Το Γκαντεμόζαρο (και πως να το αντιμετωπίσεις με τον καινούργιο χρόνο)

«Του κύκλου τα γυρίσματα που ανεβοκατεβαίνουν

και του τροχού που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν.»

Βιτσέντζος Κορνάρος – οι πρώτες φράσεις από τον «Ερωτόκριτο»

Κάθε χρονιά που φεύγει τείνουμε να κάνουμε τον απολογισμό μας – τι πήγε σωστά, τι πήγε λάθος, που φταίξαμε οι ίδιοι, που έφταιξαν οι άλλοι… και που έφταιξε η τύχη. Η τύχη – η τυφλή αυτή θεά που γυρίζει αιώνια τον Τροχό της κι εμείς προσπαθούμε να εναρμονιστούμε με τον πάντα απρόβλεπτο ρυθμό της. 

Η τύχη – για την οποία ο Λα Ροσφουκώ είπε πως, παρέα με την ψυχική διάθεση «κυβερνά τον κόσμο». Η τύχη – που άλλοι ταύτισαν με το πεπρωμένο, άλλοι με τη θεία βούληση, και άλλοι με μια γυναίκα – που ευνοεί τους τολμηρούς. Η τύχη – την οποία ο Λάο Τσε είχε προτρέψει να αποδεχόμαστε ακόμα και στις χειρότερες στιγμές της. Η ίδια τύχη – την οποία ο Νίκος Καζαντζάκης προέτρεπε να πολεμούμε, να αγωνιζόμαστε ενάντια στις τυφλές βουλές της. Η τύχη – για την οποία τόσα και τόσα έχουν λεχθεί και πάντα θα λέγονται, γιατί τόσο σημαντικό μερίδιο έχει (καλώς ή κακώς) στις ζωές μας.

Ή όπως λέει ένα γνωμικό: «Ο Θεός άλλους έπλασε, και άλλους έκλασε».

Σήμερα, ενώ διεξάγεται η σκυταλοδρομία ανάμεσα στους Χρόνους, το Γέρο και το Νέο, επέλεξα να σας μιλήσω για την Τύχη. Μα και για εκείνο το Ζάρι που, για κάποιο λόγο, όλες οι πλευρές του έχουν μόνο άσους. Ούτε εξάρια, ούτε πεντάρια – μόνο άσους. Γι’ αυτό και όποτε το ρίχνεις, φέρνεις πάντα Ένα. Το ονομάζω «Το Γκαντεμόζαρο». 

Και αν, φίλε μου, σου έλαχε αυτό το άτιμο ζάρι, οι επιλογές σου είναι δύο: ή το ξεφορτώνεσαι… ή το αντιμετωπίζεις. Με το σημερινό μου κείμενο θα προσπαθήσω να μιλήσω γι’ αυτές ακριβώς τις επιλογές, θέτοντας κατά πρώτο λόγο το ερώτημα: πώς να αντιμετωπίσουμε την κακοτυχία; Είναι θέμα αποδοχής; Χρειάζεται δύναμη και αγώνας; Μια εναλλακτική αντίληψη; Μήπως πρέπει να της γυρίσουμε την πλάτη; Ή μήπως κάνοντας υπομονή, μπας και το ρημάδι το Γκαντεμόζαρο φέρει πάλι καλές ζαριές;

Με αυτό το κείμενο θα προσπαθήσω να ξορκίσω την κακοτυχία –επικαλούμενος ίσως και εκείνο το τυχερό κουνελοπόδαρό μου. Θα μιλήσω για εκείνα τα μικρά πράγματα που χρειάζεται να κάνουμε ώστε να αντιμετωπίσουμε τυχών φουρτούνες της τύχης – γιατί εξοπλίζεσαι καλύτερα απέναντι σε μια ενδεχόμενη πλημμύρα αν έχεις μπαλώσει τις τρύπες του σπιτιού σου. Και, πάνω απ’ όλα, ελπίζω αυτά τα λόγια να συμβάλλουν, έστω λίγο, ώστε να μας πάει καλύτερα ο νέος χρόνος. Γιατί πήξαμε στο Γκαντεμόζαρο, αδερφέ μου…

Ας ξεκινήσω επικαλούμενος τη σοφία του παρελθόντος – να είστε βέβαιοι πως θα αποδειχτεί πολύτιμός μας σύμμαχος.

Περί Τύχης ο λόγος

Τα γνωμικά με θέμα τους την τύχη είναι εκεί από τα αρχαία κιόλας χρόνια – από τον καιρό που ο άνθρωπος συνειδητοποίησε πως κάποια άλλη δύναμη, πέραν των θεών, παίζει σημαίνοντα ρόλο στη ζωή του.

«Όν η τύχη προπηλακίζει ούτος και παρά των πράων μάστιγας ευρίσκει.» - [Όποιον τον κατατρέχει η τύχη, ακόμα κι από τους καλούς ανθρώπους βρίσκει δυστυχίες]

Σωκράτης

«Θέλω τύχης σταλαγμόν ή φρενών πίθον.» - [Προτιμώ μια σταλαγματιά τύχης, παρά ένα πιθάρι μυαλά]

Μένανδρος

«Την ειμαρμένην ουδ’ αν είς εκφύγοι.» - [Κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει από το πεπρωμένο του]

Πλάτων

Άλλοι μίλησαν για πεπρωμένο, άλλοι για τυφλή τύχη, μα η ουσία είναι πάντα ίδιο: πρόκειται για μια δύναμη που βρίσκεται έξω από τον έλεγχό μας, μα παίζει καθοριστικό ρόλο στις ζωές μας.

“Audaces fortuna iuvat” – [Η τύχη βοηθάει τους τολμηρούς]

Βιργίλιος

«Η τύχη είναι γυναίκα και γι’ αυτό ευνοεί τον νέο που την χειρίζεται με τόλμη.»

Νικολό Μακιαβέλι

Σύμφωνα με τον Βιργίλιο και τον Μακιαβέλι, λοιπόν, η τύχη ευνοεί τους τολμηρούς. Δεν χωράει αμφιβολία πως ο άτολμος άνθρωπος δημιουργεί λιγότερες συνθήκες που θα μπορούσαν να ευνοήσουν την τύχη του – και οι συνθήκες είναι για την τύχη όπως ο ήλιος για το φυτό που βλασταίνει.

Μα κάποιες φορές ακόμα και οι συνθήκες δεν αρκούν, ενώ η τόλμη μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε απερισκεψία – κάτι που γνωρίζουν καλά οι χαρτοπαίχτες και τζογαδόροι του κόσμου.

“Fortuna vitrea est :tum cum splendet frangitu” – [Η τύχη είναι γυαλί: εκεί που λάμπει, θρυμματίζεται]

Publilius Syrus, 1^ος αιώνας μ.Χ., Ρωμαίος γνωμικογράφος

Ο τροχός της τύχης, από μεσαιωνικό χειρόγραφο

Τύχη και αποδοχή της πραγματικότητας

«Δεν υπάρχει μεγαλύτερη δυστυχία από το να είσαι δυσαρεστημένος με την τύχη σου.»

Λάο Τσε, 6ος αιώνας π.Χ.

Η φιλοσοφία του Λάο Τσε είναι μια φιλοσοφία εναρμόνισης με την πραγματικότητα. Σε χτυπάει η τύχη; Βρέθηκες ξανά με το Γκαντεμόζαρο στα χέρια σου; Αποδέξου το! Μην αντιστέσεσαι – γιατί να αντιστέκεσαι στην τύχη είναι λες και πας κόντρα στον άνεμο, ενώ δεν είσαι παρά ένα τόσο δα μικρό φυλλαράκι.

Πρόκειται για μια αντίληψη που θυμίζει κατά πολύ τη στάση των Στωικών: η μοίρα/τύχη είναι μεγαλύτερη από μας και δεν ωφελεί να ματαιοπονούμε για την ενδεχόμενη αλλαγή της, ούτε ν’ αναστενάζουμε για τις άδικες ροπές της. Αν κάτι πήγε στραβά, χάνεις τον καιρό σου πολεμώντας το. Θα περάσεις καλύτερα αν το αποδεχτείς και αν προσπαθήσεις να ζήσεις μαζί του. Η αποδοχή της πραγματικότητας συνιστά ένδειξη ωρίμανσης.

Κανείς εξάλλου δεν αρνείται πως ο τροχός της τύχης συνεχίζει να γυρνά… πάντα γυρνά, πέρα και μακριά από τα βλέμματα του κόσμου. Ίσως λοιπόν να έρθει εκείνη η μέρα που θα γυρίσει και αυτή η κακή τύχη σου. Μα κανείς δεν ξέρει πότε – και αν θα γίνει αυτό. Γι’ αυτό το λόγο δεν ωφελεί να σκας και να αγχώνεσαι. Ζήσε την καθημερινότητά σου, αποδέξου τα στραβά σου και μη σε νοιάζει η ζαριά… ούτως ή άλλως πρόκειται για κάτι που βρίσκεται πέρα και έξω από τον έλεγχό σου. Γιατί λοιπόν να σκας;

Μπορείς να το δεις και λίγο εγωιστικά εξάλλου: εσείς, οι ευνοημένοι απ’ την τύχη, θα έχετε όλη τη χαρά, ενώ εγώ τίποτα; Όχι, κύριοι, δεν το δέχομαι αυτό! Είμαι καλύτερος από σας και θα σας το αποδείξω! Θα αντλώ ικανοποίηση από τα μικρά πράγματα που επιλέγω ο ίδιος, και ας μην έχω τη δική σας τύχη. Γιατί εγώ δεν στηρίζομαι σε πήλινα ποδάρια – ποδάρια που στην πρώτη βροχή μπορεί να λιώσουν! Βασίζομαι στον εαυτό μου και σε όσα επιλέγω να μ’ ευχαριστούν – και αν η τύχη η πόρνη πάει πάντα με τους άλλους… ε, λοιπόν, άσ’ τη να ξοδεύεται στον κάθε άχρηστο. Θεόστραβη είναι, ούτως ή άλλως.

Τύχη και μοιρολατρεία

«Η μοιρολατρία θριαμβεύει επάνω σ’ αυτούς που πιστεύουν σ’ αυτήν.»

Simone De Beauvoir

«Η τύχη δεν είναι τυχαία, είναι μόχθος. Το χαμόγελο της επιτυχίας κερδίζεται.»

Emily Dickinson

«Πρέπει να χτυπούμε, να χτυπούμε τη μοίρα μας, ως ν' ανοίξουμε πόρτα, να γλιτώσουμε!»

Νίκος Καζαντζάκης, από την «Αναφορά στον Γκρέκο»

Η αποδοχή της πραγματικότητας ενέχει πάντα τον κίνδυνο της μοιρολατρίας. Γιατί είναι διαφορετικό αν συμβιβαζόμαστε με μια κατάσταση που αδυνατούμε, ούτως ή άλλως, να αλλάξουμε… και διαφορετικό αν αρνούμαστε να μεταβάλλουμε μια κατάσταση που θα μπορούσε να αλλάξει προς το καλύτερο. Κάποιες φορές μια λεπτή γραμμή χωρίζει τον σοφό από τον άτολμο, τον ορθολογικό απ’ τον παθητικό, τον γνώστη από τον μοιρολάτρη.

Υπάρχουν άνθρωποι που απλά δεν προσπαθούν. Αν τους λάχει η κακή ζαριά, θα διαμαρτυρηθούν για την κακοτυχία τους – μα δεν θα κάνουν το παραμικρό να την αλλάξουν. Από κάποιες απόψεις θυμίζουν εκείνη τη μερίδα του μέσου Νεοέλληνα που προσωπικά με ενοχλεί πολύ: γκρινιάζω με το παραμικρό, μα αρνούμαι να δραστηριοποιηθώ ώστε να αλλάξω την πραγματικότητά μου. Μου αρκεί να κλαίγομαι και να ρίχνω τις ευθύνες πάντα στους άλλους.

Φταίει λοιπόν η Κοινωνία, φταίνε οι πολιτικοί, φταίνε οι ξένοι, φταίνε οι ντόπιοι, φταίνε οι φίλοι, φταίνε οι εχθροί, φταίνε οι πάντες… εκτός από μένα.

Ορισμένες φορές η «Κακοτυχία» δεν είναι παρά το άλλοθι για την έλλειψη προσπάθειας.

«Μιλάμε για τη μοίρα μας σαν να είναι κάτι που μας επισκέπτεται. Ξεχνάμε ότι εμείς φτιάχνουμε τη μοίρα μας, κάθε μέρα της ζωής μας.»

Henry Miller

Graffiti by Banksy

Τύχη και χαρακτήρας

«Η μοίρα και ο χαρακτήρας είναι διαφορετικές ονομασίες του ίδιου πράγματος.»

Novalis

«Τύχη μερικές φορές είναι η θέληση των άλλων.»

Alfred Capus

«Αυτό που δε θέλει κανείς να ξέρει για τον εαυτό του καταλήγει να επέρχεται σαν πεπρωμένο.»

Karl Jung

«Η τύχη και η ψυχική διάθεση κυβερνούν τον κόσμο.»

Λα Ροσφουκώ

Μοίρα και χαρακτήρας είναι ένα και το αυτό, έλεγε ο Νοβάλις, ένας εκ των κλασικών Γερμανών Ρομαντικών. Έναν αιώνα μετά, ο Σίγκμουντ Φρόυντ τόνιζε πόσο καθοριστική για την εξέλιξη της ζωής μας είναι η διαμόρφωση του χαρακτήρα, όπως σχηματίζεται από τα πρώτα κιόλας χρόνια της ζωής μας. Γιατί στην τύχη, πες, μπορούμε να πάμε κόντρα. Στο χαρακτήρα μας όμως;

Σκέψου πόσες φορές έπραξες με τον ένα και όχι τον άλλο τρόπο, όχι γιατί το επιθυμούσες, ή γιατί θεώρησες πως είναι η σωστότερη επιλογή, μα γιατί κάτι «βαθύτερο» σε έσπρωχνε προς εκείνη την κατεύθυνση. Σκέψου πόσες φορές φέρθηκες έτσι που να επιβεβαιώνεις  ξανά και ξανά εκείνο που είσαι – και όχι εκείνο που οι άλλοι νομίζουν για σένα, ή εκείνο που θα ήθελαν για σένα.

Αν η τύχη είναι το άρμα μέσα στο οποίο επιβαίνεις… ο χαρακτήρας είναι το άλογο που το καθοδηγεί.

Όσο βαθύτερα γνωρίζεις τον εαυτό σου λοιπόν, τόσο καλύτερα μπορείς να κατανοήσεις την πραγματικότητά σου. Να δεις που έπραξες σωστά, που έπραξες λάθος, ποια είναι τα όρια, ποιες οι αντοχές, ποιες οι επιθυμίες και ποιες οι αντιστάσεις σου. Ποια τα θέλω και ποια τα μπορώ σου – και να κατανοήσεις πως διαχωρίζονται τα μεν από τα δε. Να δεις που τελειώνει η δική σου θέληση και που αρχίζει των άλλων – γιατί ορισμένες φορές «τύχη είναι η θέληση των άλλων». Και να διαπιστώσεις πόσο σημαντικό μερίδιο διαδραματίζει αυτή η «θέληση των άλλων», σε μια κοινωνία που μοιάζει να έχει χτιστεί στα μέτρα μιας συγκεκριμένης μερίδας κόσμου και μόνο – ενώ οι υπόλοιποι πασχίζουν να εναρμονίσουν τους ρυθμούς τους με αυτή τη μικροσκοπική, μα ισχυρή καθώς φαίνεται, μερίδα.

Ο Νίτσε τόνιζε τη σημασία των αλληλοσυγκρουόμενων θελήσεων. Κάποιες από αυτές τις θελήσεις είναι ισχυρότερες από τις άλλες – και εν τέλει κυριαρχούν πάνω στις άλλες. Οι τελευταίες μπορεί να αποδεχτούν μια κατάσταση ως αποτέλεσμα «κακής τύχης» ή «κακής μοίρας», ενώ δεν είναι παρά το αποτέλεσμα της επιβολής μιας βούλησης πάνω στην άλλη. Επιβολή που, σε κοινωνικό επίπεδο, φτάνει συχνά να μετατραπεί σε θεσμό.

Μα ο χαρακτήρας δεν είναι πάντα συνειδητός – συχνά το συνειδητό κομμάτι δεν είναι παρά η κορυφή του παγόβουνου. Κι εδώ επιστρέφουμε στους φίλους μας, τον Φρόυντ, τον Γιουνγκ και την παλιοπαρέα τους. Σκέψου πόσο βαθιά είναι τα ορμέφυτα του χαρακτήρα μας, πόσο έντονο το μελάνι που αποτυπώνουν στο χαρτί της καθημερινότητάς μας. Η ίδια η βούληση συχνά είναι τυφλή – μας καθοδηγεί δίχως να ασκούμε έλεγχο πάνω της. Πόσο μοιάζει με τη μοίρα τελικά!

Ή, αν προτιμάτε: πόσο μοιάζει με την τύχη.

Salvator Rosa - Αλληγορία της Τύχης, 1659

Συμπεράσματα: Πώς αντιμετωπίζουμε το Γκαντεμόζαρο, λοιπόν;

Ως τώρα σκιαγραφήσαμε το θέμα της τύχης από διαφορετικές πτυχές του. Μιλήσαμε για την αναγκαιότητα της αποδοχής εκείνου που αδυνατούμε να αλλάξουμε… για την εξίσου μεγάλη σημασία της αντίστασης απέναντι στις καταστάσεις που επιδέχονται αλλαγής… μα και για τον καθοριστικό ρόλο του χαρακτήρα και της συλλογικής βούλησης, που δρα συμπληρωματικά και παράλληλα με την τύχη.

Ας προσπαθήσω να συνοψίσω – και να συνταιριάξω κάπως τις πολλαπλές αυτές οπτικές ματιές πάνω στο ζήτημα της τύχης. Σκοπός μου να αμβλύνω τις συνέπειες του όποιου Γκαντεμόζαρου βρίσκεται στα χέρια μας – ελπίζω να τα καταφέρω, ως ένα βαθμό τουλάχιστον.

Κάποιες φορές χρειάζεται να αποδέχεσαι την πραγματικότητα. Κάποιος σοφότερος ίσως έλεγε «να την αγαπήσεις» - μα εγώ θα μιλήσω απλά για αποδοχή. Αποδέχεσαι την πραγματικότητα, όπως αποδέχεσαι τον χαρακτήρα σου. Αποδέχεσαι την πραγματικότητα, όπως ζητείς και από τους άλλους να σε αποδεχτούν – με τα καλά και τα κακά σου. Γιατί δεν είναι φίλος εκείνος που σε δέχεται μόνο για τα θετικά στοιχεία σου, μα γυρεύει μονίμως να διορθώσει τα κακά. Αγνοεί πως η θετική και η αρνητική όψη είναι συμπληρωματικές στο νόμισμα – και πως τα αρνητικά συχνά λειτουργούν ως καύσιμο που βάζει μπρος στα θετικά σου και καθιστά ικανή την ύπαρξή τους.

Θεωρείς λοιπόν πως είσαι άτυχος; Ας είναι, φίλε μου! Μη σε πάρει από κάτω. Μη δίνεις πάτημα στον κάθε κωλόφαρδο εκεί έξω, για να κοκορεύεται και να καμαρώνει. Από την πηγή της χαράς έχουν όλοι δικαίωμα να πιουν. Αν η τύχη σου γυρνά την πλάτη – προσπάθησε να την αγνοήσεις κι εσύ με τη σειρά σου! Δέξου την κατάσταση ως έχει και άντλησε ικανοποίηση από εκείνα τα πράγματα που γνωρίζεις πως δεν θα σε απογοητεύσουν… εκείνα που δεν θα σου γυρίσουν την πλάτη, δεν θα σε εγκαταλείψουν, δεν θα σου κάνουν τα γλυκά μάτια τη μία, για να σε ποδοπατήσουν την άλλη. Αν η τύχη είναι γυναίκα, άφησέ τη να γυρίζει με τον ένα και τον άλλο! Μη προσδοκάς το γλυκό της το χαμόγελο, γιατί μπορεί να είναι απατηλό.

Ναι, ξέρω. Πόσο πιο εύκολα είναι τα πράγματα όταν η τύχη είναι με το μέρος σου. Το γνωρίζω, φίλε μου. Μα σκέψου πόσο εύκολα η ίδια αυτή τύχη μπορεί να σου στρέψει ξαφνικά την πλάτη. Μη χτίζεις το οικοδόμημά σου στις ράχες της, λοιπόν! Χτίσε ανεξάρτητα από αυτή, βάλε τούβλα και πέτρες και τσιμέντο! Η τύχη οικοδομεί με πούπουλα και άμμο κι ένα απλό φύσημα τα ρίχνει όλα χάμω… Γι’ αυτό κι εσύ θα χτίσεις με τούβλα, με πέτρες και τσιμέντο…

Κάποιες φορές η αλλαγή είναι στα χέρια σου. Υπάρχει χάσμα μεταξύ της αποδοχής εκείνου που δεν αλλάζει… και της παθητικής υποταγής στο πεπρωμένο. Στην πρώτη περίπτωση γνωρίζεις ποια είναι τα όρια των πράξεών σου – στη δεύτερη δεν πράττεις το παραμικρό, απλά καταπίνεις τα πάντα.

Δεν υπάρχει κάποια χρυσή τομή εδώ – για τον καθένα από μας το όριο ανάμεσα στην αποδοχή και την παθητικότητα είναι διαφορετικό. Η συμβουλή μου είναι αυτή: προσπάθησε ν’ αλλάξεις εκείνο που βρίσκεται στο χέρι σου ν’ αλλάξεις… και να κατανοήσεις εκείνο που δεν βρίσκεται. Και λάβε υπόψη σου πως μιλώ πάντα για σένα και μόνο – απέναντι στους άλλους οφείλεις πρωτίστως να δείχνεις κατανόηση για τη διαφορετικότητά τους. Αν κάτι σε δυσαρεστεί, φανέρωνε μεν τη δυσαρέσκειά σου (γιατί δεν είναι καλό ποτέ κανείς να κρύβεται) – μα μην προσπαθείς να τους διορθώσεις. Στη χειρότερη περίπτωση, απλά δεν συμβαδίζουν οι δρόμοι σας. Ας πάρει ο καθένας το δικό του.

Ενεργητικότητα δε συνεπάγεται απαραίτητα πράξεις. Η δραστηριότητα είναι πρωτίστως εγκεφαλική και ψυχολογική κατάσταση. Ενεργητικός είναι ο άνθρωπος που σκέπτεται, που ερμηνεύει, που παίρνει αποφάσεις σε διαλεκτική με τα συμβάντα της καθημερινότητάς του. Παθητικός είναι εκείνος στον οποίο η σκέψη έχει αδρανήσει. Όπως καταλαβαίνετε, λειτουργεί πολύ διαφορετικά η «αποδοχή της πραγματικότητας» σε κάποιον που σκέφτεται ενεργητικά και σε κάποιον που απλά πάει με το ρεύμα. Ο πρώτος κάνει την πραγματικότητα κτήμα του. Ο δεύτερος εγκλωβίζεται μέσα της.

Η γνώση δεν μπορεί να υποκαταστήσει την τύχη – οι συνέπειες της κακοτυχίας μπορούν όμως να μετριαστούν από τη γνώση των συνθηκών που την προκάλεσαν. Γνωρίζοντας κάτι το αποδέχεσαι καλύτερα – ή, ενδεχομένως, πράττεις όσα χρειάζεται να πράξεις για να το μεταβάλλεις. Και η γνώση δεν αφορά μόνο τις εξωτερικές συνθήκες μιας κατάστασης  -συχνότερα σχετίζεται με τον εσωτερικό σου κόσμο, τις ανάγκες και τις επιθυμίες σου. Πόσα πράγματα πάνε στραβά γύρω μας απλά γιατί ο κόσμος δεν ξέρει τι θέλει – ή πώς να το θέλει σωστά! Πόσα στραβά αποδίδουμε στην κακή μας τύχη, ενώ στην πραγματικότητα είναι αποτέλεσμα της άγνοιας του κόσμου, της αδυναμίας του να κατανοήσει και να εκφράσει τις ανάγκες του;

Εδώ ερχόμαστε λοιπόν και στο θέμα του χαρακτήρα – που κάποιοι ταύτισαν με την ίδια τη μοίρα. Όσο καλύτερα γνωρίζεις τον εαυτό σου, τόσο περισσότερο κατανοείς πόση απ’ την κακοτυχία σου οφείλεται σε σένα, πόση οφείλεται στους άλλους… και πόση, εν τέλει, απομένει στη μεγάλη αυτή Δεξαμενή της Τύχης, πέρα από θελήσεις και επιθυμίες.

August Wilde - Ο Τροχός της Τύχης, 1861

Επίλογος

Να που ξέμεινες λοιπόν με το Γκαντεμόζαρο στα χέρια σου. Μα έτσι είναι τα ζάρια, φίλε μου! Τι περιμένεις απ’ αυτά.

Σου κλείνουν την πόρτα; Άνοιξε παράθυρο. Σου κλείνουν το παράθυρο; Άνοιξε μια τρύπα μες στον τοίχο. Είναι φτιαγμένοι από πέτρα οι τοίχοι; Κάλυψε την πέτρα με μια όμορφη κουρτίνα.

Φτιάξε ένα καθημερινό πρόγραμμα, τέτοιο που να γεμίζει τις ώρες σου, όχι να τις αδειάζει. Πες μια καλή κουβέντα εκεί που πιστεύεις πως αξίζει να την πεις… Μοιράσου όσα αγαπάς με όσους αξίζει να τα μοιράζεσαι μαζί τους. Κοίτα να αντλείς ικανοποίηση από τα μικρά πράγματα που ξέρεις πως δεν θα σε απογοητεύσουν ποτέ – και να κρατάς κοντά σου μόνο τους ανθρώπους που σε καταλαβαίνουν και σε εκτιμούν, με τα καλά και τα κακά σου. Αρκεί να καταλαβαίνεις και ο ίδιος τον εαυτό σου.

Και άσε την τύχη να πάει στο καλό… σαν την παλίρροια και την άμπωτη η τελευταία, φουσκώνει, ξεφουσκώνει, δεν βγάζεις άκρη.

Όσο αφορά το Γκαντεμόζαρο; Δεν χρειάζεται να το αγαπήσεις, ούτε να το αποδεχτείς ντε και καλά. Απλά δέξου το σαν μέρος της πραγματικότητας και, ταυτόχρονα, αγνόησέ το. Γράψε συνθήματα στα τείχη της εξουσίας του. Μην αφήνεις να σου κρύβουν τον ουρανό τα σύννεφά του.

Και μην ξεχνάς: ρόδα είναι και γυρίζει…

Καλή χρονιά σε όλους… και με καλύτερη τύχη, παιδιά!

Επίμετρο: Λίγα ακόμα λόγια για την τύχη

«Κοίτα να μη σε καταβάλει η Τύχη, όποια χτυπήματα και βάσανα κι αν φέρει, γιατί δεν υπάρχει δυνατός και άξιος μαχητής που δεν θα πολεμήσει με την Τύχη, όταν εκείνη επιδιώξει να τον νικήσει και να τον εξουθενώσει. Δεν πρέπει να επιτρέψουμε στους εαυτούς μας να παραδοθούμε, μα να αμυνόμαστε με σθένος, κι αυτό γιατί [η Τύχη] γνωρίζει τόσο λίγα από μάχες, που οποιοσδήποτε την αντιμετωπίσει, σε παλάτι ή κατακόμβη, μπορεί να την κερδίσει από τον πρώτο κιόλας γύρο. Κανείς άνθρωπος που έχει θάρρος δεν θα τη φοβηθεί… εκτός αν ρίξει ο ίδιος τον εαυτό του στο έδαφος.

Άφησέ τη να γυρίζει τον Τροχό της, αδιάκοπα και ασταμάτητα, καθήμενη στο κέντρο σαν κάποιος που δεν βλέπει. Κάποιους τους τυφλώνει με πλούτη, τιμές και αξίες, ενώ σε άλλους δίνει φτώχεια – ενώ όποτε την ευχαριστεί, τα παίρνει όλα πίσω. Γι’ αυτό λοιπόν είναι ανόητο να νιώθεις στεναχώρια ή χαρά για οτιδήποτε [απ’ όσα κάνει η Τύχη], τη στιγμή που μπορείς με βεβαιότητα να αποτρέψεις τον εαυτό σου από κάτι τέτοιο, αρκεί να έχεις τη θέληση. Είναι ξεκάθαρο επιπλέον το ότι μετατρέπεις την Τύχη σε θεά και την ανυψώνεις στους ουρανούς, κάτι που οφείλεις να μην κάνεις, γιατί δεν είναι ούτε σωστό ούτε λογικό να ενεδρεύει η Τύχη στον παράδεισο.»

Jean de Meun, «Το Ρομάντζο του Ρόδου», γραμμένο το 1269-78, ένα απ’ τα κλασικότερα λογοτεχνικά έργα του Μεσαίωνα.

«Οι περιστάσεις μας ορίζουν. Μας σπρώχνουν προς τον ένα δρόμο ή προς τον άλλον, και μετά μας τιμωρούν γι’ αυτό.»

Ιβάν Τουργκένιεφ

«Πρέπει να πιστεύουμε στην τύχη. Πώς αλλιώς θα εξηγήσουμε την επιτυχία αυτών που αντιπαθούμε;»

Jean Cocteau

«Αν και οι άνθρωποι κολακεύονται για τις μεγάλες τους πράξεις, συχνά αυτές δεν είναι τα αποτελέσματα ενός μεγάλου σχεδίου, αλλά της τύχης.»

Λα Ροσφουκώ

«Αν τον κόσμο τον κυβερνούσε, στ’ αλήθεια, η τύχη, δεν θα υπήρχε αδικία. Επειδή η τύχη είναι δίκαιη.»

Ferdinand Galiani, 1728-1787

«Οι πιο σταθερές αρχές στο σύμπαν είναι το τυχαίο και το σφάλμα.»

Frank Herbert, γνωστός για τη λογοτεχνική σειρά του “Dune”

«Ο Θεός άλλους έπλασε και άλλους έκλασε.»

γνωμικό

«Οι ακαμάτρες και οι τρελές έχουν τις τύχες τις καλές.»

γνωμικό

«Γυναίκα και καρπούζι η τύχη τα διαλέγει.»

Γνωμικό

«Τι γνωρίζω σχετικά με την ανθρώπινη μοίρα; Θα μπορούσα να σας πω περισσότερα σχετικά με τα ραδίκια!»

Samuel Beckett

«Χρειάζεται πάντα μια δόση τρέλας για να αντιμετωπίσεις το πεπρωμένο.»

Marguerite Yourcenar, 1903-1987, Γαλλίδα συγγραφέας

«Ξεκίνα. Και θα ξυπνήσεις την τύχη σου»

Περσική παροιμία

Τιτσιάνο - Ο Έρωτας και ο Τροχός της Τύχης, 1520

Patti Smith. Σκόρπιες Σκέψεις, Σπόροι στο Χώμα...

Σκόρπιες σκέψεις και λέξεις της κυρίας στη φωτογραφία. Φράσεις σκορπισμένες σαν σπόροι μες στη γη, πεταμένες δω κι εκεί. Ποιος ξέρει όμως... ίσως κάποιοι απ’ αυτούς τους σπόρους να πετάξουν ένα μικρό βλαστάρι στη σκέψη σου, φίλε αναγνώστη. Και ο καρπός της Patti Smith να γίνει και δικός σου.

«Οι πάντες σκέφτονται τον Θεό σαν άνθρωπο – δεν μπορείς να κάνεις κάτι γι’ αυτό: ο Άι Βασίλης ήταν άνθρωπος, άρα και ο Θεός πρέπει να ‘ναι το ίδιο».

***

«Ένας καλλιτέχνης φορά το έργο του στη θέση των πληγών του».

***

«Ήμουν πάντα της πεποίθησης πως το Ροκ ‘εν Ρολ ανήκει στον κόσμο... όχι στους ροκ σταρ»

***

«Για μένα το Πανκ Ροκ είναι η ελευθερία να δημιουργείς, η ελευθερία να είσαι πετυχημένος, η ελευθερία να είσαι αποτυχημένος, η ελευθερία να είσαι ο εαυτός σου. Η ελευθερία».

***

***

«Ο Χριστός ήταν ένας άνθρωπος άξιος να επαναστατήσεις εναντίον του, γιατί ήταν επανάσταση ο ίδιος»

***

«Καθόλου δε με φοβίζει η τρομοκρατία. Εκείνο που φοβάμαι είναι η απώλεια της ελευθερίας μας, της κινητικότητάς μας, της παγκόσμιας συντροφικότητας».

***

«Λάτρευα τα βιβλία· πέρασα την παιδική μου ηλικία διαβάζοντας. Σας παρακαλώ, όσο και αν εξελιχθούμε στην τεχνολογία, μην εγκαταλείψετε τα βιβλία... Δεν υπάρχει τίποτα ωραιότερο στον υλικό μας κόσμο απ’ τα βιβλία».

***

«Τίποτα ποτέ δεν γίνεται να επαναληφθεί, ν’ αναπαραχθεί το ίδιο. Καμιά αγάπη, κανένα κόσμημα, ούτε μια μικρή γραμμή».

***

«Θυμήσου, εμείς είμαστε θνητοί· μα η ποίηση δεν είναι».

***

«Όταν πέφτεις πάνω σ’ ένα τοίχο, κλώτσησε απάνω του».

***

«Δεν χρειάζονται όλα τα όνειρα να γίνονται κατανοητά».

***

***

«Σε περιόδους που αισθανόμουν πεσμένη, σκεφτόμουν ποιο το νόημα της δημιουργίας της τέχνης. Για ποιον την κάνουμε; Προσπαθούμε να μιμηθούμε το Θεό; Επικοινωνούμε με τους εαυτούς μας; Και ποιος ήταν ο υπέρτατος στόχος; Να δει κάποιος την τέχνη του να στεγάζεται σε κάποιον απ’ τους μεγάλους ζωολογικούς κήπους της τέχνης – είτε τους λέμε Μοντέρνα Μουσεία, είτε Λούβρο».

***

«Ένας συγγραφέας ή καλλιτέχνης δεν μπορεί να προσδοκεί πως θα τον αγκαλιάσει ο κόσμος. Είχα φτιάξει δίσκους που φαινόταν πως δεν τους άκουγε κανείς. Γράφεις βιβλία ποίησης, που άντε να διαβάσουν 50 άνθρωποι. Και συνεχίζεις παρόλ’ αυτά να κάνεις τη δουλειά σου, γιατί έτσι πρέπει - γιατί αυτό είναι το κάλεσμά σου.

Μα είναι όμορφο να σε αγκαλιάζει ο κόσμος...»

***

«Η αλήθεια είναι πως όσο μεγαλώνεις στη ζωή, το κυνήγι της τέχνης και το κυνήγι νέων ιδεών, όλα αυτά κρατούν το νου σου φρέσκο».

***

«Για κάθε τί άσχημο που γίνεται, συμβαίνουν ταυτόχρονα εκατομμύρια συναρπαστικά πράγματα, όπως η κυκλοφορία ενός υπέροχου βιβλίου, μια ωραία νέα ταινία, ο ουρανός που μοιάζει με χρυσός, ή το καλύτερο φλιτζάνι καφέ που είχες στη ζωή σου».

***

« - Τι θα απογίνουμε εμείς; ρώτησα.

- Πάντα θα υπάρχει το εμείς, απάντησε.»

***

Και ένα που νομίζω είναι γνωστό σε αρκετούς ανάμεσά σας...

«Ο Ιησούς πέθανε για τις αμαρτίες κάποιων άλλων... όχι τις δικές μου».

Μικρές, Γυμνές Αλήθειες. Μια επιλογή από τα αποφθέγματα του Λα Ροσφουκώ

Το πνεύμα, από αδράνεια και οκνηρία, προσηλώνεται συνήθως μονάχα σε ό,τι εύκολο και ευχάριστο του είναι: η τάση αυτή θέτει διαρκώς όρια στη γνώση μας· ποτέ κανείς δεν μόχθησε να εκτείνει το μυαλό του, να το πάει μακρύτερα από τα όριά του.

Θα κοκκινίζαμε συχνά και για τις ευγενέστερές μας πράξεις, εάν μπορούσε ο κόσμος να υποπτευθεί τ’ αληθινά τους κίνητρα.

Η αρετή δεν θα πήγαινε τόσο μακριά αν δεν της έκανε παρέα στο δρόμο της η ματαιοδοξία.

Η ιδιοτέλεια μιλάει γλώσσες κάθε λογής και παίζει πληθώρα ρόλων – ως κι αυτόν της ανιδιοτέλειας.

Λίγοι οι λογικοί, νομίζουμε· και θεωρούμε λογικούς εκείνους μόνο που συμμερίζονται τη γνώμη μας.

Σπεύδουμε να επικρίνουμε των αλλωνών τα λάθη, δύσκολα όμως τα χρησιμοποιούμε προκειμένου τα δικά μας να διορθώσουμε.

Με ορισμένες καλές ιδιότητες συμβαίνει ό,τι και με τις αισθήσεις· εκείνοι που τις στερούνται μήτε να τις διακρίνουνε μπορούν μήτε να τις καταλάβουν.

Ο έρωτας ο αληθινός σαν τα φαντάσματα είναι· όλοι μιλούν γι’ αυτόν, λίγοι τον έχουν δει.

Η ελπίδα και ο φόβος είναι αχώριστοι, και δεν υπάρχει φόβος χωρίς ελπίδα μήτε ελπίδα δίχως φόβο.

***

Λόγια ενός ανθρώπου που έσκαψε δίχως φόβο στα μύχια της ανθρώπινης φύσης – ό,τι και αν σημαίνει αυτή η τελευταία. Ενός ευγενούς του 17^ου αιώνα που κάποια στιγμή κουράστηκε να σκαρφαλώνει σε αυτή την αδιάκοπη, ανελέητη σκάλα της κοινωνικής φιλοδοξίας, όμοια τότε όπως και τώρα · είχε, βλέπετε, διακρίνει τη λίγδα πάνω στα σκαλοπάτια, τη σκόνη κάτω απ’ το πολυτελές χαλί. Είχε δει τον άνθρωπο γυμνό και ήταν αδύνατο πια να τον φανταστεί με ρούχα και κοσμήματα – διέκρινε πλέον την υποκρισία πίσω από τα τελευταία. Υποκρισία όχι μόνο απέναντι στους άλλους, μα συχνά, απέναντι και στον ίδιο τον εαυτό μας.

Ο λόγος για τον Φραγκίσκο τον ΣΤ΄, Πρίγκιπα του Μαρσιγιάκ, δεύτερο Δούκα του Λα Ροσφουκώ – ο οποίος, εν συντομία, έγινε γνωστός απλά ως Λα Ροσφουκώ! Η ζωή του ήταν γεμάτη περιπέτειες – από μόνη της θα μπορούσε να αποτελέσει το θέμα κάποιου μυθιστορήματος ή μιας ταινίας. Ζώντας τις μηχανορραφίες της γαλλικής Αυλής του Λουδοβίκου ΙΓ’, της συζύγου του, Άννας της Αυστριακής και του περιβόητου Καρδινάλιου Ρισελιέ, συμμετέχοντας στο περιπετειώδες κλίμα μιας εποχής όπου η ραδιουργία ήταν νόμος και ο νόμος εξουσία, συμμετέχοντας σε μάχες και πολέμους, σε έρωτες και ρομάντζα με μεγάλες κυρίες των καιρών του, ο Λα Ροσφουκώ γνώρισε σε βάθος την κωμωδία των ανθρωπίνων πραγμάτων. Και όταν κάποια στιγμή, κουρασμένος, παραιτήθηκε απ’ το ατέρμονο αυτό παιχνίδι, αποφάσισε να γράψει· να εξωτερικεύσει γραπτώς όσα ήταν αδύνατο να εκφράσει με άλλο τρόπο.

Κάπως έτσι δημιουργήθηκαν, εν έτει 1664, τα περίφημα «Αξιώματά» του. Μια συλλογή αποφθεγμάτων και μικροσκοπικών, στην πλειοψηφία τους, γνωμικών, τα οποία περιγράφουν την ανθρώπινη κατάσταση δίχως καμία απολύτως διάθεση εξιδανίκευσης. Η ιδιοτέλεια, η φιλαυτία, η ματαιοδοξία, το συμφέρον, τα πάθη και η τύχη – αυτά κινούν τον άνθρωπο, αν όχι εξ’ ολοκλήρου, σίγουρα περισσότερο απ’ όσο θα ήθελε να νομίζει. «Οι αρετές μας συνήθως είναι κακίες μεταμφιεσμένες», υποστήριζε ο Λα Ροσφουκώ, ξεγυμνώνοντας τους κώδικες ηθικής και τον καθωσπρεπισμό απ’ το υποκριτικό περίβλημά τους. Η επιρροή που άσκησε σε μεταγενέστερους συγγραφείς, με σημαντικότερο όλων τον Φρειδερίκο Νίτσε, υπήρξε καταλυτική.

Και με τα κείμενά του αυτά ο Λα Ροσφουκώ απέδειξε γιατί η πένα είναι ισχυρότερη απ’ το ξίφος.

Λα Ροσφουκώ

Σκοπός του Λα Ροσφουκώ δεν ήταν να απομυζήσει τον άνθρωπο από κάθε τί ευγενικό και άξιο μέσα του· δεν υπήρξε μηδενιστής ή πεσιμιστής. Η εξυπνάδα, τόνιζε, συνίσταται στην αναγνώριση της ορθής αξίας των πραγμάτων. Κοινώς, να λέμε τα σύκα-σύκα και τη σκάφη-σκάφη, όπως αναφέρει και η γνωστή παροιμία. Σ’ έναν κόσμο στον οποίο βασιλεύει η υποκρισία του φαίνεσθαι, το ένστικτο του μιμητισμού και η ανουσιότητα των κάλπικων αγαθών, συχνά χάνουμε την ουσία μέσα από τα μάτια μας. Φτάνουμε να υποκρινόμαστε οι ίδιοι στους εαυτούς μας. Κοιτάζουμε διαρκώς ψηλά, αγνοώντας το χώμα – και τη σκόνη και τη λάσπη – που πατούν τα πόδια μας. Βιαζόμαστε να δείξουμε το δάχτυλο, να κατηγορήσουμε άλλους, να υπεραμυνθούμε για ιερά και δίκαια, να υπερασπίσουμε τις ανώτερές μας αρετές και τα ευγενή αισθήματά μας – αποφεύγοντας όμως την αυτοκριτική, δίχως να κοιτάζουμε μέσα στον ίδιο τον εαυτό μας.

Μα αν το κάνουμε – αν αναγνωρίσουμε τις αρνητικές όψεις του εαυτού μας, το ίδιο όπως και τις θετικές· ίσως τότε να μην γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι· μα θα έχουμε γίνει περισσότερο ειλικρινείς. Περισσότερο έντιμοι. Γιατί αποδέχεται καλύτερα τη γύμνια εκείνος που την βλέπει όπως είναι – δίχως εξωραϊσμούς, με τα καλά και τα κακά της.

Και αν ο Λα Ροσφουκώ έγραφε πριν τέσσερις σχεδόν αιώνες, μην έχετε καμιά αμφιβολία: και σήμερα οι άνθρωποι φοβόμαστε τη γύμνια μας, το ίδιο όπως και τότε. Γι’ αυτό την καλλωπίζουμε και την επεξεργαζόμαστε και την ντύνουμε με τα ωραιότερα των ρούχων – ενίοτε φτάνουμε να αρνηθούμε πως υπάρχει.

Τα «Αξιώματα» του Λα Ροσφουκώ κυκλοφορούν σε ελληνική μετάφραση από τις εκδόσεις Ερατώ, σε μετάφραση Γιώργου Ίκαρου-Μπαμπασάκη. Από τα 641 συνολικά αξιώματα-αποφθέγματα του βιβλίου, επέλεξα 83 και σας τα παρουσιάζω.

Τα λόγια που ακολουθούν ανήκουν στον αξιότιμο κύριο Λα Ροσφουκώ. Ας αφεθούμε στη δύναμη της πένας του.

Λα Ροσφουκώ – Επιλογή από τα «Αξιώματα»

Τα πάθη συχνά γεννούν τ’ αντίθετά τους πάθη· η φιλαργυρία, μερικές φορές, τη σπατάλη γεννάει· και η σπατάλη, τη φιλαργυρία. Γίνεται συχνά κανείς αποφασιστικός από αδυναμία, και τολμηρός από δειλία.

Αν δεν είχαμε ελαττώματα, δεν θα μας προξενούσε ηδονή τόσο πολύ να εντοπίζουμε ελαττώματα στους άλλους.

Η ιδιοτέλεια μιλάει γλώσσες κάθε λογής και παίζει πληθώρα ρόλων – ως κι αυτόν της ανιδιοτέλειας.

Δεν έχουμε το σθένος ν’ ακολουθήσουμε τη λογική μας ως τις έσχατες συνέπειές της.

Ποτέ δεν είμαστε τόσο ευτυχισμένοι όσο φανταζόμαστε· ποτέ δεν είμαστε τόσο δυστυχισμένοι όσο νομίζουμε.

Όσο μεγάλα πλεονεκτήματα και να χαρίζει, δεν είναι η Φύση από μόνη της, αλλά η Φύση και η Τύχη μαζί που κάνουνε τους ήρωες.

Ο έρωτας ο αληθινός σαν τα φαντάσματα είναι· όλοι μιλούν γι’ αυτόν, λίγοι τον έχουν δει.

Δεν βρέθηκε μεταμφίεση ικανή να κρατήσει για πολύ τον έρωτα κρυφό όταν υπάρχει, και ούτε τέχνημα ικανό να τον προσποιηθεί όταν δεν υπάρχει.

Αυτό που οι άνθρωποι «φιλία» ονόμασαν είναι απλώς αμοιβαιότητα συμφερόντων, ανταλλαγή καλών υπηρεσιών· τίποτ’ άλλο, τελικά, παρά ένας εμπορικός διακανονισμός μέσω του οποίου πάντα η φιλαυτία κάτι θα αποκομίσει.

Η φιλαυτία μεγεθύνει ή σμικρύνει στα μάτια μας τις καλές ιδιότητες των φίλων μας ανάλογα με την ικανοποίηση που μας προσφέρουν· κρίνουμε την αξία τους από το πώς τα πάνε μαζί μας.

Η κοινωνική ζωή δεν θα βαστούσε για καιρό αν ο ένας δεν ήτανε, κατά καιρούς, του άλλου το κορόιδο.

William Hogarth - Marriage A-la-Mode 4, The Toilette

Το μυαλό· αυτό το αιώνιο κορόιδο της καρδιάς!

Δεν προσφέρουμε τίποτα πιο απλόχερα, όσο τις συμβουλές μας.

Αν, καμιά φορά, αντιστεκόμαστε στα πάθη μας, συμβαίνει επειδή αυτά δεν είναι και τόσο δυνατά, και όχι επειδή είμαστε δυνατοί εμείς.

Οι δολιότητες και οι προδοσίες δεν προέρχονται παρά από την έλλειψη ικανοτήτων.

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν θα είχαν ποτέ τους ερωτευτεί αν δεν είχαν ακούσει να γίνεται λόγος περί έρωτος.

Πολλές φορές κάνουμε επαίνους δηλητηριώδεις που αποκαλύπτουνε δολίως, σ’ εκείνους που επαινούμε, ορισμένα ελαττώματα που δεν θα τολμούσαμε με άλλους τρόπους να επισημάνουμε.

Η τύχη από πολλά μας θεραπεύει ελαττώματα που η λογική δεν θα μπορούσε ποτέ να θεραπεύσει.

Η ελπίδα όσο και αν μια ψεύτρα ξελογιάστρα είναι, στο τέρμα της ζωής από ένα μονοπάτι ευχάριστο μας οδηγεί.

Είναι καλύτερα να χρησιμοποιούμε το μυαλό μας προκειμένου να υπομένουμε τις αναποδιές που μας τυχαίνουν παρά προκειμένου να προβλέπουμε εκείνες που ενδέχεται να μας συναντήσουν.

Οι δήθεν κύριοι είναι άνθρωποι που τα ελαττώματά τους, τόσο από τους άλλους όσο κι από τον εαυτό τους, κρύβουν. Οι αληθινοί κύριοι είναι όσοι τα ξέρουν στην εντέλεια και τα αναγνωρίζουν.

Η αρετή δεν θα πήγαινε τόσο μακριά αν δεν της έκανε παρέα στο δρόμο της η ματαιοδοξία.

Υπάρχουν άνθρωποι που τα ελαττώματα τους πάνε, κι άλλοι που λιγότερο χαριτωμένους οι αρετές τους κάνουν.

Η αγάπη για τη φήμη, ο φόβος της ατίμωσης, τα σχέδια πλουτισμού, ο πόθος να κάνεις τη ζωή σου άνετη και απολαυστική, καθώς και η παρόρμηση τους άλλους να ταπεινώνεις, είναι συχνά οι αιτίες της ανδρείας, της τόσο φημισμένης στους ανθρώπους.

Η τέλεια ανδρεία συνίσταται στο να κάνεις δίχως μάρτυρες αυτό που θα ‘σουν ικανός να κάνεις μπροστά στον κόσμο όλο.

Λίγα τ’ ακατόρθωτα· δεν μας λείπουν τα μέσα κάτι για να πετύχουμε, η επιμέλεια και η επιμονή μας λείπουν.

Η υπέρτατη εξυπνάδα· άψογα να γνωρίζεις των πραγμάτων την αξία.

Τίποτα δεν είναι τόσο μεταδοτικό όσο το παράδειγμα, και δεν κάνουμε κάποιο μεγάλο καλό ή κάποιο μεγάλο κακό, δίχως να εμπνεύσουμε κάτι το παρόμοιο. Τις καλές πράξεις από άμιλλα μιμούμαστε και τις κακές λόγω της έμφυτης μνησικακίας μας, που η αιδώς αιχμάλωτη κρατούσε ενώ τώρα το παράδειγμα την ελευθερώνει.

Αυτό που γενναιοδωρία αποκαλούμε είναι, το πιο συχνά, η ματαιοδοξία του προσφέρειν, που μας αρέσει πιο πολύ από εκείνο που προσφέρουμε.

Η λύπηση είναι συχνά η αίσθηση των δικών μας δεινών μες στα δεινά των άλλων· μια επιδέξια προνοητικότητα είναι απέναντι στις αναποδιές που μπορούνε να μας τύχουν· δίνουμε στους άλλους τη βοήθειά μας ώστε κι αυτοί να μας βοηθήσουν σε παρόμοιες περιστάσεις, και οι υπηρεσίες αυτές που τους παρέχουμε δεν είναι παρά δώρα που προκαταβολικά στον εαυτό μας δίνουμε.

Η νιότη είναι μια μέθη αδιάκοπη· είναι ο πυρετός της λογικής.

Η χάρη του καινούργιου στον έρωτα είναι ό,τι και η στιλπνότητα της φρεσκάδας στα φρούτα· δίνει μια γυαλάδα που σβήνει εύκολα και που δεν επανέρχεται ποτέ.

Στον έρωτα η απουσία μειώνει τα μέτρια πάθη και εντείνει τα μεγάλα, όπως ο άνεμος που σβήνει το κερί αλλά φουντώνει τη φωτιά.

Ορισμένοι κακοί θα ήταν λιγότερο επικίνδυνοι αν τίποτα το καλό δεν απέμενε εντός τους.

Εκείνους που καθόλου δεν εκτιμούμε, δύσκολα τους αγαπάμε· αλλά κι εκείνους που εκτιμούμε κι από τον εαυτό μας πιο πολύ, πάλι δύσκολα τους αγαπάμε.

Πολλοί περιφρονούν το χρήμα· λίγοι ξέρουνε να το δίνουνε απλόχερα.

Η ιδιοτέλεια, που τόσο την μέμφονται για όλα τα εγκλήματά μας, συχνά αξίζει να επαινεθεί και για τις πράξεις τις καλές μας.

Είναι θαυμαστό μέσα σου σπουδαίος να αισθάνεσαι· είναι, όμως, γελοιοδέστατο στους άλλους τον σπουδαίο να παριστάνεις.

Η μετριοφροσύνη αναγορεύτηκε αρετή, για να μετριάζεται των σπουδαίων η φιλοδοξία και να παρηγορούνται οι μέτριοι για τη λιγοστή τους τύχη και αξία.

Έρχονται, καμιά φορά, στη ζωή κάτι αναποδιές που μονάχα όσοι λιγάκι τρέλα έχουνε, ξέρουν να τους ξεφύγουν.

Οι εραστές κι οι ερωμένες δεν πλήττουνε ποτέ· μιλάνε διαρκώς για τους εαυτούς τους.

Στη ζήλια υπάρχει περισσότερη φιλαυτία παρά έρωτας.

Δεν μπορούν, επί μακρόν, να διατηρηθούν τα αισθήματα που οφείλουμε να τρέφουμε προς τους φίλους μας και όσους καλό μας κάνουν, εάν τον εαυτό μας ελεύθερο θεωρούμε να θίγει κάθε τόσο τα ελαττώματα και τις ατέλειές τους.

Παραδεχόμαστε ορισμένα ασήμαντα ελαττώματά μας, για να πείσουμε τους άλλους έτσι πως δεν έχουμε μεγάλα.

Όσο αγαπάμε, συγχωράμε.

Οι γυναίκες είναι λιγότερο ικανές τη φιλαρέσκεια παρά τα πάθη τους να συγκρατήσουν.

Με ορισμένες καλές ιδιότητες συμβαίνει ό,τι και με τις αισθήσεις· εκείνοι που τις στερούνται μήτε να τις διακρίνουνε μπορούν μήτε να τις καταλάβουν.

Όπως και τα φυτά, έτσι και οι άνθρωποι έχουν κρυμμένες ιδιότητες που μονάχα η τύχη φέρνει στο φως.

Λίγοι οι λογικοί, νομίζουμε· και θεωρούμε λογικούς εκείνους μόνο που συμμερίζονται τη γνώμη μας.

Τις πιο πολλές φορές, επαινούμε ανεπιφύλακτα αυτούς που μας θαυμάζουν.

Οι περισσότερες ενάρετες γυναίκες είναι κρυμμένοι θησαυροί, που είναι ασφαλείς γιατί δεν τους αναζήτησε κανείς.

Είναι σχεδόν πάντα φταίξιμο του εραστή το ότι δεν συνειδητοποιεί πότε έπαψε η ερωμένη να τον αγαπά.

Bartholomeus van der Helst - Anna du Pire as Granida

Οι περισσότεροι νέοι νομίζουν πως είναι αεράτοι, ενώ δεν είναι παρά αναιδέστατοι και άξεστοι.

Ο φθόνος διαλύεται απ’ την αληθινή φιλία· η φιλαρέσκεια, απ’ την αληθινή αγάπη.

Η βία που ασκείς στον εαυτό σου για να μείνεις πιστός σε ό,τι αγαπάς, δεν αξίζει πιο πολύ από την ίδια την απιστία.

Θεωρούν τυφλή την Τύχη όσοι δεν ευνοούνται απ’ αυτήν.

Θα ‘πρεπε να φερόμαστε στην τύχη όπως και στην υγεία· να την απολαμβάνουμε όταν είναι καλή, να την υπομένουμε όταν είναι κακή, και να μην καταφεύγουμε σε δραστικά αντίδοτα παρά μονάχα όταν η ανάγκη είναι απόλυτη.

Θα κοκκινίζαμε συχνά και για τις ευγενέστερές μας πράξεις, εάν μπορούσε ο κόσμος να υποπτευθεί τ’ αληθινά τους κίνητρα.

Στον έρωτα αυτός που πρώτος θεραπεύεται, θεραπεύεται καλύτερα.

Λίγοι ξέρουν να γερνούν.

Συγχωρούμε εύκολα τους φίλους μας εφόσον τα ελαττώματά τους δεν μας αφορούν.

Ευκολότερα τον άνθρωπο-εν-γένει τον γνωρίζεις, παρά κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο.

Η Τύχη και η Ιδιοτροπία τον κόσμο κυβερνούν.

Στη φιλία, όπως και στον έρωτα, είμαστε συχνά πιο ευτυχισμένοι εξαιτίας όσων δεν ξέρουμε, παρά όσων γνωρίζουμε.

Στα μεγάλα εγχειρήματα, θα ‘πρεπε να συγκεντρώνεσαι όχι τόσο στο να δημιουργείς τις ευκαιρίες όσο στο να επωφελείσαι από εκείνες που σου προκύπτουν.

Θα ‘ταν καλύτερα για μας ν’ αφήνουμε όπως είμαστε να μας δουν από το να πασχίζουμε να εμφανιστούμε όπως δεν είμαστε.

Ποτέ δεν ποθούμε παθιασμένα ό,τι μέσω της λογικής μονάχα ποθούμε.

Στις πρώτες ερωτικές τους περιπέτειες, οι γυναίκες ερωτευμένες με τον εραστή τους είναι· στις μετέπειτα, είναι ερωτευμένες μονάχα με τον έρωτα.

Η επιθυμία για συμπόνια ή θαυμασμό είναι, συνήθως, το βασικό κίνητρο της εμπιστοσύνης μας προς τους άλλους.

Το πνεύμα, από αδράνεια και οκνηρία, προσηλώνεται συνήθως μονάχα σε ό,τι εύκολο και ευχάριστο του είναι: η τάση αυτή θέτει διαρκώς όρια στη γνώση μας· ποτέ κανείς δεν μόχθησε να εκτείνει το μυαλό του, να το πάει μακρύτερα από τα όριά του.

Πιο πολύ στο πνεύμα τεμπελιάζουμε παρά στο σώμα.

Ορισμένοι τόσο ρηχοί και επιπόλαιοι είναι, που καταντούν ανίκανοι να έχουν αληθινά ελαττώματα ή προσόντα αυθεντικά.

Ορισμένοι νιώθουν τόσο πλήρεις που, όταν είναι ερωτευμένοι, καταφέρνουν με το ίδιο τους το πάθος πιο πολύ να ‘ναι απασχολημένοι, παρά με την αγαπημένη τους.

Εκείνοι που υπερτιμούν την υψηλή καταγωγή τους δεν εκτιμούνε αρκετά τις απαρχές της.

Ως θνητοί που είμαστε, όλα τα φοβόμαστε· όλα, πάλι, τα ποθούμε, ωσάν αθάνατοι να είμαστε.

Η ελπίδα και ο φόβος είναι αχώριστοι, και δεν υπάρχει φόβος χωρίς ελπίδα μήτε ελπίδα δίχως φόβο.

Δεν θα ‘πρεπε να θιγόμαστε όταν οι άλλοι μας κρύβουν την αλήθεια, μια που κι εμείς τόσο συχνά από εμάς την κρύβουμε.

Σπεύδουμε να επικρίνουμε των αλλωνών τα λάθη, δύσκολα όμως τα χρησιμοποιούμε προκειμένου τα δικά μας να διορθώσουμε.

Οι εραστές δεν βλέπουν της ερωμένης τα ψεγάδια παρά μονάχα αφού η έκσταση σβήσει και χαθεί.

Είναι πιο δύσκολο να κρύβεις τα αισθήματα που έχεις, παρά να επιδεικνύεις εκείνα που δεν έχεις.

Αφού ο ολιγαρκής, ο ευτυχέστερος είναι των ανθρώπων, οι μεγάλοι και οι φιλόδοξοι είναι οι πλέον δυστυχείς, μια που αμέτρητα είναι τα αγαθά που τους χρειάζονται για να τους δώσουν ευτυχία.

Πριν με σφοδρότητα κατιτί ποθήσουμε, θα ‘ταν καλό να δούμε ποια είναι η ευτυχία εκείνου που ήδη το κατέχει.

Τελικά, λίγα θα επιθυμούσαμε διακαώς, αν στ’ αλήθεια ξέραμε τι θέλουμε.