Η Χώρα της Επαγγελίας... Μια αλληγορία του Σαρλ Μπωντλαίρ

Η φανταστική χώρα Shangri-La, από το παιχνίδι Far Cry 4

«Υπάρχει, λένε, μια χώρα υπέροχη, μια γη της επαγγελίας, που ονειρεύομαι να επισκεφθώ με μια παλιά μου φίλη. Χώρα παράξενη, πνιγμένη στην πυκνή ομίχλη του Βορρά μας, χώρα που θα μπορούσαμε ν' αποκαλέσουμε Ανατολή της Δύσης, και Κίνα της Ευρώπης, έτσι καθώς καλπάζει εκεί η θερμή και παιχνιδιάρα φαντασία, έτσι καθώς με υπομονή και πείσμα την στόλισε με τη σοφή και χαριτωμένη βλάστησή της. Μια αληθινή γη της επαγγελίας, όπου όλα είναι όμορφα, πλούσια, ήσυχα, ευγενικά• όπου η πολυτέλεια αγαπά να καθρεφτίζεται στην τάξη• όπου αναπνέεις τη ζωή, χυμώδη και γλυκιά• όπου η αταξία, η ταραχή και το απρόοπτο δεν έχουν θέση• όπου η ευτυχία παντρεύτηκε την ηρεμία• όπου η ίδια η κουζίνα είναι ποιητική, βαριά και ερεθιστική συνάμα• όπου όλα σας μοιάζουν, ακριβέ μου άγγελε.

Γνωρίζεις αυτήν την εμπύρετη αρρώστεια που μας αρπάζει μέσα στην ψυχρή αθλιότητα, αυτήν τη νοσταλγία της άγνωστης χώρας, αυτήν την αγωνία της περιέργειας; Υπάρχει ένας τόπος που σου μοιάζει, όπου όλα είναι όμορφα, πλούσια, ήσυχα κι ευγενικά, όπου η φαντασία έχτισε και κόσμησε μια Κίνα της Δύσης, όπου αναπνέεις τη ζωή γλυκιά, όπου η ευτυχία παντρεύτηκε την ηρεμία. Εκεί πρέπει να πάμε, εκεί να ζήσουμε, εκεί πρέπει να πάμε να πεθάνουμε!

Ναι, εκεί πρέπει να πάμε ν' αναπνεύσουμε, να ονειρευτούμε, και να μεγαλώσουμε τις ώρες με των αισθήσεων το άπειρο. Κάποιος μουσικός έγραφε την Πρόσκληση σε βαλς• ποιος θα συνθέσει την Πρόσκληση σε ταξίδι, που θα προσφέρουμε στην αγαπημένη γυναίκα, στην διαλεγμένη αδελφή;

Ναι, μέσα σ' αυτήν την ατμόσφαιρα η ζωή θα ήταν ευχάριστη, - εκεί πέρα, όπου οι ώρες κυλούν πιο άγρια και είναι γεμάτες σκέψεις, όπου τα ρολόγια σημαίνουν την ευτυχία με μια επισημότητα πιο βαθιά και πιο ουσιαστική.

Πάνω σε στιλπνές επιφάνειες, πάνω σε επιχρυσωμένα δέρματα μελαγχολικού πλούτου, ζούνε διακριτικά ζωγραφιές μακάριες, ήρεμες και ουσιαστικές, σαν τις ψυχές των καλλιτεχνών που τις δημιούργησαν. Οι δύοντες ήλιοι, που χρωματίζουν τόσο πλούσια την τραπεζαρία ή το σαλόνι, ρίχνουν ένα μαλακό φως μέσα από ωραία υφάσματα ή μέσα από αυτά τα ψηλά καλοδουλεμένα παράθυρα, που ο μόλυβδος χωρίζει σε πολλά τμήματα. Τα έπιπλα είναι πολύ μεγάλα, περίεργα, ακαθόριστα, ενισχυμένα με κλειδαριές και μυστικά σαν τις εκλεπτυσμένες ψυχές. Οι καθρέφτες, τα μέταλλα, τα υφάσματα, τα ασημικά και η φαγέντσια παίζουν για τα μάτια μια συμφωνία σιωπηλή και μυστηριώδη• και από κάθε αντικείμενο, από κάθε γωνιά, από τις χαραμάδες των συρταριών κι από των υφασμάτων τις πτυχές, ξεχύνεται ένα μοναδικό άρωμα, μια νοσταλγία για την Σουμάτρα, που μοιάζει σαν να είναι η ψυχή του σπιτιού.

Μια αληθινή γη της επαγγελίας, σου λέω, όπου όλα είναι πλούσια, καθαρά και στιλπνά, όπως μια ωραία συνείδηση, όπως τα πολυτελή κουζινικά, όπως τα αστραφτερά ασημικά, όπως τα ποικιλόχρωμα κοσμήματα! Όλοι του κόσμου οι θησαυροί ρέουν εκεί, όπως στο σπίτι ενός φιλόπονου ανθρώπου που πρόσφερε λαμπρές υπηρεσίες στον κόσμο ολόκληρο. Χώρα παράξενη, ανώτερη απ' τις άλλες, όπως η τέχνη είναι ανώτερη απ' τη Φύση, που την αναμορφώνει με τ' όνειρο, που την διορθώνει και την ομορφαίνει και την μετουσιώνει.

Ας ψάχνουν, ας ψάχνουν ακόμη, ας διευρύνουν αδιάκοπα τα όρια της ευτυχίας τους αυτοί οι αλχημιστές της κηπουρικής! Ας προσφέρουν έπαθλα, εξήντα και εκατό φλορίνια, γι' αυτόν που θα επιλύσει τα φιλόδοξα προβλήματά τους! Εγώ, βρήκα την μαύρη τουλίπα μου και τη γαλάζια ντάλια μου.

Άνθος ασύγκριτο, τουλίπα που σε ξαναβρήκα, ντάλια αλληγορική, σ' αυτήν την όμορφη, την τόσο ήρεμη και ονειροπόλα χώρα, εκεί δεν θα έπρεπε να πάμε να ζήσουμε και να πεθάνουμε; Δεν θα έβρισκες εκεί την αναλογία σου, δεν θα μπορούσες να καθρεφτίζεσαι, για να μιλήσουμε όπως οι μυστικιστές, μέσα στην ίδια την αντιστοιχία σου;

Όνειρα! Πάντα όνειρα! Και όσο πιο φιλόδοξη κι ευαίσθητη είναι μια ψυχή, τόσο απομακρύνονται από την πραγματικότητα τα όνειρά της. Μέσα του, ο κάθε άνθρωπος κουβαλά τη δόση του από φυσικό όπιο, που ακατάπαυστα εκκρίνεται και ανανεώνεται; από τη γέννηση ως το θάνατο, πόσες να είναι οι ώρες που ζούμε γεμάτες θετική απόλαυση, γεμάτες πράξεις επιτυχείς και αποφασισμένες; Θα ζήσουμε ποτέ, θα περάσουμε ποτέ μέσα σ' αυτόν τον πίνακα που ζωγράφισε το πνεύμα μου, σ' αυτόν τον πίνακα που σου μοιάζει;

Αυτοί οι θησαυροί, αυτά τα έπιπλα, αυτή η πολυτέλεια, αυτή η τάξη, αυτά τα αρώματα, αυτά τα θαυμάσια λουλούδια, είσαι εσύ. Εσύ είσαι αυτοί οι μεγάλοι ποταμοί και αυτά τα ήσυχα κανάλια. Αυτά τα μεγάλα καράβια που πλέουν εκεί φορτωμένα με πλούτη κι απ' όπου ανεβαίνουν τα μονότονα τραγούδια της μανούβρας, είναι οι σκέψεις μου που κοιμούνται ή κυλούν πάνω στα στήθη σου. Τα οδηγείς απαλά προς την θάλασσα που είναι το Άπειρο, και στη διαύγεια της ωραίας ψυχής σου αντανακλώνται τα βάθη τ' ουρανού• και όταν, κουρασμένα από τις φουρτούνες και παραγεμισμένα με της Ανατολής τα προϊόντα, γυρνούν στο γενέθλιο λιμάνι, είναι πάλι οι σκέψεις μου που εμπλουτισμένες επιστρέφουν από το Άπειρο σ' εσένα.»



Σαρλ Μπωντλαίρ «Πρόσκληση σε Ταξίδι» [Charles Baudelaire, “L'invitation au voyage”]. Περιλαμβάνεται στη συλλογή διηγημάτων “Le Spleen de Paris” [«Η Μελαγχολία του Παρισιού»]. Πρώτη δημοσίευση το 1869. Μετάφραση: Στ. Βαρβαρούσης.

The Siesta by Frederick Arthur Bridgman

Μπωντλαίρ ~ "Ο Τρελός και η Αφροδίτη"

"Τι εξαίσια μέρα! Το απέραντο πάρκο λιγοθυμάει κάτω από το καυτό μάτι του ήλιου, όπως η νεότης κάτω από την κυριαρχία του Έρωτος.

Η καθολική έκστασις των πραγμάτων δεν εκφράζεται με κανέναν θόρυβο· ως και τα νερά μοιάζουν αποκοιμισμένα. Αντίθετα από τις ανθρώπινες γιορτές, εδώ εκτυλίσσεται ένα σιωπηρό όργιο.

Θα έλεγε κανείς ότι ένα φως, συνέχεια αυξανόμενο, κάνει τα αντικείμενα να ακτινοβολούν ολοένα και περισσότερο· ότι τα ερεθισμένα άνθη διακαίονται από τον πόθο ν' ανταγωνισθούν το γαλάζιο τ' ουρανού με τη λαμπρότητα των χρωμάτων τους, και ότι η ζέστη, κάνοντας ορατά τα αρώματα, τα κάνει ν' ανεβαίνουν σαν καπνοί προς το άστρο της ημέρας.

Ωστόσο, μέσα σ' αυτήν την γενική ευφορία, διέκρινα ένα πλάσμα θλιμμένο.

Στα πόδια μιας κολοσσιαίας Αφροδίτης, ένας από αυτούς τους τεχνητούς τρελούς, ένας από αυτούς τους εθελοντές γελωτοποιούς, τους επιφορτισμένους να κάνουν τους βασιλείς να γελούν, όταν η Τύχη ή η Πλήξη τους βασανίζει, στολισμένος μ' ένα κουστούμι πλουμιστό και γελοίο, το κεφάλι του καλυμμένο με κέρατα και κουδουνάκια, κουβαριασμένος μπροστά στο βάθρο, σηκώνει τα μάτια γεμάτα δάκρυα προς την αθάνατη θεά.

Και τα μάτια του λένε: "Είμαι ο τελευταίος και ο πιο έρμος από τους ανθρώπους, στερημένος από έρωτα και φιλία, και σ' αυτό πολύ κατώτερος και από το πιο ατελές ζώο. Ωστόσο είμαι φτιαγμένος, και εγώ, για να αντιλαμβάνομαι την αθάνατη Ομορφιά! Ω! θεά! Σπλαχνιστείτε τη θλίψη και το παραλήρημά μου!"

Αλλά η άσπλαχνη Αφροδίτη ατενίζει μακριά, άγνωστο τι, με τα μαρμάρινα μάτια της".

***

Σαρλ Μπωντλαίρ

"Ο Τρελός και η Αφροδίτη" (σε μετάφραση. Στ.Βαρβαρούση). Περιλαμβάνεται στη συλλογή διηγημάτων "Η Μελαγχολία του Παρισιού" - "Le Spleen de Paris". Έτος, 1869.

Η Μελαγχολία του Ντύρερ

Ελάχιστα έργα στην ιστορία της τέχνης μπορούν να θεωρηθούν τόσο διαχρονικά όσο η «Μελαγχολία» του Άλμπρεχτ Ντύρερ. Δημιουργημένη το 1514 σε μορφή χαρακτικού, φάνηκε να σκάβει κάτω από την ηλιόφωτη, πολύχρωμη επιφάνεια της Αναγέννησης και να αφήνει το δικό της, μυστήριο αποτύπωμα – σα σύννεφο που καλύπτει με το αραχνιασμένο πέπλο του τον ήλιο. Πεντακόσια χρόνια μετά, το έργο φαντάζει περισσότερο επίκαιρο από ποτέ... μα ταυτόχρονα, αινιγματικό όσο ελάχιστα.

Σε πρώτο πλάνο παρατηρούμε μια φιγούρα που θυμίζει άγγελο. Το βλέμμα της όμως είναι παραδομένο στις σκιές, χαμένο σε σκέψεις που φαίνεται να μην καταλήγουν πουθενά. Τα φτερά της είναι αδρανή. Πίσω της, πέρα στον ορίζοντα, ένα αστέρι πλημμυρίζει με τις ακτίνες του τον ουρανό, έτοιμο να βυθιστεί εκστατικά στα γλυκά βάθη της θάλασσας. Η φύση ζει τον αέναο οργασμό της. Μα ο άνθρωπος με τα φτερά αδιαφορεί για το θέαμα – σχεδόν φαίνεται να το κοιτάζει με απαξίωση. Σα να λέει: «τι να μου πεις και συ τώρα». 

Από τη ζώνη του κρέμονται κλειδιά και σάκοι, από εκείνους που γεμίζουμε με χρήματα. Μα βρίσκονται πεταμένοι στο έδαφος, βορά της σκόνης. Γύρω παντού παρατηρούμε όργανα σχεδίου, υπολογισμών, εργαλεία – σύμβολα της ανερχόμενης επιστήμης και τεχνολογίας. Μα ο άνθρωπος κρατάει μάταια στα χέρια του έναν διαβήτη. Η δύναμη του να ελέγχει τη φύση δεν τον καθιστά ευτυχισμένο.

Ένα κοκαλιάρικο σκυλί δείχνει να έχει παραδοθεί στον ύπνο, ή ενδεχομένως, στην περίσκεψη, αντανακλώντας εκείνη του ανθρώπου. Αρκετοί ερμηνευτές του έργου βλέπουν στη φιγούρα μια γυναίκα, όμοια με έκπτωτο άγγελο, τα φτερά του οποίου συμβολίζουν περασμένα μεγαλεία – ωστόσο θα μπορούσε να συμβολίζει τον Ντύρερ, όντας εξάλλου μακρυμάλλης ο ίδιος… Πίσω απ’ τη φιγούρα ξεχωρίζουν άφθονα συμβολικά στοιχεία. Μια κλεψύδρα που αδειάζει – ή γεμίζει, αν προτιμάτε. Ο χρόνος που περνά – τότε, τώρα και για πάντα. Μια ζυγαριά, ζυγίζοντας ποιος ξέρει τι υπολογισμούς, τι προσδοκίες, τι όνειρα. Ένα κουδούνι, στάσιμο, αδρανές. Ένας πίνακας με αριθμούς, το άθροισμα των οποίων, για κάθε σειρά ξεχωριστά, δίνει πάντα το μυστήριο νούμερο «34».

Το μωρό που παρατηρούμε με τα μικροσκοπικά φτερά συνιστά ένα συνοδευτικό πνεύμα. Τα αποκαλούσαν “geniuses” (ιδιοφυΐες). Μα η ιδιοφυΐα φαίνεται να περιπλανιέται στους ίδιους λαβύρινθους της σκέψης, να μπλέκεται σε αντίστοιχους φαντασιακούς ιστούς, να καταλήγει στα ίδια αδιέξοδα.

Στο βάθος τ’ ουρανού, ένα φτερωτό, νυχτεριδόμορφο ον που φαντάζει βγαλμένο από κάποιο σκοτεινό όνειρο (τον κόσμο του ανορθολογισμού), κραδαίνει μεγαλοπρεπώς τον τίτλο του έργου. “Melencolia I”. Ίπταται πάνω από τη θάλασσα, μπροστά από τον ήλιο.

Σύμφωνα με τους μελετητές, ο Ντύρερ υπήρξε επηρεασμένος από το έργο του Κορνηλίου Αγρίππα, φιλοσόφου και μάγου, ο οποίος διαχώριζε τη μελαγχολία σε τρία διαδοχικά στάδια: Πρώτο, εκείνο στο οποίο κυριαρχεί η φαντασία. Δεύτερο, εκείνο στο οποίο κυριαρχεί η λογική. Τρίτο, εκείνο στο οποίο κυριαρχεί η νοημοσύνη. Το πρώτο στάδιο αφορά τους καλλιτέχνες και σε αυτό αναφέρεται ο Ντύρερ – εξ’ ου και το «1» στον τίτλο του έργου. Η φαντασία, όπως πλημμυρίζει σα χείμαρρος το νου, μα αδυνατώντας να πάει πέρα από τα σύνορα του.

Και έτσι η φιγούρα παραμένει σκεπτική… Ο διαβήτης κρέμεται σαν αποτσίγαρο στο χέρι της. Και τα όργανα της τεχνολογίας που βλέπουμε ν’ απλώνονται τριγύρω… Πεντακόσια χρόνια μετά, ίσως παρατηρούσαμε άλλα σύνεργα στη θέση τους. Συσκευές με οθόνες και κουμπιά, που λειτουργούν με ρεύμα. 

Αυτά, έως ότου η νύχτα καλύψει τον ουρανό με το ανακουφιστικό της πέπλο. Ίσως η επόμενη μέρα να είναι διαφορετική. 

Carl Gustav Carus - Faust In His Study (1851)

"Αχ! Σπούδασα φιλοσοφία

και νομική και γιατρική

κι αλί μου και θεολογία

με κόπο και μ’ επιμονή.

Και να ΄μαι δω με τόσα φώτα,

εγώ ο μωρός, όσο και πρώτα!

…

Να’ βλεπες, φως του φεγγαριού,

τον πόνο μου στερνή φορά,

τις ώρες του μεσονυχτιού

που εδώ σε πρόσμενα συχνά:

Πως σε βιβλία, χαρτιά σωρό,

σύντροφο σ’ είχα θλιβερό!

Αχ! Να μπορούσα στις ψηλές,

μ’ εσέ ν’ ανέβαινα κορφές,

με στοιχειά στα σπήλαια να πετούσα,

στο θάμπος σου λιβάδια να γυρνώ,

κάθε γνώσης τινάζοντας καπνό,

στο δρόσος σου να ξαρρωστούσα!"

"Φάουστ" - Γκαίτε.