίες συχνά είναι απολύτως ανορθόδοξες. Ο ίδιος δρα στο παρασκήνιο, αποτυπώνοντας αυτό που βλέπει μια συγκεκριμμένη στιγμή, επιθυμώντας να διυλίσει στο έργο του την αιώνια κίνηση. Υπάρχει ένας απόλυτος αυθορμητισμός στις Μπαλαρίνες του, μια σπάνια αμεσότητα.

Η “Πρίμα Μπαλαρίνα” του έργου ξεχωρίζει, μεταξύ άλλων, και για την ιδιαίτερη σύνθεσή της, στην οποία δεσπόζει μια διαγώνιος νοητή γραμμή που τέμνει τον πίνακα σε δύο μέρη, ακολουθώντας τη φορά της χορεύτριας, παρέχοντας μια αίσθηση μουσικότητας στο σύνολο. Σε συνδυασμό με τις φευγάτες, διαγώνιες γραμμές των παστέλ (τα οποία εξέλιξε όσο κανένας άλλος ζωγράφος), ο Degas δημιουργεί ένα έργο που ξεχειλίζει χάρη και ενέργεια.

92 # Georges Seurat – Ένα Κυριακάτικο Απόγευμα στο Νησί της Γκραντ Ζατ (“Un dimanche après-midi à l'Île de la Grande Jatte”, 1884-86)

Όπως έλεγε η επιστημονική θεωρία της Gestalt, “το Όλο είναι πάντα κάτι περισσότερο από το άθροισμα των επί μέρους μερών του”. Όταν κοιτάζουμε ένα αντικείμενο από πάρα πολύ κοντά, αδυνατούμε συχνά να κατανοήσουμε τη γενική του εικόνα. Χανόμαστε στα ατελείωτα στενά των δέντρων και βυθιζόμαστε στις ρίζες τους, αγνοώντας το δάσος που τα περιβάλλει. Ποιος ξέρει. Ενδεχομένως το ίδιο να ισχύει και με τη σχέση μας με τους ανθρώπους, ή και με τον ίδιο μας τον εαυτό· κάποιες φορές χρειάζεται να παίρνεις και λίγη απόσταση από κάτι.

Κοιτώντας από κοντά τα έργα του Ζωρζ Σερά, δεν βλέπεις παρά ένα συνονθύλευμα από πολύχρωμες κουκίδες. Πηγαίνοντας όμως κάποια μέτρα πίσω, διαπιστώνεις με θαυμασμό πως οι ατελείωτες αυτές κουκίδες απαρτίζουν το ψηφιδωτό ενός πληθωρικού, εντυπωσιακού συνόλου.

Ήταν μια τεχνική που ονομάστηκε Πουαντιγισμός (Pointillism). Ήδη οι Ιμπρεσιονιστές είχαν προσδώσει μια πρώτη αφαιρετικότητα στη φόρμα, δημιουργώντας έργα με γρήγορες πινελιές και αντιπαραβολές χρώματος. Ο Σερά πήγε ακόμα παραπέρα, σπάζοντας τη φόρμα σε χιλιάδες μικροσκοπικούς χρωματικούς κόκκους.  Κάθε κόκκος σε μια συγκεκριμένη σχέση με τους κόκκους γύρω του, όλοι δοσμένοι με γεωμετρικές αναλογίες και μια απόλυτη επιστημονική ακρίβεια. Δεν υπάρχουν περιγράμματα – μόνο κουκίδες. Τίποτα εδώ δεν είναι τυχαίο, τίποτα αυθόρμητο. Τα πάντα ήταν μαθηματικά υπολογισμένα, ώστε να ταιριάζουν απολύτως μεταξύ τους· το κάθε χρώμα έπαιζε το ρόλο του, η κάθε γραμμή το ίδιο.

Το “Κυριακάτικο Απόγευμα στο Νησί της Γκραντ Ζατ” είναι ο γνωστότερος πίνακάς του και το πιο ξακουστό έργο του Πουαντιγισμού. Οι ανθρώπινες μορφές αποτυπώνονται με γεωμετρική ακρίβεια, σχηματίζοντας μαζί με τα δέντρα ένα νοητό σύμπλεγμα οριζοντίων και καθέτων γραμμών. Τα θερμά χρώματα στις περιοχές που λούζει το φως συμπληρώνονται από ψυχρά χρώματα στις περιοχές της σκιάς. Η αντιπαραβολή των αντιθέτων ήταν απαραίτητη, σύμφωνα με τον Σερά, για την επίτευξη μιας αίσθησης αρμονίας· μιας αρμονίας που παρομοίαζε με εκείνη της μουσικής.

Το τελικό αποτέλεσμα φαντάζει εντυπωσιακό και άκαμπτο συνάμα. Βρίσκεται σε απόλυτη αντιπαραβολή με τα ξέχειλα κίνηση και ενέργεια έργα του Ντεγκά. Μα η γοητεία του έργου του Σερά είναι άλλη: είναι η γοητεία ενός έργου που δραπετεύει από την παροδικότητα της στιγμής, παρέχοντας μια διαχρονική, αιώνια αίσθηση.

Η μουσική του Seurat δεν είναι η παλλόμενη, ζωντανή μουσική των έργων του Ντεγκά και των Ιμπρεσιονιστών. Μοιάζει περισσότερο με τη μουσική κάποιας ουράνιας σφαίρας – εκείνοι που μελέτησαν οι Πυθαγόρειοι στην αρχαιότητα. Οι νόμοι της θυμίζουν τα πλατωνικά στερεά – εκείνα που έκλειναν μέσα τους μια νοητή πραγματικότητα, πέρα από το διαρκές παιχνίδι των αισθήσεων.

93 # Henri de Toulouse-Lautrec – Στο Μουλέν Ρουζ (“At the Moulin Rouge”, 1892)

Στο επίκεντρο της παρισινής νύχτας της εποχής του Μπελ Επόκ, δέσποζε, σαν ρουμπίνι αγκιστρωμένο στην κατεβασμένη καλτσοδέτα μιας γυναίκας, το Μουλέν Ρουζ. Το πιο ξακουστό από τα πολυάριθμα καμπαρέ μιας πολιτείας νωχελικά βυθισμένης στην παρακμιακή, έκφυλη μαγεία της νύχτας. Ο κόσμος του Μουλέν Ρουζ κοιμόταν τις μέρες, όχι τις νύχτες. Κι ενώ οι δρόμοι γύρω βάφονταν κόκκινοι απ' τις πόρνες και πράσινοι απ' το χαρακτηριστικό ποτό της εποχής, τα καμπαρέ παραδίνονταν ολοκληρωτικά στις απολαύσεις της μουσικής και του χορού, καθρεφτίζοντας μια κοινωνία διψασμένη για ηδονές.

Ο Ανρί ντε Τουλούζ-Λωτρέκ γνώριζε όσο λίγοι τη ζωή της νύχτας. Καταβεβλημένος σωματικά από προβλήματα υγείας, παρηγορούσε τον εαυτό του συχνάζοντας στα μπαρ, τα καμπαρέ, τα θέατρα και τα μπουρδέλα της Μονμάρτρης. “Φέρε μου ένα ποτό να πιω ακόμα”, φαίνεται έλεγε στον σερβιτόρο, ενώ παρατηρούσε τους περίτεχνους χορούς των γυναικών, τα φουστάνια τους που υψώνονταν παιχνιδιάρικα, τα γυμνά τους πόδια που υπόσχονταν πάντα περισσότερα απ' όσα παρουσίαζαν. Και πλάι του είχε ένα χαρτί και ένα μολύβι, σχεδιάζοντας, απεικονίζοντας την γλυκιά παρακμή μιας εποχής σε αιώνιες εικόνες, εσωκλείοντας το πνεύμα της στα έργα του.

Το “Μουλέν Ρουζ” παρουσιάζει μια σκηνή απ' το ξακουστό κέντρο. Εμπνευσμένος από τον Ντεγκά, ο Τουλούζ-Λωτρέκ ενδιαφερόταν για την απεικόνιση του αυθόρμητου, του άμεσου στα έργα του. Η οπτική γωνία είναι εκείνη του ζωγράφου, ενώ κάθεται στη θέση του. Βλέπουμε το καμπαρέ μέσα από τα μάτια του. Στα τραπέζια ο κόσμος μιλάει, γυναίκες πίσω περιποιούνται τα ρούχα τους, ενώ μια μαυροντυμένη γυναικεία φιγούρα ξεχωρίζει σε πρώτο πλάνο. Τα μαύρα ρούχα της έρχονται σε αντιπαραβολή με το έντονα φωτισμένο πρόσωπό της – οι πράσινοι τόνοι του οποίου αντανακλούν την κατανάλωση ποτού.

Μια διάχυτη αίσθηση ανησυχίας κυριαρχεί. Σχεδόν αισθάνεσαι πως η σκηνή αυτή συνιστά προάγγελο κάποιου ονείρου – από εκείνα τα μυστηριώδη όνειρα, τα οποία δεν γνωρίζεις αν είναι ευχάριστα ή δυσάρεστα. Μόνο παραδίνεσαι μέσα τους, βυθισμένος στη ναρκωτική τους ζάλη... αντίστοιχα με τη ζάλη μιας εποχής ολόκληρης, παραδομένης στην υποχθόνια λησμονιά των απολαύσεων.

Μετά τον Ιμπρεσιονισμό. Οι Πρόδρομοι μιας νέας εποχής

Κανένα άλλο κίνημα στην ιστορία της δεν είχε ταράξει τόσο τα νερά της τέχνης, όσο ο Ιμπρεσιονισμός. Τα νερά είχαν γίνει κύματα, τα κύματα καταρράκτες. Τίποτα δεν μπορούσε πια να είναι όπως παλιά. Κι ενώ το Παρίσι βυθιζόταν στην υπέροχη νωχέλεια της ηδονόφιλης καθημερινότητάς του, λίγοι αφουγκράζονταν τις κατακλυσμιαίες αλλαγές που θα έφερνε ο νέος αιώνας που ξημέρωνε.

Ο Μοντερνισμός γυρόφερνε φορώντας καπέλο και κραδαίνοντας μπαστούνι. Σύχναζε στο Μουλέν Ρουζ και αγνάντευε χαμογελαστός τα παρδαλά κορίτσια του. “Να ξέρατε τι αποσκευές κουβαλώ μαζί μου”, σκεπτόταν, τα μάτια του αντανακλώντας τις λάμψεις από τα νεόκτιστα ηλεκτρικά φώτα. Και ο ηλεκτρισμός δεν ήταν παρά μόνο η αρχή...

Τρεις ζωγράφοι στάθηκαν μεταβατικοί ανάμεσα στις εποχές, σαν γέφυρες μεταξύ δυο θαλασσών. Ήταν εκείνοι που σηματοδότησαν το πέρασμα από τον Ιμπρεσιονισμό στη Μοντέρνα Τέχνη του 20ου αιώνα. Τρεις παραπόταμοι, ξεχειλίζοντας απ' το κεντρικό ρεύμα του Ιμπρεσιονισμού και πηγαίνοντας, ο καθένας, προς διαφορετική κατεύθυνση.

Ο πρώτος ήταν ο Πωλ Σεζάν. Ο δεύτερος ήταν ο Βίνσεντ Βαν Γκογκ. Και ο τρίτος ο Πωλ Γκωγκέν.

94 # Paul Cezanne – Το Βουνό του Σαν Βικτώρ (“La Montagne Sainte Victoire”, 1885-1906)

Όσο αγάπησε το έργο των Ιμπρεσιονιστών ο Πωλ Σεζάν, άλλο τόσο προβληματίστηκε για την κατεύθυνση που έπαιρνε η τέχνη. Δίνοντας απόλυτη έμφαση στην προσωπική εντύπωση μιας σκηνής ή ενός τοπίου, καλλιεργώντας την αυθόρμητη ζωγραφική και παρέχοντας προτεραιότητα στα παιχνίδια του φωτός με τη σκιά, ο Ιμπρεσιονισμός κάπου φαινόταν πως είχε χάσει εκείνη την αρχέγονη απόδοση της καλλιτεχνικής συμμετρίας. Τέτοια που είχε καλλιεργηθεί ήδη από τα αρχαία χρόνια, δίνοντας έμφαση στο αιώνιο και αμετάβλητο, όχι στο παροδικό και το στιγμιαίο.

Μπορεί να ήταν ιδεαλιστική ή και εξωπραγματική μερικές φορές, μα η αίσθηση αυτής της συμμετρίας, αυτής της αρμονίας ανάμεσα στο Όλο και στα μέρη, ήταν που είχε δώσει στο παρελθόν ορισμένα από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία της τέχνης. Νοσταλγός μιας Τάξης που φαίνεται είχε πια χαθεί, ο Σεζάν αποζητούσε τρόπους να την επαναφέρει, δίχως όμως να προδώσει τις ανακαλύψεις των Ιμπρεσιονιστών.

Να το πούμε με άλλα λόγια: Ζωγραφίζοντας ένα βουνό, υπάρχει άραγε τρόπος να αποδώσεις το “αιώνιο βουνό”, ενώ παράλληλα αποτυπώνεις το πλήθος των μεταβολών του; Γίνεται να συνδυάσεις εικαστικά τον Παρμενίδη (αιώνια σταθερότητα) με τον Ηράκλειτο (αιώνια κίνηση);

O Σεζάν προσπάθησε να το κάνει, σπάζοντας τη φόρμα σε γεωμετρικούς όγκους. Ένα τοπίο κόβεται σε στέρεα κομμάτια χρώματος, οι ποικίλες όψεις των οποίων συνδυάζονται ώστε να δώσουν ένα σφαιρικό αποτέλεσμα.  Όπως είδαμε ο Ζωρζ Σερά είχε ήδη αποπειραθεί να τεμαχίσει τη φόρμα σε πλήθος μικροσκοπικών κουκίδων. Ο Σεζάν αντικατέστησε τις κουκίδες με γεωμετρικά στερεά, διατηρώντας όμως την αίσθηση αυθορμητισμού των Ιμπρεσιονιστών. Έκτιζε το έργο του την ίδια ώρα που το ζωγράφιζε, συνδυάζοντας την οπτική εντύπωση του χρώματος, τα παιχνίδια του φωτός και το σπάσιμο σε συμμετρικούς όγκους.

Επρόκειτο για μια κατασκευή, την οποία θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε ακόμα και με τα τουβλάκια Lego.

Το “Όρος Σαν Βικτώρ” συνιστά την πιο ξακουστή σειρά έργων του Σεζάν (δεν επρόκειτο για ένα μεμονωμένο εγχείρημα, μα για μια ακολουθία έργων με διάρκεια 20 χρόνων), καθιστώντας φανερή την πρωτοποριακή τεχνική του. Μας χωρίζουν ελάχιστα βήματα πλέον από την τέχνη του 20ου αιώνα...

95 # Vincent van Gogh – Πορτραίτο (“Self-Portrait as a Painter”, 1887-88)

Μέσα από φρενήρεις συνδυασμούς χρωμάτων, ακολουθώντας τον αδιάκοπο ρυθμό ενός πινέλου που αντηχεί σαν καρδιοχτύπι, ξεπροβάλλει η μοναχική, τυρρανισμένη φιγούρα του Βαν Γκογκ. Του καλλιτέχνη που γνώρισε την αδιαφορία, την περιφρόνηση και τη μοναξιά, του ανθρώπου που υπέφερε, τρελάθηκε, αυτοκτόνησε – και τα έργα του πλέον κοστίζουν περιουσίες εκατομμυρίων και εκατομμυρίων, αποτελώντας αντικείμενο θαυμασμού πλουσίων και φτωχών, φιλότεχνων και μη, διακοσμώντας τα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου.

Τραγική ειρωνεία; Εμένα πάντως περισσότερο σα φάρσα μου ακούγεται. Αυτή η καταραμένη αναγνώριση ορισμένων καλλιτεχνών μετά το θάνατό τους. Μια απαίσια, κακόγουστη φάρσα.

Ήταν το τίμημα που πλήρωσε ο καλλιτεχνικός 19ος αιώνας για την ολοένα αυξανόμενη περιφρόνησή του απέναντι σε κανόνες και συμβάσεις. Η μοναξιά· Η απομόνωση του δημιουργού. Και ο Βαν Γκογκ πλήρωσε το τίμημα περισσότερο από κάθε άλλον δημιουργό στην εποχή του.

Παρατηρώντας το πορτραίτο του, το ντυμένο σε συμπληρωματικούς τόνους του πορτοκαλί και του μπλε, δεν μπορούμε παρά να εστιάσουμε στο βαθύ του βλέμμα. Μάτια που μοιάζουν με τον πυθμένα κάποιας λίμνης – σκοτεινά όσο τίποτα άλλο στο έργο. Μάτια μεγάλα, μελαγχολικά, αθώα. Μα ακόμα και στη βαθιά αυτή λίμνη φαίνεται τρεμοπαίζει κάποια λάμψη.

Να πως περιέγραψε το πορταίτο ο Βαν Γκογκ στην αδερφή του: “Ρυτίδες στο μέτωπο και γύρω από το στόμα, άκαμπτο ξύλινο, μια πολύ κόκκινη γενειάδα, απεριποίητος και στεναχωρημένος”.

Και ενάμιση αιωνα μετά, το πορτραίτο γίνεται αντικείμενο μαζικού θαυμασμού από τα πλήθη. Πλήθη που ατενίζει μέσα από τα σκοτεινά του μάτια. Μια κακόγουστη φάρσα, αγαπητέ μου Βίνσεντ...

96 # Vincent van Gogh –  Η Κρεβατοκάμαρα (“De Slaapkamer” - “The Bedroom”, 1888)

Το διασημότερο από τα ταπεινά, φτωχικά δωμάτια του κόσμου. Αναγνωρισμένο κι αυτό μετά το θάνατό του, όπως ο δημιουργός του. Ένα κρεβάτι, δυο καρέκλες, ένα κομοδίνο, μια πετσέτα, κάποια κάδρα στον τοίχο.

Κι όμως, αυτό το μικροσκοπικό, ασήμαντο δωματιάκι ήταν το καταφύγιο του Βαν Γκογκ. Ο χώρος που τον έκανε να νιώθει όμορφα. Και γι' αυτό επέλεξε να το κάνει θέμα ενός έργου τέχνης· αυτό το μικρό και ασήμαντο, που τόση σημασία είχε γι' αυτόν. Γιατί τι είναι η πραγματικότητα αν όχι ο τρόπος που την προσλαμβάνουμε; Οι σημασίες που της αποδίδουμε; Τα αισθήματα που τρέφουμε γι' αυτήν;

Όπως έλεγε εξάλλου ο Σαιντ-Εξυπερύ και ο Μικρός Πρίγκιπας, όταν αγαπάς κάτι ακόμα και το πιο συνηθισμένο πράγμα του κόσμου υψώνεται σε κάτι μοναδικό για σένα. Ξεχωρίζει από οτιδήποτε άλλο. Τέτοιο ήταν και το μικρό δωμάτιό του για τον Βαν Γκογκ. Το αγαπούσε, γι' αυτό και το ζωγράφισε, προσδίδοντας στο έργο απαλούς χρωματικούς τόνους, δημιουργώντας μια γαλήνια, ζεστή αίσθηση. Μια αίσθηση οικειότητας, τέτοια που νιώθεις όταν επιστρέφεις σπίτι σου μετά από ένα μακρύ ταξίδι.

Η αγάπη καθοδηγούσε το πινέλο του Βαν Γκογκ. Και έτσι το συνηθισμένο αυτό δωμάτιο έγινε αιώνιο.

97 # Vincent van Gogh – Έναστρη Νύχτα (“Starry Night”, 1889)

Οι Ιμπρεσιονιστές είχαν αποπειραρεί ν' αποτυπώσουν στον καμβά αυτό που βλέπουν· ο ο Σεζάν και ο Σερά προσπάθησαν να πάνε πέρα απ' τα φαινόμενα, αποτυπώνοντας την αμετάβλητη γεωμετρικότητα των όγκων· όλοι τους αποσκοπούσαν στην απόδοση κάποιας οπτικής αληθοφάνειας με τα έργα τους.

Ωστόσο τον Βαν Γκογκ τον ενδιέφερε πρωτίστως το συναίσθημα· το πάθος που αναβλύζει μέσα από ένα έργο. Η εξωτερίκευση εκείνης της φωτιάς που καίει μέσα σου.

Γι' αυτό και τα έργα του σκόπιμα παραποιούν τις εντυπώσεις των αισθήσεων. Σκόπιμα παραμορφώνουν το τοπίο, πλουμίζοντας το με ομοβροντίες χρωματικών συνδυασμών – ποτέ τυχαίων, ποτέ συμπτωματικών. Το χρώμα στον Βαν Γκογκ δεν είναι παρά η φωνή της ψυχής που αγωνίζεται. Της ψυχής που βλέπει τον κόσμο μέσα από τα δικά της μάτια και τον χρωματίζει με βάση τις διαθέσεις της. Ποτέ άλλοτε δεν είχε εκφράσει ζωγράφος τόσο έντονα εκείνο που αισθάνεται, μέσα από την τέχνη του. Ποτέ άλλοτε δεν είχε αποκτήσει η ζωγραφική τέτοιο χαρακτήρα προσωπικής εξομολόγησης.

Η “Έναστρη Νύχτα” μας παρασύρει σε έναν ουράνιο κυκεώνα που ξεχύνεται πάνω από την πόλη, σαν κύμα κάποιας ατίθασης θάλασσας – θυμίζοντας τα κύματα στα γιαπωνέζικα χαρακτικά που τόσο θαύμαζε ο Βαν Γκογκ (βλέπε έργο #80, στο τρίτο μέρος του αφιερώματος < κλικ). Όμοια ατίθασος, αδάμαστος, αρχέγονος, φαντάζει και ο μαγευτικός ουρανός του Βαν Γκογκ. Τ' αστέρια μοιάζουν με φλόγες που λαμποκοπούν, τα σύννεφα με πύλες προς έναν άλλο κόσμο. Η πολιτεία στα βάθη φαίνεται παραδομένη σε κάποιο σκοτεινό όνειρο. Η σκηνή μοιάζει εξωπραγματική.

Αυτή ήταν η πραγματικοτητα ιδωμένη μέσα από τον προσωπικό καθρέφτη των συναισθημάτων... Και ο Βαν Γκογκ, δίχως να το γνωρίζει, χάραζε τους δρόμους που θα ακολουθούσε η τέχνη της νέας εποχής.

98 # Paul Gaugin – Ιστορίες Βαρβάρων (“Contes Barbares” – 1902)

"Τα Σκανδιναβικά σου μπλε μάτια κοίταξαν με προσοχή τους πίνακες που κρέμονταν στον τοίχο. Tότε ένιωσα την διέγερση της επανάστασης - μια πλήρη σύγκρουση ανάμεσα στον πολιτισμό σου και στον βαρβαρισμό μου. Τον πολιτισμό, από τον οποίο υποφέρεις. Τον βαρβαρισμό, ο οποίος, για μένα είναι μια αναζωογόνηση."

"Φεύγω προκειμένου να βρω ειρήνη και ησυχία, να απαλλαγώ από τις επιδράσεις του πολιτισμού. Θέλω μόνο να κάνω απλή, πολύ απλή τέχνη και προκειμένου να τα καταφέρω, θα χρειαστεί να αφήσω τον εαυτό μου να απορροφηθεί από την παρθένα φύση, να μην βλέπω κανέναν παρά μόνο ιθαγενείς, να ζω τη δική τους ζωή, με καμία άλλη σκέψη στο νου πέρα από το απεικονίσω τα σχήματα που θα πάρουν μορφή μες στο μυαλό μου - με τον τρόπο ενός παιδιού..."

"Η ζωή στο νησί σύντομα έγινε δυσβάσταχτη.

Ήταν η Ευρώπη, εκείνη η Ευρώπη από την οποία επιθυμούσα να απαλλαγώ. Και αυτό υπό τις εκνευριστικές συνθήκες του αποικιακού σνομπισμού και τη μίμηση, γκροτέσκα συχνά στα πρόθυρα της καρικατούρας, των εθίμων μας, της μόδας, των διαστροφών και των παραλογισμών του πολιτισμού… Έκανα λοιπόν όλο αυτό το μακρινό ταξίδι, μονάχα για να ανακαλύψω πάλι εκείνο από το οποίο δραπέτευσα μακριά;"...

******

Λόγια από κείμενα του Πωλ Γκωγκέν, κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας του 19ου αιώνα. Λόγια για την απόδραση από τον πολιτισμό και την αναζήτηση ενός καταφυγίου σ' έναν άλλο κόσμο, πέρα από τις επιδράσεις της Δύσης – ένας κόσμος στον οποίο κατέφυγε ο Γκωγκέν, παραδίδοντας μια τέχνη που παραπέμπει στις ρίζες: την απλότητα, τη φύση, την αμεσότητα πέρα από συμβάσεις. Και η τέχνη του Γκωγκέν ήταν αυτό ακριβώς: αυθεντική· ανεπιτήδευτη· γνήσια. Όπως το έργο που βλέπουμε στην εικόνα – ένα από τα πολλά με θέμα τους κατοίκους της Ταϊτής, όπου κατέφυγε ο Γκωγκέν αποζητώντας έναν άλλο κόσμο...

Ένας κόσμος που ολοένα χάνεται. Σήμερα δεν είναι λίγοι οι ιθαγενείς στα νησιά που φοράνε t-shirts, πίνουν και τρώνε στις γνωστές αλυσίδες καταστημάτων και στέλνουν μηνύματα σε Ipad.

99 # Edvard Munch – Η Κραυγή (“The Scream”, 1893)

«Περπατούσα σε έναν δρόμο με δύο φίλους· ο ήλιος έδυε· ξαφνικά ο ουρανός πήρε το κόκκινο του αίματος· σταμάτησα, αισθάνθηκα εξαντλημένος και έγειρα στον φράχτη· υπήρχε αίμα και γλώσσες φωτιάς πάνω από το μπλε-μαύρο φιόρδ και την πόλη· Οι φίλοι μου συνέχισαν και εγώ στάθηκα εκεί, τρέμοντας από ανησυχία· και αισθάνθηκα μια απέραντη κραυγή να διαπερνά τη φύση».

Ο εικοστός αιώνας είναι πλέον κοντά. Και μαζί με αυτόν η καλπάζουσα άμαξα του Μοντερνισμού, φορτωμένη με τις αποσκευές της: φρενήρης ρυθμός· άγχος· αλλοτρίωση· ισοπέδωση· μοναξιά. Κανένα άλλο έργο στην ιστορία της ζωγραφικής δεν αποτύπωσε τόσο πετυχημένα το πνεύμα των καιρών όσο η «Κραυγή» του Νορβηγού Έντβαρντ Μουνκ. Η επιρροή του Βαν Γκογκ είναι εμφανής: o Μουνκ δεν ενδιαφέρεται να αποτυπώσει κάποια «αντικειμενική πραγματικότητα», ούτε να δημιουργήσει ένα έργο τέρψης και ευχαρίστησης. Σκοπός του είναι να βάψει τον καμβά με αίμα. Αίμα – δηλαδή αίσθημα, ψυχή, πάθος.

Και στην περίπτωση της «Κραυγής» - Φόβος. Ξεχείλισμα. Σπαραγμός και διέξοδος εκείνου που εγκλωβίζεται μέσα σου· εκείνου που πνίγεται σε μια θάλασσα έλλειψης νοήματος.

Μερικές δεκαετίες μετά ο Ζαν-Πολ Σαρτρ θα έγραφε στο βιβλίο του, «η Ναυτία»:

«Θα ήθελα τόσο να αφεθώ, να ξεχαστώ, να κοιμηθώ. Όμως δεν μπορώ, ασφυκτιώ: η ύπαρξη διεισδύει από παντού· από τα μάτια, από τη μύτη, από το στόμα (...) Δεν ήμουν έκπληκτος, ήξερα καλά ότι αυτό ήταν ο Κόσμος, ο ολόγυμνος Κόσμος, που μονομιάς φανερωνόταν, ασφυκτιούσα από θυμό γι’ αυτό το τεράστιο, παράλογο ον (...) Κάθε ύπαρξη γεννιέται αναίτια, ζει από αδυναμία και πεθαίνει τυχαία. Έγερνα προς τα πίσω και έκλεινα τα βλέφαρά μου. Όμως οι εικόνες, σαν από σύνθημα, όρμησαν και ήρθαν να πλημμυρίσουν τα κλειστά μου μάτια με υπάρξεις: η ύπαρξη είναι μια πληρότητα την οποία δεν μπορεί ο άνθρωπος να εγκαταλείψει».

(μτφ: Ε.Τσολακέλλη)

O Εικοστός Αιώνας...

Κάπως έτσι φτάσαμε στον 20^ο αιώνα... Και εδώ το αφιέρωμά μας φτάνει πια στο τέλος του. Από τα χρόνια του Μεσαίωνα στην Αναγέννηση, από το Μπαρόκ στο Ρομαντισμό και από τους Ιμπρεσιονιστές στους πρόδρομους του Μοντερνισμού, η Τέχνη εξελίχθηκε παράλληλα με τον Άνθρωπο. Αναζητώντας την Τέχνη, ο Άνθρωπος έφτασε να αναζητεί τον ίδιο τον εαυτό του. Κάθε βήμα προς τα μπρος ήταν και ένα βήμα αυτογνωσίας – ακόμα και αν, στο κατώφλι της νέας εποχής, η γνώση έφτασε να διασκορπίζεται σε χιλιάδες μικροσκοπικά κομμάτια. Ακόμα και αν ο άνθρωπος υποδέχτηκε τη Νέα Εποχή με μια κραυγή – ή μια απόπειρα απόδρασης σε έναν άλλο, ομορφότερο κόσμο – σε καποια καταχωνιασμένη Ουτοπία.

Για μας εδώ στην Κουνελοχώρα, οι εξορμήσεις στην ιστορία της τέχνης θα συνεχιστούν με τη σειρά αφιερωμάτων πάνω στην τέχνη του εικοστού αιώνα. Μα, ως τότε, ας σας αποχαιρετήσω με το τελευταίο, από τα 100 Έργα Ορόσημα. Βρισκόμαστε στο Παρίσι, εν έτει 1907. Κάπου σ’ ένα μικροσκοπικό ατελιέ, ένας νεαρός Ισπανός ζωγράφος εμπνέεται από το έργο του Σεζάν και από την τέχνη των πρωτόγονων λαών και δημιουργεί ένα έργο που γεφυρώνει το παλιό με το καινούργιο. Ένα έργο που χαράζει το δρόμο για την τέχνη της νέας εποχής...

Το όνομα του είναι Πάμπλο Πικάσο. Και το όνομα του έργου είναι «Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν».

Η Μοντέρνα Τέχνη έμελλε να αποκαλύψει πολλά ακόμα για το αιώνιο αίνιγμα του ανθρώπου. Για το αέναο μυστήριο της φύσης και του κόσμου.

100 # Pablo Picasso – Οι Δεσποινίδες της Αβινιόν (“Les Demoiselles d'Avignon”, 1907)

Τα προηγούμενα μέρη του Αφιερώματος στην Ιστορία της Ζωγραφικής:

100 Έργα Ορόσημα, μέρος 1: Από το Μεσαίωνα στην Αναγέννηση

100 Έργα Ορόσημα, μέρος 2: Από το Μπαρόκ στο Ρομαντισμό

100 Έργα Ορόσημα, μέρος 3: Από το Ρεαλισμό στους προδρόμους των Ιμπρεσιονιστών

Κείμενα και Παρουσίαση © Tο Φονικό Κουνέλι

100 Έργα Ορόσημα στην Ιστορία της Ζωγραφικής, μέρος I

Αγαπώ την ιστορία της τέχνης. Κάθε ιστορία είναι ενδιαφέρουσα, βασικά, ακόμα και αν πρόκειται για τη Μεγάλη Ιστορία του Αρακά. Μα ειδικά στην εξέλιξη της ζωγραφικής, στο πλήθος των μεταμορφώσεών της από εποχή σε εποχή, διακρίνουμε ίσως εντονότερα από πουθενά αλλού κάτι από εκείνη την αρχέγονη προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει και να υπερβεί ταυτόχρονα τη Φύση, να μετουσιώσει το αόρατο και υπεραισθητό σε κάτι γήινο, κατανοητό, προσβάσιμο με τις αισθήσεις μας – ενώ παράλληλα προσπαθεί να μεταμορφώσει το ορατό και φυσικό σε κάτι πνευματώδες.

Η ζωγραφική εμπεριέχει την απάντηση στο ερώτημα που δεν γίνεται να θέσουμε – καθώς, τη στιγμή εκείνη που το θέτουμε, το ερώτημα μεταμορφώνεται, αλλάζει, μετατρέπεται σε κάτι άλλο. Μας κλείνει το μάτι παιχνιδιάρικα, υψώνει λίγο την αέρινή του φούστα, σα νύμφη του δάσους, σαν Αφροδίτη στο Κοχύλι, αφήνοντάς μας να πάρουμε ίσα μια σύντομη ματιά από το κάλλος που κρύβεται από κάτω, κι έπειτα φεύγει, τινάσσοντας τα πόδια της χορευτικά.

Ο Πλάτωνας την αντιπαθούσε – θεωρούσε πως η ζωγραφική συνιστά μίμηση του κόσμου των αισθήσεων, ένα είδωλο στον καθρέπτη, μία παραμυθένια εξιδανίκευση, απομακρύνοντάς μας από την πραγματικότητα, βυθίζοντάς μας σ’ έναν πλασματικό κόσμο. Μα υπήρξε πλήθος δημιουργών, ξεκινώντας από τα χρόνια της Αναγέννησης, που επηρεάστηκαν από εκείνη την πλατωνική διάσταση μεταξύ του φυσικού κόσμου των αισθήσεων και του ιδεατού κόσμου της σκέψης. Για τους δημιουργούς αυτούς η ζωγραφική ήταν το Κλειδί που εφάρμοζε τέλεια στη μυστική κλειδαριά ανάμεσα στους δύο κόσμους – οι εικόνες της δε συνιστούσαν απάτη, μα μια βουτιά στην κρυφή πραγματικότητα του κόσμου, σαν ένα όνειρο που φανερώνει μια αλήθεια που πρότερα αγνοούσες. Σαν άλλη θρησκεία, μπορούσε να αποκαλύψει την Ουσία των πραγμάτων... μόνο που δεν την φανέρωνε με λόγια, δεν γινόταν δόγμα, δεν ζητούσε πίστη και υπακοή – άφηνε σε σένα να τη συλλάβεις, να την επεξεργαστείς, να την κατανοήσεις.

Ή τουλάχιστον έτσι ήταν τα πράγματα για ένα διάστημα. Στην πορεία όμως, με το πέρασμα των χρόνων, των αιώνων, έκαναν την εμφάνισή τους κάποιοι άλλοι ζωγράφοι που άφησαν αγανακτισμένοι τα πινέλα τους και φώναξαν με μια φωνή: «ο κόσμος που φανερώνετε μέσα απ’ τις εικόνες σας είναι όντως ψεύτικος! Μια απάτη, μια εξιδανίκευση! Μα το πρόβλημα δεν είναι η ζωγραφική αυτή καθ’ εαυτή, το πρόβλημα δεν είναι η τέχνη – μα ο τρόπος που επιλέγετε να την παρουσιάσετε!». Παραφράζοντας ελαφρώς τον Μαρξ, θα μπορούσαμε να πούμε πως «το θέμα δεν είναι να κατανοήσουμε τον κόσμο μέσα από την τέχνη, μα, αλλάζοντας την τέχνη, να αλλάξουμε τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο». Οι δημιουργοί αυτοί υπήρξαν οι μεγάλοι πρωτοπόροι. Αναδιαμορφώνοντας την πορεία της ζωγραφικής, βοήθησαν να δούμε τον κόσμο με άλλο μάτι.

Μας πήγαν βαθύτερα στην πραγματικότητα; Το ταξίδι, δια μέσω των αιώνων, έφτασε στον προορισμό του; Κατανοήσαμε κάποια βαθύτερη αλήθεια των πραγμάτων; Τελικά υπάρχει κάποια μορφή τέχνης περισσότερο «αληθινή» συγκριτικά με κάποια άλλη;...

Μεταξύ μας, τι σημασία έχει, από τη στιγμή που η διαδρομή υπήρξε τόσο απολαυστική! Ελάτε λοιπόν μαζί μας, να θυμηθούμε ορισμένους από τους σημαντικότερους σταθμούς αυτής της διαδρομής... Θα μιλήσουμε για ορισμένα από τα έργα και τους ζωγράφους που χάραξαν την ιστορία της Ζωγραφικής!

Επέλεξα 100 συνολικά έργα. Λόγω έκτασης, θα χωρίσουμε το αφιέρωμα σε τέσσερις συνέχειες. Τα έργα που θα παρουσιάσουμε υπήρξαν καθοριστικά, επιδραστικά και μνημειώδη. Έργα-ορόσημα που λέμε και στον τίτλο... Μα, «ορόσημο» δε συνεπάγεται απαραίτητα «καλύτερο». Η επιλογή των έργων εμπεριέχει ασφαλώς ένα μεγάλο μερίδιο υποκειμενικού παράγοντα από την πλευρά μου, σε συνδυασμό με την ιστορική επιρροή και την αναγνωρισιμότητα αρκετών από αυτά, δια μέσω των αιώνων. Σε γενικές γραμμές εστίασα σε έργα που θα λέγαμε «χαρακτηριστικά» των ζωγράφων, χωρίς απαραίτητα να συνιστούν τα καλύτερά τους, ή τα μόνα για τα οποία αξίζει να ενδιαφερθεί κανείς – το «όμορφο» και το «καλύτερο» στη τέχνη δε μπορεί παρά να είναι θέμα γούστου, ασφαλώς. Δημιουργοί όπως ο Καραβάτζιο, ο Ρούμπενς ή ο Ντελακρουά υπήρξαν επιδραστικοί για το σφαιρικό τους έργο, τις ιδέες και τις τεχνικές καινοτομίες τους, όχι για το ένα ή δυο μεμονωμένα «έργα-χιτάκια». Ωστόσο η παρουσίαση δεν μπορεί παρά να αγγίξει την κορυφή του παγόβουνου – επέλεξα λοιπόν ορισμένα από τα γνωστότερά τους έργα, με κριτήριο να αντιπροσωπεύουν όσο γίνεται το γενικότερο ύφος και στυλ των δημιουργών τους.

Στόχος είναι αφενός να μάθουμε τους λόγους για τους οποίους τα έργα και οι ζωγράφοι αυτοί υπήρξαν σημαντικοί  και επιδραστικοί... Και αφετέρου, να κάνουμε ένα όμορφο ταξίδι στον χρόνο – γνωρίζετε πόσο μου αρέσουν αυτά τα τελευταία!

Και – ποιος ξέρει. Βλέποντας τα έργα, παρατηρώντας την εξέλιξή τους χρονολογικά και την πορεία τους δια μέσω των χρόνων, ίσως πάρουμε κι μεις μια γρήγορη ματιά από εκείνη τη τσαχπίνα Νύμφη που σας περιέγραψα, που τρέχει εδώ κι εκεί, χορεύοντας υπό τους μαυλιστικούς ήχους του Πάνα και υψώνοντας παιχνιδιάρικα τη φούστα της. Οι μεταμορφώσεις της είναι οι ίδιες οι μεταμορφώσεις του ανθρώπου, ενώ αποπειράται να ερμηνεύσει τα όνειρά του για τον κόσμο. Ο χορός της αντηχεί στον ρυθμό της αιωνιότητας.

Πάμε λοιπόν να χορέψουμε μαζί της.

Πρώτος Σταθμός – Προ-Αναγεννησιακή Περίοδος

1 # Giotto - Ο Επιτάφιος Θρήνος [The Lamentation of Christ, 1303-05]
Παρεκκλήσιο Scrovegni, Πάδουα, Ιταλία

Στην τέχνη (όπως παντού) δεν υπάρχει παρθενογένεση και καθετί έχει επηρεαστεί από κάτι άλλο, το οποίο προϋπήρξε. Ωστόσο, ανά περιόδους, εμφανίστηκαν κάποιες φιγούρες που, αντί να κάνουν ένα βήμα προς τα μπρός, έκαναν άλματα ολόκληρα.

Τέτοιος υπήρξε ο Φλωρεντίνος Giotto. Ο πρώτος «σταρ» των ζωγράφων, αναγνωρίσιμος και περιζήτητος στους σύγχρονούς του, σε μια περίοδο που ο «καλλιτέχνης» θεωρείτο ακόμα «τεχνίτης», ανώνυμος, ένα απλό όργανο της Εκκλησίας. Ο Τζιότο επηρεάστηκε από την βυζαντινή τέχνη, μα στην απόδοση των μορφών και τη χρήση του πινέλου, πήγε πολλά βήματα πιο πέρα. Δείτε τον πίνακα. Οι άγγελοι στον ουρανό φαντάζουν σχεδόν τρισδιάστατοι, σε μια εποχή που δεν είχε ακόμα ανακαλυφτεί η προοπτική και τα έργα παρουσιάζονταν επίπεδα. Το έργο σου δίνει την αίσθηση πως εξελίσσεται σ’ έναν πραγματικό – σχεδόν – χώρο, κάτι απόλυτα ασυνήθιστο ως τότε, ενώ τα πρόσωπα των μοιρολογούντων φανερώνουν μια ψυχολογική διείσδυση κι έναν ρεαλισμό σπάνιο για τα δεδομένα των καιρών.

Μετά τον Τζιότο τίποτα δε θα ήταν ίδιο, ποτέ ξανά. Μα οι καινοτομίες του άργησαν να εδραιωθούν στις αντιλήψεις και πρακτικές του κόσμου.

2 # Duccio – Maestà [1308]
Μουσείο του Καθεδρικού της Σιένα, Σιένα, Ιταλία

Σύγχρονος του Giotto, μεταβαίνοντας από τη Φλωρεντία στη γειτονική της Σιένα, ο Ντούτσιο πατούσε πιο γερά στο παρελθόν. Το στυλ του γεφυρώνει πλήρως τη βυζαντινή τέχνη, με διάσπαρτα στοιχεία εκείνης που θα ακολουθούσε. Παρατηρώντας το συγκεκριμένο έργο, διακρίνουμε τους προσκυνητές που βρίσκονται ο ένας πίσω από τον άλλο, δίνοντας μια πρώιμη αίσθηση βάθους, μα και το θρόνο της Παναγίας, που φαίνεται να σπάει τους κανόνες της επίπεδης, ανάγλυφης απεικόνισης.

Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε τον Ντούτσιο ως τον ζωγράφο που έσπρωξε τη βυζαντινή τέχνη στα όριά της – μετά τα πάντα έμελλε ν’ αλλάξουν.

3 # Simone Martini, Lippo Memmi  – Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου [Annunciation, 1333]
Πινακοθήκη Ουφίτσι, Φλωρεντία, Ιταλία

Ο «Ευαγγελισμός» των Σιμόνε Μαρτίνι και Λίπο Μέμι ανήκει αναμφισβήτητα στα ωραιότερα δείγματα της προ-αναγεννησιακής τέχνης. Λαμποκοπά με το χρυσαφί του χρώμα και σε εντυπωσιάζει με την ωραιότητα των μορφών του. Ασφαλώς τα θρησκευτικά θέματα υπήρξαν ο κανόνας τότε, ενώ η χρυσαφιά απόχρωση ήταν χαρακτηριστικό άφθονων προγενέστερων έργων της αγιογραφίας και της βυζαντινής τέχνης...

Μα οι λεπτομέρειες είναι εκείνες που κάνουν τη διαφορά. Για παράδειγμα, η αινιγματική, ασυνήθιστη έκφραση στο πρόσωπο της Παναγίας... Ή το βάζο με τα λουλούδια και το βιβλίο που κρατά στο χέρι της, απεικονιζόμενα με απόλυτο ρεαλισμό, έχοντας προοπτική και αίσθηση βάθους, δίνοντας την αίσθηση ενός αληθινού, μα και ιδεατού παράλληλα χώρου – στο μεταίχμιο της προγενέστερης τέχνης και εκείνης που θα ακολουθούσε...

Η Ζωγραφική, στο σύνολό της, λίγες φορές κατόρθωσε να συνταιριάξει τόσο αποτελεσματικά το ονειρικό με το αληθινό.

4 # Ambrogio Lorenzetti - Η Αλληγορία της Καλής Κυβέρνησης [The Allegory Of Good Government, 1338-39]
Palazzo Pubblico, Σιένα, Ιταλία

Ένας ακόμα από τους ζωγράφους της σχολής της Σιένα, ο Λορεντζέτι απέδωσε εν έτει 1338 ένα από τα ωραιότερα έργα της μεσαιωνικής περιόδου, παρουσιάζοντάς μας την αλληγορική μορφή μιας Πολιτείας και της διακυβέρνησής της, σε μια περίοδο που κυριαρχούσαν σχεδόν εξ’ ολοκλήρου τα θρησκευτικά θέματα. Η προοπτική δεν είχε ακόμα ανακαλυφτεί, ωστόσο η αίσθηση βάθους αποδίδεται με έναν παιδικό σχεδόν τρόπο, με τα κτίρια να μικραίνουν το ένα πίσω από το άλλο, σα σπιρτόκουτα.

Πίνακας γεμάτος λεπτομέρειες, που μπορείς να παρατηρείς με τις ώρες και να χάνεσαι στα βάθη και τους συμβολισμούς του.

5 # Limbourg Brothers – Μάιος [May, γύρω στο 1410]
Μουσείο Κοντέ, Ανάκτορο του Σαντιγί, Σαντιγί, Γαλλία (για λόγους συντήρησης δεν εκτίθεται πλέον)

Η ονειρική αυτή εικόνα που βλέπουμε, προέρχεται από το χειρόγραφο με τίτλο “Tres Riches Heures”, και συνιστά μέρος μιας σειράς που εντάσσεται στον λεγόμενο «Διεθνή Γοτθικό Ρυθμό». Το γοτθικό στυλ εικονογράφησης, έχοντας επηρεαστεί από τη λεπτότητα και την κομψότητα του ύφους ζωγράφων όπως ο Simone Martini (βλέπε #3), φαντάζει βγαλμένο από κάποιο όνειρο ή όραμα. Ο κόσμος που απεικονίζει είναι γεμάτος λεπτομέρειες και πλούσια χρώματα, φανερώνοντας μια αγάπη για τη φύση, που θα γινόταν ακόμα μεγαλύτερη στις δεκαετίες που θα ακολουθούσαν (περισσότερα για την γοτθική τέχνη μπορείτε να διαβάσετε εδώ).

Τα δέντρα όμως, όλα όμοια το ένα με το άλλο, τα κτίρια που χάνονται στο βάθος, τα άλογα και οι άνθρωποι, ίδιοι στις εκφράσεις τους ο ένας με τον άλλον... μοιάζουν σχεδόν ψεύτικοι. Σαν Ιδεατοί Τύποι. Ονειρικοί. Ένας κόσμος απομακρυσμένος από την πραγματικότητα, αγγίζοντας τα όρια της ποίησης.

Η Αναγέννηση όμως βρισκόταν προ των πυλών, και μαζί της, το όνειρο θα γινόταν, για λίγο έστω, πραγματικότητα.

Δεύτερος Σταθμός – Πρώιμη Αναγέννηση

6 # Masaccio – Η Αγία Τριάδα [The Holy Trinity, 1425-28]
Εκκλησία της Santa Maria Novella, Φλωρεντία

Eίχα τη τύχη να δω το έργο αυτό πέρυσι, στη διάρκεια ενός ταξιδιού μου στη Φλωρεντία (κλικ εδώ για την περιγραφή του ταξιδιού). Καταμεσής ενός μισοφωτισμένου, μισοσκότεινου ναού, φαντάζει σχεδόν ερχόμενο από έναν άλλο κόσμο. Ο Μαζάτσιο πέθανε νέος, μα με τα λίγα έργα του επηρέασε τον κόσμο της ζωγραφικής όσο ελάχιστοι μετά από αυτόν.

Η πρωτόγνωρη για τα δεδομένα των καιρών γεωμετρικότητα της σύνθεσης, η συνολική αίσθηση συμμετρίας και η τέλεια απεικόνιση του βάθους, όπως βλέπουμε στη θολωτή σκεπή πίσω από τη μορφή του Χριστού, παρείχαν μια ψευδαίσθηση τρισδιάστατου χώρου. Ακόμα και αν οι φιγούρες φάνταζαν κάπως ψυχρές και ακίνητες, σα χαραγμένες μες στο ξύλο, είναι γεγονός πως οι καινοτομίες του Μαζάτσιο άλλαξαν για πάντα την ιστορία της τέχνης.

7 # Masaccio – Η αποπομπή του Αδάμ και της Εύας απ' τον Παράδεισο [The Expulsion of Adam and Eve From Paradise, 1427]
Παρεκκλήσιο Brancacci, Santa Mariadel Carmine, Φλωρεντία

Αν η «Αγία Τριάδα» του Μαζάτσιο εντυπωσίασε τον κόσμο με την πρωτοποριακή απεικόνιση του χώρου, ο «Αδάμ και η Εύα» του χαράχτηκαν για πάντα στη συλλογική μνήμη για το αίσθημα που αποπνέουν, τις εκφράσεις των προσώπων τους, τη κίνηση του σώματός τους. Εδώ οι φιγούρες φαντάζουν ζωντανές – σχεδόν ακούς τις φωνές τους, σχεδόν νιώθεις τη ντροπή τους. Κοιτάζοντας τα πρόσωπα του Αδάμ και της Εύας, η επιρροή των εκφράσεων του Giotto (βλέπε #1) είναι αισθητή – ενώ ύστεροι καλλιτέχνες όπως ο Μιχαήλ Άγγελος θα επηρεάζονταν καθοριστικά από την πλαστικότητα των σωμάτων του Μαζάτσιο.

8 # Paolo Uccello – Η Μάχη του Σαν Ρομάνο [The Battle Of San Romano, περίπου 1438-1440]
Το έργο αποτελείται από 3 πίνακες. Ο εικονιζόμενος βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου και οι άλλοι 2 στο Ουφίτσι και το Λούβρο

H Αναγέννηση άρχισε να μελετά τους κανόνες του φυσικού κόσμου και κάποια στιγμή, ανακάλυψε επιτέλους τους νόμους της προοπτικής. Οι πρώιμοι αναγεννησιακοί ζωγράφοι, ενθουσιασμένοι, πειραματίστηκαν με τη νέα τους ανακάλυψη, σπρώχνοντάς την στα απόλυτά της όρια. Το ερώτημα που τίθετο πλέον ήταν: «πως γίνεται να αποδοθεί μια άρτια και αρεστή στο μάτι σύνθεση, υπακούοντας ταυτόχρονα στους κανόνες της προοπτικής και προσπαθώντας να είναι όσο περισσότερο "ρεαλιστική" γίνεται;»

Τα πειράματα δεν απέδωσαν πάντοτε καρπούς, καθώς η «πραγματικότητα» δεν είναι απαραίτητα ευχάριστη στο μάτι. Ζωγράφοι όμως όπως ο Πάολο Ουτσέλο έμειναν στην ιστορία για την επιμονή τους να σπρώξουν τις νέες τους ανακαλύψεις στο απώτατό τους όριο. Η «Μάχη του Σαν Ρομάνο», το πρώτο από τα τρία μέρη του έργου που βλέπουμε εδώ, ξεχειλίζει γεωμετρική ακρίβεια. Κάθε λόγχη υπακούει σε γεωμετρικούς κανόνες, τα άλογα και οι άνθρωποι απεικονίζονται σε τέλεια προοπτική, ενώ ένας πεσμένος στο έδαφος στρατιώτης δίνει την αίσθηση του τρισδιάστατου. Λένε πως ο Ουτσέλο αφιέρωνε πολύ καιρό ατελείωτης μελέτης, κάνοντας γεωμετρικούς υπολογισμούς, τραβώντας γραμμές, προσπαθώντας να κατασκευάσει ένα έργο με απόλυτη επιστημονική ακρίβεια.

Το αποτέλεσμα, όσο εντυπωσιάζει, άλλο τόσο σου μεταδίδει μια κάποια αίσθηση ενός ψυχρού υπολογισμού. Ωστόσο, ακόμα και αν τα άλογα θυμίζουν κάπως τα «αλογάκια του καρουζέλ», όπως έχει ειπωθεί κατά καιρούς, το έργο του Ουτσέλο παραμένει ένα από τα εντυπωσιακότερα και πιο χαρακτηριστικά της εποχής του. Η τέχνη είχε πια αφήσει τις θρησκευτικές της, γεροντίστικες εμμονές, και ατένιζε τη φύση με τα ερευνητικά μάτια ενός παιδιού.

9 # Paolo Uccello – Ο Άγιος Γεώργιος και ο Δράκος [Saint George And The Dragon, 1456]
Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου

Έργο που φαντάζει βγαλμένο από κάποιο παραμύθι, ο «Άγιος Γεώργιος και ο Δράκος» εγκαταλείπει την πολυπλοκότητα και τον εντυπωσιασμό και επιλέγει στη θέση τους τη χάρη και την αισθητική αρμονία. Η γεωμετρική προοπτική (που βλέπουμε χαρακτηριστικά στη στάση του αλόγου) συνδυάζεται μοναδικά με μια σύνθεση γεμάτη ομορφιά, επική και λυρική συνάμα. Συγκριτικά με τη «Μάχη του Σαν Ρομάνο», το έργο χάνει σε εντυπωσιασμό, μα κερδίζει σε γοητεία.

Πίνακες όπως αυτός θα έδειχναν το δρόμο για το μέλλον, παντρεύοντας τη γεωμετρία με την ομορφιά, θέλοντας να πετύχουν κάποια μορφή ανώτερης, συνολικής αρμονίας.

10 # Fra Angelico – Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου [The Annunciation, περίπου 1450]
Μοναστήρι του Αγίου Μάρκου, Φλωρεντία

Από τις επικές μελέτες του Ουτσέλο μεταβαίνουμε σε ένα έργο που ξεχειλίζει χάρη κι αρμονία. Παροδικά, μας δίνεται η αίσθηση πως κατευθυνθήκαμε πάλι πίσω, στα χρόνια του Μεσαίωνα. Ο Φρα Αντζέλικο υπήρξε λιγότερο καινοτόμος συγκριτικά με άλλους ζωγράφους των καιρών του, μα τα έργα του επαναφέρουν μέσα τους το στοιχείο εκείνο που δίνει στη ζωγραφική την ομορφιά της: μια σχεδόν αρχέγονη αίσθηση μυστηρίου και ιδεαλιστικής χάρης.

Από αυτή την οπτική, μπορούμε να θεωρήσουμε τον Fra Angelico επίγονο του Simone Martini (βλέπε #3), συνδυάζοντας ωστόσο στις γεμάτες χάρη μορφές του μια αίσθηση βάθους (βλέπε τις κολώνες που πάνε προς τα πίσω), χαρακτηριστική της πρώιμης Αναγέννησης. Ο Φρα Αντζέλικο χρησιμοποίησε την προοπτική τόσο όσο χρειαζόταν – η ομορφιά και η αλήθεια όχι των αισθήσεων, μα του νου και της ψυχής, παραμένει γι’ αυτόν το πρώτο και σημαντικότερο στοιχείο της ζωγραφικής. Το συναίσθημα, όχι ο ρεαλισμός.

11 # Jan van Eyck – Πορτραίτο των Αρνολφίνι [The Arnolfini Portrait, 1434]
Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου

Αν η κατάταξή μας περιελάμβανε όχι 100, μα 20 έργα, οι «Αραβώνες των Αρνολφίνι» του Βαν Άυκ να είστε βέβαιοι πως θα βρίσκονταν ανάμεσά τους. Τον καιρό που η Ιταλία ανακάλυπτε τους κανόνες της προοπτικής και της απόδοσης του χώρου και της αρμονίας, η βόρεια Ευρώπη, η Ολλανδία και η Φλάνδρα, ανακάλυπταν τη μαγεία του χρώματος και της ρεαλιστικής απόδοσης της λεπτομέρειας – της παραμικρής λεπτομέρειας, τόσης που δεν είχε δει ποτέ ξανά ο κόσμος.

Κάθε μικροσκοπική υφή, κάθε γυαλάδα, κάθε ύφασμα, μέχρι και το τρίχωμα από το σκυλάκι, αποδίδονται με πρωτόγνωρη λεπτομέρεια από τον Βαν Άυκ – κάτι που θα γινόταν χαρακτηριστικό της βορειοευρωπαϊκής τέχνης γενικά. Ακόμα πιο συναρπαστικό στον συγκεκριμένο πίνακα είναι τα εφέ του. Ο καθρέπτης στο βάθος απεικονίζει τον ίδιο τον ζωγράφο και τις πλάτες των μοντέλων του, ενώ τους σχεδιάζει. Αξίζει να δείτε την εικόνα μεγενθυμένη [κλικ πάνω της] και να τον παρατηρήσετε.

Πως κατόρθωσε ο Βαν Άυκ να αποδώσει τόση λεπτομέρεια; Η απάντηση βρίσκεται στην τεχνική της ελαιογραφίας, χάρη στην οποία έγινε δυνατή η διαρκής παρέμβαση πάνω στο έργο και η πρόσθεση απανωτών πινελιών, τόσων όσων επιθυμούσε ο ζωγράφος. Το λάδι και η τεχνική του γρήγορα διαδόθηκαν στο Νότο και άλλαξαν για πάντα τη μορφή της ζωγραφικής – ως τις μέρες μας.

12 # Rogier van der Weyden – Η Αποκαθήλωση [The Deposition, 1435]
Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη

Mένουμε για λίγο στον Βορρά. Η «Αποκαθήλωση» του Φλαμανδού Ρογήρου Βαν ντερ Βάηντεν επαναφέρει τη θρησκευτική θεματολογία... μα πόσο διαφορετική φαντάζει αυτή η σκηνή συγκριτικά με τη τέχνη δυο αιώνων πριν! (βλέπε για παράδειγμα το έργο του Giotto, στο #1). Δείτε με πόση λεπτομέρεια απεικονίζονται οι εκφράσεις, τα υφάσματα, δείτε τον πλούτο των χρωμάτων – όπως είπαμε πάνω, όλα χαρακτηριστικά της τέχνης του Βορρά.

Ασφαλώς δεν πρόκειται για «ρεαλιστική φωτογραφικά» σύνθεση, ενώ απουσιάζει πλήρως το φόντο, η αίσθηση του χώρου. Ωστόσο, κάπου μεταξύ αισθητού και υπεραισθητού, αληθινού και ιδεατού, το έργο αυτό φαντάζει πραγματικά ως ματιά σ’ έναν άλλο κόσμο.

13 # Piero della Francesca – Το Όνειρο του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου [The Dream Of Emperor Constantine, 1458]
Βασιλική του Αγίου Φραγκίσκου, Αρέτσο, Ιταλία

Επιστρέφουμε στην Ιταλία και το περισσότερο λιτό (συγκριτικά με την εμμονή στη λεπτομέρεια των βορείων) στυλ της. Οι Ιταλοί δεν ενδιαφέρονταν τόσο για τις υφές και τις λεπτομέρειες, όσο για την άρτια απόδοση της σύνθεσης. Ανάμεσα στους Ιταλούς αναγεννησιακούς ζωγράφους, ο Πιέρο ντέλα Φραντσέσκα υπήρξε ίσως ο πλέον χαρακτηριστικός. Παντρεύοντας τους νόμους της προοπτικής με γεωμετρικές συνθέσεις και κάνοντας πειραματισμούς με το φως και τη σκιά, επηρέασε καθοριστικά τους μεταγενέστερούς του.

Το φως και η σκιά είναι τα στοιχεία που κυριαρχούν εδώ, στο «Όνειρο του Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου». Η προοπτική και η αίσθηση του βάθους απεικονίζονται, όχι με σημεία φυγής και γεωμετρικές αναλογίες, μα με τα εφέ του χρώματος. Δείτε την έντονη αντίθεση ανάμεσα στο φωτεινό και το σκιερό τμήμα της σκηνής, το παιχνίδι μεταξύ φωτός και σκοταδιού... Η λέξη κλειδί είναι «ατμόσφαιρα». Ζωγράφοι όπως ο Καραβάτζιο θα επηρεάζονταν καθοριστικά από αυτή την τεχνική στο μέλλον.

14 # Luciano Laurana ή Melozzo da Forli – Ιδεατή Πόλη [Ideal City, 1470]
Galleria nazionale delle Marche, Palazzo Ducale του Ουρμπίνο, Ιταλία

Αποδιδόμενη μέχρι πρόσφατα στον ντέλα Φραντζέσκα, εδώ βλέπουμε να παρουσιάζεται η ανακάλυψη της γεωμετρικής προοπτικής, σ’ ένα έργο απόλυτα χαρακτηριστικό της εποχής του. Όλη η (αναζωογονημένη την περίοδο εκείνη) φιλοσοφία του Πλάτωνα βρίσκεται συγκεντρωμένη σε αυτόν τον πίνακα: Μια τέλεια πολιτεία, ιδεατή, σε απόλυτη αρμονία των μερών της, γεωμετρικά καθαρή, όπου βασιλεύει ο λόγος και η ομορφιά. Σχεδόν εξωπραγματική μέσα στην τελειότητά της, καθώς πουθενά στη φύση δεν θα βρούμε κάτι τόσο ιδανικό. Δεν υπάρχει τέλεια συμμετρία στη φύση, πως μπορεί να υπάρξει λοιπόν στην ανθρώπινη κοινωνία;

Μα αυτό υπήρξε το ιδανικό της Αναγέννησης και γι’ αυτόν τον λόγο παρήγε τόσα αριστουργήματα.

15 # Piero della Francesca - Ο Δούκας Φεντερίκο ντα Μοντεφέλτρο και η σύζυγός του Μπατίστα Σφόρτσα [Duke Federico da Montefeltro and his Spouse Battista Sforza, 1466]
Ουφίτσι, Φλωρεντία

H Αναγέννηση πειραματιζόταν ασταμάτητα, και η τεχνική του πορτραίτου ανήκε στο πεδίο των πειραματισμών της. Το ξακουστό αυτό δίπτυχο παρουσιάζει σε προφίλ δύο άρχοντες της εποχής, σε μία εποχή που δεν είχε καθιερωθεί ακόμα η κλασική πόζα του πορτραίτου σε ¾. Οι άρχοντες δεν παρουσιάζονται εξιδανικευμένοι, μα σχεδόν «νατουραλιστικά» - σημασία έχει όχι η ομορφιά, όχι η εξιδανίκευση, μα η αίσθηση της δύναμης, της μεγαλοπρέπειας. Μια αντίληψη που θα κυριαρχούσε στα εκατοντάδες πορτραίτα των αρχόντων στους αιώνες που θα ακολουθούσαν.

Με τη σειρά του, το τοπίο που βλέπουμε πίσω, μα και τα υφάσματα, η λεπτομέρεια της υφής τους, ως και η γυαλάδα στα μαργαριτάρια, φανερώνουν την επιρροή της βορειοευρωπαϊκής τέχνης (βλέπε #11), που είχε αρχίσει να γίνεται αισθητή πια στο νότο.

16 # Andrea Mantegna – Νυφικός Θάλαμος [Camera degli Sposi, 1474]
Palazzo Ducale της Μάντοβα, Ιταλία

Πρόκειται για μια σειρά έργων του Ιταλού Αντρέα Μαντένια, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει η απόδοση της οροφής που βλέπουμε. Φανταστείτε να βλέπετε το έργο αυτό στην οροφή ενός ναού. Ωραίο; Σκεφτείτε τώρα να ζείτε στη διάρκεια του 15ου αιώνα και να βλέπετε αυτό το έργο στην ίδια οροφή! Τότε να δείτε τί εντύπωση θα σας προκαλούσε!

Η γνώση της προοπτικής έχει πλέον φτάσει σε μοναδικά επίπεδα και το αποτέλεσμα είναι εικαστικά πειράματα που φτάνουν στα όρια της αυταπάτης, δίνοντας μια αίσθηση βάθους και ανοίγματος προς τον ουρανό – ενώ τα σώματα των μικρών αγγέλων γύρω απεικονίζονται με τρόπο που ενισχύουν τη ψευδαίσθηση. Πλήθος καλλιτεχνών θα επηρεάζονταν από αυτή την τεχνική, μεταξύ των οποίων ο Μιχαήλ Άγγελος και άφθονοι καλλιτέχνες του Μπαρόκ – εξωθώντας τη ακόμα παραπέρα.

Για την τεχνική και τις οπτικές απάτες του “Trompe L’ Oeil” μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα εδώ.

17 # Sandro Boticelli – Η Γέννηση της Αφροδίτης [The Birth Of Venus, 1485]
Ουφίτσι, Φλωρεντία

Mαζί με την «Άνοιξη» του Μποτιτσέλι, η «Γέννηση της Αφροδίτης» ανήκει αναμφισβήτητα στα πιο αναγνωρίσιμα έργα τέχνης όλων των εποχών. Ό,τι και να πούμε για το αριστούργημα αυτό είναι λίγο. Η Αναγέννηση είχε βρει πλέον τον ιδανικό εκφραστή του πνεύματός της. Η μυθολογία βρίσκεται στο επίκεντρο της θεματολογίας του έργου, απεικονίζοντας την Αφροδίτη όπως αναδεικνύεται από τον αφρό της θάλασσας: μια πανέμορφη, άκρως ερωτική Αφροδίτη – περισσότερο ονειρική και ιδεατή, παρά «ρεαλιστική», όπως αντίστοιχα ονειρικό και εξωπραγματικό φαντάζει το τοπίο γύρω.

Μύθος, φύση, γυναίκα, θάλασσα και έρωτας. Πόσο έχουμε φύγει πια από τα ασφυκτικά πλαίσια της θρησκείας! Πόσο είχε αλλάξει ο άνθρωπος! Κι όμως, τόσους αιώνες μετά, φαίνεται ακόμα δεν έχουμε πιάσει το νόημα, ένα νόημα που βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας...

Τρίτος Σταθμός – Κλασική και Ύστερη Αναγέννηση

18 # Leonardo da Vinci - Η Παρθένος των Βράχων [The Virgin of the Rocks, 1491-1508]
Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου (υπάρχει αντίγραφο του πίνακα με αισθητές βέβαια διαφορές και στο Λούβρο)

Ο μεγαλύτερος επιστήμονας ανάμεσα στους καλλιτέχνες, ο άνθρωπος που συνένωσε το αδιάκοπο ερευνητικό πνεύμα με την αισθητική επιδίωξη της τέλειας αρμονίας, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι δεν άφησε πολλά έργα ζωγραφικής πίσω του. Όσα υπάρχουν όμως μας αφήνουν έκθαμβους, καθώς τα παρατηρούμε – και όχι τυχαία.

Η «Παρθένος των Βράχων» είναι ένα από τα έργα αυτά. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για το μοναδικό, αιθέριο, σχεδόν μυστικιστικό του φωτισμό. Για την τελειότητα της σύνθεσης, σχηματίζοντας ένα ιδανικό τρίγωνο ανάμεσα στις μορφές του έργου. Για την αέρινη, ατμοσφαιρική αίσθηση προοπτικής και βάθους. Για την αίσθηση γαλήνης που αποπνέει – και μυστηρίου ταυτόχρονα. Πρόκειται για μια ματιά σ’ έναν άλλο, απόκρυφο, μυστηριώδη, τέλειο κόσμο.

19 # Leonardo da Vinci – Ο Μυστικός Δείπνος [The Last Supper, 1495-97]
Eκκλησία της Santa Maria delle Grazie, Μιλάνο

Mιλώντας για τελειότητα σύνθεσης... Αλήθεια, πόσα έργα στην ιστορία της ζωγραφικής κατόρθωσαν αυτό που πέτυχε ο περίφημος «Μυστικός Δείπνος»; Κάθε ανθρώπινη φιγούρα, κάθε μορφή, κάθε της κίνηση, όλες φαντάζουν σα κύματα της θάλασσας, που σπρώχνει απαλά το ένα τ’ άλλο, και όλα μαζί ξεβράζουν στη στεριά, στο κέντρο της εικόνας – τη φιγούρα του Χριστού, πλαισιωμένη ιδανικά από τα προοπτικά παράθυρα του φόντου. Κάθε απόστολος φέρει τα δικά του χαρακτηριστικά και η έκφραση στο πρόσωπό του μαρτυράει τις σκέψεις του, τη στιγμή που αποκαλύπτεται πως «θα προδώσει ένας απ' αυτούς το δάσκαλό του».

Η ψυχολογική διείσδυση στις αντιδράσεις και το θυμικό του καθενός δεν είχε προηγούμενο ως τότε – νιώθεις σχεδόν λες και βλέπεις μπροστά σου τη ζωντανή, ολοζώντανη αφήγηση μιας ιστορίας.

20 # Leonardo da Vinci – Mona Lisa (1503-1506)
Λούβρο, Παρίσι

H «Τζοκόντα» του Λεονάρντο είναι ασφαλώς το δημοφιλέστερο και πιο αναγνωρίσιμο πορτραίτο όλων των εποχών – κι ένα έργο που, για κάποιον λόγο, κάθε φορά που το βλέπω έχω μια τρελή επιθυμία να φάω σοκολατάκια.

Καταρχάς μπορούμε να αναγνωρίσουμε στοιχεία από προγενέστερες τεχνικές πορτραίτων. Αν συγκρίνουμε με το δίπτυχο του Πιέρο ντέλα Φραντσέσκα (βλέπε #15) θα διαπιστώσουμε ένα κοινό μοτίβο: το πρόσωπο μπροστά κι ένα φόντο τοπίου πίσω του. Ωστόσο ο Λεονάρντο καθιέρωσε την κλασική πόζα στα ¾, που παρέμεινε εκ τοτε η αισθητικά αρτιότερη πόζα για πορτραίτο.

Το στοιχείο όμως που καθιστά τη Μόνα Λίζα τόσο διάσημη είναι το μυστήριο που την περιβάλλει. Είναι όντως χαμογελαστή ή μήπως όχι; Τι φαίνεται να υποδηλώνει η έκφρασή της; Ο Ντα Βίντσι άφηνε τα περιγράμματα να σβήνουν μέσα στις σκιές, με αποτέλεσμα να μην είμαστε ποτέ σίγουροι γι’ αυτό που βλέπουμε. Προσθέστε σε αυτό και το γεγονός πως το αριστερό μέρος του προσώπου είναι αρκετά διαφορετικό συγκριτικά με το δεξί, κι έχετε μπροστά σας ένα έργο του οποίου το νόημα φαίνεται να αλλάζει, κάθε φορά που το παρατηρούμε.

Η Τζοκόντα μας κοιτάζει, μα στο βλέμμα της υπάρχει πάντα κάτι από τον ίδιο τον εαυτό μας.

21 # Michelangelo Buonarroti – Η Δημιουργία του Αδάμ [The Creation Of Adam, 1508-12]
Παρεκκλήσιο της Καπέλα Σιστίνα, Βατικανό

Πρόκειται για ένα μόλις τμήμα ενός από τα περισσότερο μεγαλειώδη εγχειρήματα στην ιστορία των τεχνών: η μετατροπή της οροφής της Καπέλα Σιστίνα σε προθάλαμο για τον Παράδεισο. Η τέχνη του Μιχαήλ Άγγελου είχε διάχυτη την επιρροή της αγαπημένης του γλυπτικής, κάτι που φαίνεται στη πλαστικότητα των σωμάτων του, όμοια με τα οποία δεν είχε ποτέ ξανά δει ο άνθρωπος ως τότε. Φαντάζουν κάτι περισσότερο από απλά «ζωντανά» - είναι φιγούρες σαν εκείνες που θα είχαν οι θεοί, σε έναν κόσμο τέλειο, ανώτερο του κόσμου που γνωρίζουμε.

Ασφαλώς η απεικόνιση της δημιουργίας του ανθρώπου – η στιγμή της εμφύσησης της ζωής μέσα του, τα δάχτυλα που σχεδόν αγγίζουν με τον Δημιουργό – συνιστά μία από τις μεγαλοφυέστερες στιγμές στην ιστορία της εικαστικής σύνθεσης. Κάτι που η Εκκλησία γνωρίζει καλά να εκμεταλλεύεται, κερδίζοντας αμύθητα ποσά κάθε χρόνο από τις αναρίθμητες επισκέψεις τουριστών στο Βατικανό (και τις πωλήσεις αναμνηστικών).

Αν ο κόσμος ήταν δίκαιος, οι καλλιτέχνες θα βρίσκονταν πάνω απ’ τους παπάδες και η Ιστορία της Τέχνης θα διδασκόταν κάθε χρόνο, στη θέση των θρησκευτικών, στα σχολεία.

22 # Raphael – Γαλάτεια [Galatea, 1514]
Βίλλα Φαρνεζίνα, Ρώμη

Ο Ντα Βίντσι έβαλε το ερευνητικό πνεύμα, ο Μιχαήλ Άγγελος τη δύναμη, μα ο Ραφαήλ ήταν εκείνος που πρόσθεσε εκείνες τις απαραίτητες πινελιές ομορφιάς και χάρης, που κατέστησαν την τέχνη του διαφορετική μεν, μα εξίσου ιδιαίτερη με εκείνη των προκατόχων του. Δε θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε πως εκείνο που, αρκετός κόσμος σήμερα, έχει κατά νου από μικρή ηλικία όταν ακούει το όνομα «ζωγραφική», εκφράζεται περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στο πνεύμα των έργων του Ραφαήλ.

Η απεικόνιση της νύμφης «Γαλάτειας» είναι ένας από τους αγαπημένους μου πίνακές του, και ομολογώ τον προτιμώ από τις άφθονες (και ιδιαίτερα ξακουστές) «Παναγίες» του. Η παιχνιδιάρικη γλυκύτητα που αναδεικνύει το έργο, τα επιμέρους μέρη που φαίνεται να οδηγούν συνεχώς το ένα στο άλλο, σε στυλ τόξων που στρέφουν προς ποικίλες κατευθύνσεις, σαν εκείνα που κρατάνε οι ερωτιδείς του έργου, η συνολική αρμονία των επιμέρους μορφών, η τέλεια σύζευξή τους σ’ ένα Όλο, εξιδανικευμένο και παραμυθένιο σαν το θέμα του πίνακα...

...Η τέχνη είχε πλέον αγγίξει δυσθεώρητα ύψη – και ο κόσμος της, πόσο ιδανικός φάνταζε πια!

23# Raphael - Η Σχολή των Αθηνών [The School of Athens, 1510)
Αποστολικό Παλάτι, Βατικανό

Κι εδώ ερχόμαστε σε ένα από τα αγαπημένα μου έργα τέχνης όλων των εποχών. Η Σχολή των Αθηνών συνιστά μεγαλοφυής σύνθεση, όχι μόνο σε επίπεδο εικαστικό, μα και λόγω του φιλοσοφικού βάθους και της ψυχολογικής διείσδυσης που επιχειρεί. Έτσι βλέπουμε λοιπόν τον Πλάτωνα στο κέντρο, να στρέφει το δάχτυλο προς τα πάνω, λέγοντας «η αλήθεια είναι εκεί ψηλά!», ενώ ο Αριστοτέλης δίπλα του κουνάει το χέρι σε μια χειρονομία που σημαίνει «όχι, μη πετάς στα σύννεφα, πάτα γερά στη γη!».

Και γύρω τους, το πάνθεον των μεγάλων στοχαστών της αρχαιότητας, από τους προσωκρατικούς ως τους στοχαστές της ελληνιστικής εποχής, ο κάθε ένας σε στάση χαρακτηριστική του τρόπου σκέψης του. Ξεχωρίζει, μεταξύ άλλων, ο κυνικός Διογένης, που βλέπουμε χάμω στα σκαλιά, αδιαφορώντας για τους πάντες και τα πάντα.

Και όπως συμβαίνει με τόσα άλλα μεγάλα αναγεννησιακά έργα, η «Σχολή των Αθηνών» συνιστά μια ματιά σ’ έναν κόσμο υπεργήινο, ιδανικό και τέλειο, τέτοιο που οι φιλόσοφοι ονειρεύτηκαν και οι καλλιτέχνες έκαναν – για λίγο έστω – πραγματικότητα. Γιατί αυτή είναι μία από τις αξίες της τέχνης: να πραγματοποιεί, μπροστά στα μάτια μας, αυτό που ονειρευόμαστε.

24 # Giovanni Bellini – Η Μαντόνα με τον Υιό και Αγίους [Madonna with Child and Saints, 1505]
Εκκλησία του Αγίου Ζαχαρία, Βενετία

Καιρός λοιπόν να μεταβούμε σ' ένα άλλο, μετά τη Φλωρεντία, μεγάλο κέντρο της τέχνης της Αναγέννησης – ο λόγος για τη Βενετία, η οποία συνέβαλε καθοριστικά με τη σειρά της στη μετάβαση της Ζωγραφικής στο επόμενό της στάδιο. Και ο πρώτος των μεγάλων Ενετών ζωγράφων υπήρξε ο Τζιοβάνι Μπελλίνι.

Συγκρίνετε το έργο αυτό που βλέπουμε με την «Αγία Τριάδα» του Μαζάτσιο (βλέπε #6). Δείτε πως είχε προχωρήσει η τέχνη σε λιγότερο από έναν αιώνα! Η κατασκευή του αρχιτεκτονικού χώρου, η απόδοση των μαρμάρων και του θόλου του ναού, μα κυρίως η παρουσίαση των μορφών που δεσπόζουν στο επίκεντρό του, η βαθιά εκφραστικότητα κάθε μιας από αυτές ξεχωριστά... όλα μαρτυρούν το επίπεδο που είχαν φτάσει πλέον οι ζωγράφοι της εποχής.

Περισσότερο όλων όμως, εκείνο που ξεχωρίζει στον Μπελλίνι και στην ενετική σχολή στο σύνολό της, είναι η μοναδική χρήση του χρώματος – περισσότερο από τις προοπτικές, τα περίτεχνα σώματα, την πλαστικότητα και τις αρμονικές συνθέσεις. Το χρώμα στο συγκεκριμένο έργο φαντάζει να διαχέει ένα θερμό, φιλόξενο και υπερκόσμιο ταυτόχρονα φως, δίνοντάς σου την αίσθηση πως παρακολουθείς μια μαγική, ιερή στιγμή.

25 # Giorgione – Η Καταιγίδα [The Tempest, 1506]
Gallerie dell' Accademia, Βενετία

Η «Καταιγίδα» του Τζιορτζιόνε δε συνιστά μόνο ένα από τα ωραιότερα και κλασικότερα έργα της ενετικής ζωγραφικής, μα και ένα από τα πλέον μυστήρια στην ιστορία της ζωγραφικής στο σύνολό της. Αλήθεια, τι θέλει να μας πει ο ποιητής; Πρόκειται για αλληγορία; Ποτέ δε δόθηκε κάποια επαρκής ερμηνεία του έργου, αφήνοντας το ανοιχτό στην προσωπική ματιά του καθενός.

Περισσότερο όμως από τον βοσκό που παίρνει μάτι και τη γυναίκα που θηλάζει το μωρό της... Περισσότερο και από το σχεδόν απόκοσμο αίσθημα που σου αποπνέει το έργο, με το μυστήριο φωτισμό του και τον κεραυνό που σκίζει τον ουρανό στο βάθος... Περισσότερο όλων, το στοιχείο που καθιστά την «Καταιγίδα» διαχρονική είναι η Φύση – για πρώτη φορά μετά από αιώνες, η Φύση σε ρόλου πρωταγωνιστή, όχι κομπάρσου. Πάνω από τη θρησκεία, πάνω από τους άρχοντες, πάνω από τους μύθους. Τα δέντρα, τα χόρτα, τα φύλλα, τα βουνά, όλα βρίσκονται στο επίκεντρο του έργου, αναπνέουν και μιλούν με τη δική τους γλώσσα.

Κι μεις παρακολουθούμε τη σκηνή με δέος, προσπαθώντας να αποκρυπτογραφήσουμε κάτι από τον ψίθυρό τους...

26 # Titian - Βάκχος και Αριάδνη [Bacchus and Ariadne, 1520-23]
Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου

Μαθητής του Τζιορτζιόνε, ο Τιτσιάνο ήταν εκείνος που εκτόξευσε την ενετική ζωγραφική στο απόγειό της – κανείς ποτέ ξανά δε θα έφτανε τόσο ψηλά από τους Ενετούς ζωγράφους. Ένας από τους τολμηρότερους των καιρών του, ο Τιτσιάνο πειραματίστηκε συχνά με ανορθόδοξες και πολύπλοκες συνθέσεις, κατορθώνοντας στο τέλος όμως να πετύχει πάντα μια μοναδική αίσθηση αρμονίας, παντρεύοντας επιδέξια τα επιμέρους μέρη σ’ ένα συνεκτικό Όλο.

Ο «Βάκχος και η Αριάδνη» χωρίζεται σε δύο μισά, αριστερά και δεξιά. Η ηρεμία και γαλήνη που αποπνέει το αριστερό μέρος του πίνακα βρίσκεται σε αντιπαραβολή με τη ζωηρή, φρενήρη κίνηση του δεξιού τμήματος. Στο κέντρο ο Βάκχος, ο θεός του κρασιού, ενώ ορμάει καταπάνω στην Αριάδνη, αποφασισμένος να την παρασύρει στον κόσμο του – εμπρός αγόρι μου, τίποτα να μη σε σταματά!

Και φυσικά το χρώμα – το πανταχού παρόν ενετικό χρώμα, λάμποντας κυριολεκτικά, ξεχειλίζοντας παντού, ζωντανό και αχτινοβόλο, ένα από τα ωραιότερα χαρακτηριστικά του έργου του Τιτσιάνο.

27 # Titian – Η Αφροδίτη του Ουρμπίνο [Venus Of Urbino, 1538]
Ουφίτσι, Φλωρεντία

Η «Αφροδίτη του Ουρμπίνο» υπήρξε ίσως το τολμηρότερο έργο των καιρών του. Δεν ήταν η πρώτη γυμνή Αφροδίτη... μα για πρώτη φορά στα χρονικά, η γύμνια και η στάση του σώματός της απεικονίζονται με τρόπο ξεκάθαρα ερωτικό, έχοντας ως στόχο την έξαψη του θεατή. Δεν είναι τυχαίο που έργα σαν αυτά επιλέγονταν να διακοσμήσουν τις κρεβατοκάμαρες των αρχόντων, καλά κρυμμένα από το μάτι του κοινού θνητού της εποχής.

Ακόμα περισσότερο προκλητικό καθιστά το έργο η ύπαρξη, στο βάθος, των ντυμένων γυναικών – η αντιπαραβολή του γυμνού με το ντυμένο υπήρξε πάντα υψηλός καταλύτης των παθών. Πάνω απ’ όλα όμως, το βλέμμα της Αφροδίτης, η οποία κοιτάζει κατάματα, στα ίσια, με μια έκφραση έτοιμη για όλα, τον θεατή. Ναι, έχουμε φύγει πολύ από τις εξιδανικευμένες, αγνές και αγγελικές γυναικείες φιγούρες ενός Ραφαήλ εδώ! (βλέπε #22).

Ο Τιτσιάνος με έργα σαν αυτό στάθηκε καταλυτικός στο πέρασμα από την Αναγέννηση στο Μπαρόκ – μα και στην τέχνη όλων των αιώνων που έμελλε ν' ακολουθήσουν.

28# Correggio – H Ανάληψη της Παρθένου [Assumption of the Virgin, 1522-30]
Καθεδρικός Ναός της Πάρμα

Με έργα σαν αυτό, η εποχή του λιτού πνεύματος και της φωτεινής διαύγειας της παλιάς Αναγέννησης είχε πια παρέλθει. Θα μπορούσαμε να το αντιπαραβάλλουμε, πολιτισμικά, με το πέρασμα από την κλασική εποχή της αρχαίας Αθήνας, στον κόσμο των ελληνιστικών χρόνων. Έργα όπως του Κορέτζιο γεφύρωσαν την Αναγέννηση με το φανταχτερό Μπαρόκ, που θα ακολουθούσε.

Είδαμε πάνω, στο έργο του Μαντένια (βλέπε #16), πως αποδόθηκε για πρώτη φορά τόσο πειστικά η αίσθηση της τρισδιάστατης ψευδαίσθησης, ανοίγοντας το έργο προς τους ουρανούς. Εδώ τώρα η αίσθηση αυτή αγγίζει νέα, απροχώρητα ως τότε επίπεδα. Πρόκειται για μια σύνθεση επικών διαστάσεων, αποκαλυπτική στην ολότητά της, που εντυπωσίασε και εντυπωσιάζει πάντα. Σε μια εποχή που απουσίαζε ο κινηματογράφος και τα ειδικά εφέ, ζωγράφοι όπως ο Κορέτζιο ήταν εκείνοι που έδιναν σάρκα και οστά στα όνειρα, εντυπωσιάζοντας τα πλήθη, χρωματίζοντας τα όρια της φαντασίας, μεταφέροντας τους ανθρώπους στα σύνορα του κόσμου – παρέχοντάς τους μια κάποια αίσθηση αιωνιότητας.

Τέταρτος Σταθμός – Βόρεια Ευρώπη στην Ύστερη Αναγέννηση και Μανιερισμός

29 # Parmigianino – Η Μαντόνα με τον Μακρύ Λαιμό [Madonna With The Long Neck, 1534-40]
Ουφίτσι, Φλωρεντία

Ο καιρός πέρασε, οι εποχές άλλαζαν, η γη δε σταματούσε να γυρνά. Ο ανήσυχος (πολιτικά και κοινωνικά) 16ος αιώνας γέννησε τον Μανιερισμό. Επρόκειτο για ένα εικαστικό στυλ που τράβηξε στα απώτατά της όρια την επιδεξιότητα των ζωγράφων και βασικό χαρακτηριστικό του οποίου υπήρξε η θέληση για εντυπωσιασμό – μα και η διαφορετικότητα.

Οι ζωγράφοι πλέον ήταν «φίρμες» των καιρών τους, πρόσωπα περιζήτητα και αξιοσέβαστα, ενώ ο μεταξύ τους ανταγωνισμός είχε πλατύνει. Πάνω απ’ όλα, όμως, δέσποζε μια διάχυτη ανησυχία ανάμεσά τους: έχοντας πια δει έναν Λεονάρντο, έναν Μιχαήλ Άγγελο, έναν Ραφαήλ κι έναν Τιτσιάνο, τι μένει να κάνουμε εμείς; Πως να ξεχωρίσουμε, χωρίς να καταντήσουμε απλοί απομιμητές των δασκάλων μας; Τι μπορούμε να κάνουμε που δεν έκαναν εκείνοι; – έτσι σκέφτονταν.

Ο Μανιερισμός λοιπόν στάθηκε εκείνο το μεταβατικό στάδιο στην ιστορία της Ζωγραφικής, όταν οι καλλιτέχνες γύρευαν συχνά να προκαλέσουν και να ξεφύγουν από τα παραδοσιακά πλαίσια – με αμφιλεγόμενα, κάποιες φορές, μα συνήθως εντυπωσιακά αποτελέσματα.

Χαρακτηριστικότητο έργο της περιόδου υπήρξε η «Παναγία με τον Μακρύ Λαιμό» του Παρμιτζιανίνο. Μια Παναγία που βρίσκεται έτη φωτός μακριά από την αγνή μορφή που είχε γνωρίσει ο κόσμος μέχρι τότε – ουσιαστικά πρόκειται μια κοσμική γυναίκα με ένα εξεζητημένο ύφος και ασυνήθιστη στάση του σώματος – ενώ ξεχωρίζει φυσικά ο περίφημος μακρύς λαιμός της. Το εξίσου μακρόστενο βρέφος στην αγκαλιά της μόνο με βρέφος δε μοιάζει, ενώ συνθετικά το έργο είναι επίσης παράδοξο, φέροντας μια βαριά αριστερή μεριά, ενώ δεξιά ξεχωρίζει στο βάθος μόνο μια κολόνα, παρέχοντας μια ασυνήθιστη εξισορρόπηση.

Η ασυνήθιστή όψη του και η τολμηρή σύνθεση το καθιέρωσαν στα έργα που άφησαν τη δική τους ιστορία.

30 # School of Fontainebleau  - Πορτραίτο της Gabrielle d'Estrées και της Δούκισσας του Villars [Portrait of Gabrielle d'Estrées and Duchess of Villars, 1594]
Λούβρο, Παρίσι

Gabrielle d'Estrées, μίας από τις διασημότερες γυναικείες φιγούρες της εποχής της. Αριστερά η αδερφή της, γυμνή στο μπάνιο σαν αυτή, τσιμπάει το στήθος της. Πρόκειται για ερωτικό έργο, με σκοπό να διεγείρει τις αισθήσεις; Στην πραγματικότητα η σκηνή που απεικονίζεται είναι περισσότερο συμβολική, καθώς το σχήμα των δαχτύλων σχηματίζει έναν κύκλο, όμοιο με της βέρας: η Δούκισσα αναμένεται να παντρευτεί.

Ιστορικά, ο βασιλιάς Ερρίκος ο τέταρτος της Γαλλίας, διατηρούσε δεσμό με τη Δούκισσα και, λίγο πριν αυτή πεθάνει, της έδωσε το δαχτυλίδι των αρραβώνων.

31# Hieronymous Bosch – Ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων [The Garden Of Earthly Delights, 1505-1510]
Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη

Σταδιακά μεταβαίνουμε πάλι προς τις χώρες του Βορρά και αγγίζουμε ένα ορόσημο – τότε, τώρα και για πάντα. Η τέχνη του Ιερώνυμου Μπος δεν έχει όμοιό της πουθενά στην ιστορία της ζωγραφικής. Ο Μπος, ένας βαθύτατος ηθικολόγος και οραματιστής, κατατρυχόμενος από διαρκή ανησυχία πάνω στη μοίρα του ανθρώπου, δημιούργησε κόσμους που ο μέσος θνητός ούτε που είχε διανοηθεί πως θα μπορούσαν να υπάρξουν. Το τρίπτυχο «Ο Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων» συνιστά μια αποκαλυπτική, επική ματιά στον Παράδεισο και την Κόλαση, τέτοια που απομακρυνόταν πλήρως από καθετί σχετικό ως τότε.

Αριστερά το έργο απεικονίζει τις πρώιμες, χρυσές μέρες: όταν άνθρωπος και φύση ήταν ένα, όταν τα φρούτα ξεχείλιζαν στα δέντρα και ο άνθρωπος, παραδομένος στη δίνη των απολαύσεων και των ηδονών, χόρευε στις λίμνες, τα ποτάμια και τα δάση, ανάμεσα στα ζώα, γυμνός, ελεύθερος. Αυτή όμως υπήρξε η μία μόνο όψη του νομίσματος. Δεξιά, βλέπουμε την Κόλαση και τα παρδαλά, εξώκοσμά της πλάσματα – τέτοια που απομακρύνονταν πλήρως από κάθε στερεότυπο «δαιμόνων» που κυριαρχούσε μέχρι τότε. Ο άνθρωπος είναι πια έρμαιο των δυνάμεων του κάτω κόσμου, υποφέροντας φρικτά βασανιστήρια, βγαλμένα κυριολεκτικά από τα πιο εξωφρενικά όνειρα που είχε γεννήσει ως τότε η φαντασία. Πραγματικά αξίζει να μεγενθύνετε το έργο και να παρατηρήσετε κάθε μικροσκοπική του λεπτομέρεια – ακόμα καλύτερο φυσικά θα είναι να το δείτε από κοντά!

Η επιρροή του Μπος άργησε να φανεί. Ο 20ος αιώνας ήταν εκείνος που αγκάλιασε περισσότερο το ονειρικό/εφιαλτικό του στυλ και, ανάμεσα στα κινήματα της τέχνης των καιρών, ήταν ο Σουρεαλισμός αυτός που εντόπισε στον Μπος τον τέλειο προκάτοχο και εμπνευστή του.

32 # Albrecht Altdorfer – Η Κοιλάδα του Δούναβη κοντά στο Regensburg [The Danube Valley Near Regensburg, 1510]
Παλαιά Πινακοθήκη, Μόναχο

Εκ πρώτης όψης το έργο του Γερμανού Άλμπρεχτ Αλντόλφερ δεν εντυπωσιάζει τόσο, συγκριτικά με κάποια άλλα που είδαμε ως τώρα. Πρόκειται ωστόσο για μία από τις κομβικότερες στιγμές στην ιστορία της ζωγραφικής. Η Φύση άλλοτε συνιστούσε συνοδευτικό στοιχείο ενός ζωγραφικού έργου, ένα απαραίτητο φόντο, ο δημιουργός της ατμόσφαιρας ίσως... μα ποτέ δεν ήταν ο πρωταγωνιστής ο ίδιος. Ακόμα και στην «Καταιγίδα» του Τζιορτζίονε που είδαμε (βλέπε  #25), το εντυπωσιακό φυσικό τοπίο δεν στερείται της ανθρώπινης παρουσίας.

Μέχρι τότε.

Ο Αλντόρφερ ζωγράφισε πλήθος από τοπία, έρημα από ανθρώπους ή στοιχεία του πολιτισμού – και για πρώτη φορά, μετά από αιώνες και αιώνες, η Φύση έγινε ξανά το μοναδικό επίκεντρο της τέχνης. Από την περίοδο των αρχαίων πολιτισμών είχαμε να δούμε κάτι αντίστοιχο (ας θυμηθούμε τις τοιχογραφίες στα μινωικά παλάτια, για παράδειγμα). Τα ζωηρά χρώματά του, εξάλλου, πρόσθεταν ένα τόνο δύναμης, απομακρυσμένο από τη γαλήνη των προγενέστερων τοπίων.

Αυτή υπήρξε η φύση στην ολότητά της, στη πρωτόγονή της δύναμη – και τώρα πια αποκτούσε αυτή τον πρώτο ρόλο.