Η Ελευθερία δεν εξάγεται. Οι Βόμβες όμως, ναι.

Το παρόν κείμενο αποτελεί συμπλήρωμα και υστερόγραφο της προ τριών ημερών ανάρτησης μου, σχετικής με τη βομβιστική επίθεση στη Γαλλία. Έγραφα πως ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός φαντάζει λες και ανήκει σε έναν διαφορετικό κόσμο, μιας άλλης εποχής που δε γνώρισε καμία από τις κατακτήσεις του ανθρώπινου είδους (σε επιστήμη, τέχνες, πνεύμα και ιδέες). Μα αν ο φανατισμός των θρησκειών ανήκει σε αυτή την κατηγορία, το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε και για πλήθος άλλες εκφάνσεις της «δυτικής» μας καθημερινότητας. Από την εθνικιστική, ρατσιστική πίστη σε ανώτερους και κατώτερους λαούς, την υπερεθνική παραμόρφωση του πλανήτη σε απλή δεξαμενή άντλησης κέρδους, την τρομολαγνεία των ΜΜΕ, ως και τις συμπεριφορές της καθημερινής κενότητας (τα lifestyle έντυπα, οι selfies, τα σκυλάδικα, ο φανατισμός με τις αθλητικές ομάδες, ο επιδεικτικός καταναλωτισμός)… Όλα φαντάζουν βγαλμένα από κάποιον Μεσαίωνα εν έτει 2015 – και όλα τρέφονται αναμεταξύ τους. Μπορείτε να διαβάσετε το κείμενο εδώ.

Με αφορμή τα σχόλια των φίλων αφενός και την ανάγνωση εκ μέρους μου του βιβλίου του Eric Hobsbawm «Παγκοσμιοποίηση, Δημοκρατία και Τρομοκρατία», προσθέτω την παρούσα ανάρτηση ως υστερόγραφο της πρώτης, επιδιώκοντας να πάμε βαθύτερα στο δίπολο «Δύση-Ανατολή», ή σωστότερα: «Δυτικός Επεκτατισμός – Ανατολικός Φονταμενταλισμός».

Μιλάμε στις δυτικές μας κοινωνίες για την ελευθερία του λόγου και την ανεμπόδιστη δημόσια έκφραση. Πρόκειται για μεγάλο επίτευγμα της εποχής μας, ένα δικαίωμα για το οποίο χιλιάδες είχαν αγωνιστεί στο παρελθόν και το οποίο ουδέποτε υπήρξε δεδομένο. Η ελευθερία, με άλλα λόγια, δε συνιστά δώρο εξ’ ουρανού, ή επιλογή κάποιας κυβέρνησης. Μα κατάκτηση των ίδιων των λαών. Μα ενώ συνθέτει μία από τις σημαντικότερες μορφές εξέλιξης του ανθρώπινου είδους (περισσότερο και από τα επιτεύγματα της τεχνολογίας), οι διακυβεύσεις που γνωρίζει σε αυτή την καθημερινότητα του «σύγχρονου Μεσαίωνα» είναι πολλές. Στην πραγματικότητα η ελευθερία ποτέ δεν κατακτήθηκε πλήρως, ακόμα και για εμάς τους ίδιους – παρά ένα μικρό μονάχα μέρος της και με αυτό σήμερα ζούμε. Ανάμεσα στις Συμπληγάδες των πελώριων υπερεθνικών εταιρειών, του εξοβελισμού της πολιτικής προς όφελος της οικονομίας και του κέρδους, τα προβλήματα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας των κομμάτων, της ελλιπούς συμμετοχής μας στα πολιτικά δρώμενα του τόπου, τις επιβολές των ΜΜΕ, τα πρότυπα του lifestyle και τους κινδύνους του φασισμού, η ελευθερία μας συνιστά κυριολεκτικά αρνί ανάμεσα στους λύκους.

Ωστόσο ένα είναι βέβαιο: την ελευθερία (στην περιορισμένη αυτή μορφή της) την κατακτήσαμε οι ίδιοι. Κανένας δε μας την επέβαλε εκ των άνω.

***

Ας μεταβούμε τώρα στα Ισλαμικά καθεστώτα. Οι αντιλήψεις και ο τρόπος ζωής στα πιο σκληροπυρηνικά εξ’ αυτών φαντάζουν σε μας απαράδεκτες. Και όταν γίνεται μια τρομοκρατική ενέργεια στην καρδιά μιας περισσότερο ανεκτικής κοινωνίας όπως η δική μας, η αντίδραση είναι καταιγιστική και εύλογη. Πρόκειται για πράξη αποτρόπαια, από οποιαδήποτε οπτική γωνία και αν τη δούμε. Ωστόσο θα χρειαστεί να θυμόμαστε κάτι: εκείνο που θεωρούμε οι ίδιοι δεδομένο, δεν είναι για όλους τους λαούς το ίδιο. Η ελεύθερη έκφραση και η ανεμπόδιστη κριτική συνιστούν κατακτήσεις του «δυτικού πολιτισμού», όχι του Ισλάμ, όχι των θρησκόληπτων καθεστώτων απανταχού της οικουμένης.

Η εικόνα ωστόσο που γνώρισαν και γνωρίζουν τα ισλαμικά κράτη από τους ίδιους εκείνους «δυτικούς» δεν είναι η εικόνα μιας κοινωνίας ελεύθερης και δημοκρατικής, που σέβεται τη διαφορετικότητα και καλλιεργεί τη γνώση και τον διάλογο. Ξέρετε ποια εικόνα είναι; Εκείνη κρατών που διψούν για χρήμα και κατάκτηση. Εκείνη εθνών που σέρνουν πίσω τους μια ατελείωτη ιστορία επέκτασης, καταπάτησης και φόνων – συχνά στο όνομα της «εξέλιξης» και της «προόδου». Έθνη με ηγέτες που πρόθυμα μετατρέπουν σε συμμάχους τους ίδιους τρομοκράτες που αργότερα θα καταπολεμήσουν. Κράτη που εξοβελίζουν βόμβες σε λαούς υπανάπτυκτους, όσο οι ίδιοι ζουν σε συνθήκες που πολλοί θα ζήλευαν. Έθνη καθοδηγούμενα από γιγαντιαίες υπερεθνικές εταιρείες, απομυζώντας τους λαούς από τους πόρους τους, εξαπλώνοντας τα δίκτυα τους σαν τα πλοκάμια ενός χταποδιού, στην αναζήτηση φτηνής εργασίας και νέων αγορών. Έθνη που στις ίδιες τους τις χώρες καταστρατηγούν σε καθημερινή βάση την ίδια τη δημοκρατία, τον διάλογο και τα δικαιώματα για τα οποία, τάχα, καυχιούνται.

Και αν μετά τα έθνη αυτά μιλήσουν για «ανθρώπινα δικαιώματα» και «ελευθερία», ξέρετε τι θα πουν οι λαοί της Ανατολής; “Καλά ρε. Μας δουλεύετε;”. Αυτό θα πουν.

Η εικόνα που γνώρισε ο ανατολίτης φανατικός από τον δυτικό είναι εκείνη του επιχειρηματία που του πουλάει βόμβες και όπλα. Και σε αυτή την εικόνα ανταποκρίνεται. Η ελευθερία συνιστά κατάκτηση – και όπως γράφω στην εικόνα, δεν πωλείται, δεν αγοράζεται, δεν επιβάλλεται στον άλλο με το ζόρι…

Όπως γράφει εξάλλου ο Hobsbawm: «Η διάδοση αξιών και θεσμών δύσκολα μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω μιας αιφνίδιας επιβολής από εξωτερικές δυνάμεις, εκτός αν έχουν ήδη ωριμάσει τοπικά οι συνθήκες που κάνουν τις μεν και τους δε εφαρμόσιμους και την εισαγωγή τους αποδεκτή. Η δημοκρατία, οι δυτικές αξίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν μοιάζουν με κάποιες τεχνολογικές εισαγωγές με αμέσως προφανή οφέλη, οι οποίες υιοθετούνται με τον ίδιο τρόπο από όλους όσους μπορούν να τις προμηθευτούν και να τις χρησιμοποιήσουν, όπως π.χ. το ειρηνικό ποδήλατο, ή το φονικό ΑΚ47, ή τεχνικές υπηρεσίες όπως τα αεροδρόμια.» (Eric Hobsbawm, «Παγκοσμιοποίηση, Δημοκρατία και Τρομοκρατία, εκδ. Θεμέλιο).

Ποια εικόνα καθρεπτίζει τις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες; Ποιο παράδειγμα δίνουμε προς τα «έξω»; Στο ίδιο βιβλίο ο Hobsbawm γράφει: «Ο κόσμος σήμερα – και όχι μόνο εκτός Ευρώπης – είναι γεμάτος με αστυνομίες και υπηρεσίες ασφαλείας, πεισμένες πως, ό,τι κι αν λένε δημόσια οι κυβερνήσεις και τα ΜΜΕ, όχι οι νόμιμες διαδικασίες αλλά η ωμή δύναμη (και, εν ανάγκη, η βία) είναι που διατηρεί την τάξη, και πως στην πεποίθηση αυτή τους τουλάχιστον έχουν τη σιωπηρή συγκατάθεση της κυβέρνησης και της κοινής γνώμης».

Και καταλήγει ως εξής: «Ναι, η τρομοκρατία απαιτεί ειδικές προσπάθειες, είναι σημαντικό όμως να μη χάσουμε την ψυχραιμία μας. (…) Στην πράξη, ο πραγματικός κίνδυνος από την τρομοκρατία δεν έγκειται στην άμεση απειλή από κάποιες ανώνυμες φούχτες φανατικών, αλλά από τον παράλογο φόβο που προκαλούν οι ενέργειές τους, και που σήμερα ενθαρρύνουν από κοινού τα ΜΜΕ και κάποιες ασύνετες κυβερνήσεις. Αυτός είναι ένας από τους μεγάλους κινδύνους της εποχής μας, σαφώς σπουδαιότερος από τις μικρές τρομοκρατικές ομάδες».

Γιατί η ελευθερία συνιστά κατάκτηση – και ως τέτοια ποτέ δεν είναι δεδομένη.

~

Aπό το Θρησκευτικό Φανατισμό στο Μεσαίωνα της Καθημερινότητας

Art by Loïc Sécheresse

Ας μη ξεγελιόμαστε. Δε ζούμε όλοι στον ίδιο κόσμο και ας μας δίνεται η αίσθηση.

Δες τον πλανήτη μας αυτόν, πως αιωρείται μες στο διάστημα, σα μπαλάκι του τένις. Μα το παιχνίδι δεν είναι ίδιο για όλους. Άλλοι πιάνουν πρώτη θέση κι άλλοι παρακολουθούν το ματς σ’ αναμετάδοση μετά από χρόνια. Πολλά χρόνια, εκατοντάδες χρόνια, χιλιάδες μάλιστα, αν θέλουμε ν’ ακριβολογήσουμε. Αυτός ο κόσμος μοιάζει ίδιος για όλους – η ίδια Γη με τα βουνά, τις θάλασσες, τις χώρες και τις αρίφνητες της πολιτείες – μα η χρονολογία του διαφέρει. Κάποιοι προσπαθούν να ζούνε στο παρόν – άλλοι αιώνες πίσω.

Για τους θρησκευτικούς φονταμενταλιστές ο κόσμος συνιστά ένα αποκαλυπτικό πεδίο μάχης, με πρωτοστατούσες τις δυνάμεις της οργής τους. Προφήτες, ιερά βιβλία και κοσμικοί δαίμονες αντιπαλεύουν σ’ ένα γκραν-γκινιόλ, που φαντάζει βγαλμένο από τα έγκατα του Μεσαίωνα. Σχεδόν νιώθεις πως θα δεις τους σταυροφόρους να εξορμούν με λύσσα πάνω στους μουσουλμάνους, καταπάνω στα ματοβαμμένα άλογα τους και να παραδίδονται σε μια ανελέητη σφαγή στο όνομα της ιερής θρησκείας και των τίμιων συμβόλων – λες και ζούμε 1000 χρόνια πριν. Η καυτή έρημος μοιάζει λες και καταπίνει κάθε κατάκτηση του πνεύματος, κάθε πρόοδος, εξέλιξη και γνώση αποξεραίνεται σα πηγή υπό τον ήλιο.

Ζούμε εδώ και χρόνια σ’ ένα αληθινά «παγκόσμιο χωριό», όπως περιέγραψαν τον κόσμο της παγκοσμιοποίησης οι κοινωνιολόγοι. Το διαδίκτυο φαίνεται να μας ενώνει, η πληροφορία και ο λόγος διαδίδονται αστραπιαία από το ένα μέρος του πλανήτη στο άλλο, οι αποστάσεις έχουν μειωθεί πιο πολύ από ποτέ. Ο λόγος και η γνώση δεκάδων αιώνων έχουν συσσωρευτεί σαν πύργοι και περιμένουν να τους εξερευνήσουμε. Φιλοσοφία, λογοτεχνία, επιστήμες, τέχνες, βρίσκονται περισσότερο από ποτέ στη διάθεση μας. Μα μπρος στον φανατισμό των φονταμενταλιστών οι πύργοι κατεδαφίζονται μ’ ένα μόνο χτύπημα, λες και είναι χτισμένοι από άμμο – άμμος της ατελείωτης ερήμου. Οι τρομοκράτες αδιαφορούν για την εξέλιξη αιώνων – ο δικός τους κόσμος είναι ένα σύμπαν μίσους και αποκάλυψης, βγαλμένο από τον σκοτεινότερο Μεσαίωνα.

Art by Nate Beeler

Να ήταν οι μόνοι. Για τους εθνικιστές των δυτικών χωρών, ο κόσμος φαντάζει σαν προέκταση της χώρας τους, την οποία και υψώνουνε σε είδωλο και προσκυνάνε τελετουργικά – σαν οπαδούς κάποιας απόκρυφης θρησκείας. Υψώνουν το χέρι σε ναζιστικό χαιρετισμό και βαδίζουν με στρατιωτικό βήμα, άβουλα όντα υποταγμένα στη θέληση του ηγέτη τους, ένας στρατός από μυρμήγκια που ξεχειλίζουν μίσος. Σαν το μωρό που κοιτάζει το είδωλο του στον καθρέπτη και φαντάζεται τον εαυτό του μεγάλο και τρανό, όμοια και κείνοι κατέχονται από ιδεοληψίες μεγαλείου, επειδή ακριβώς νιώθουν τόσο μικροί και αδύναμοι στο βάθος. Γιατί ο άνθρωπος που νιώθει καλά με τον εαυτό του τον βλέπει πάντα όπως είναι – με τα καλά και τα κακά του, χωρίς ανάγκη από οποιαδήποτε μεγέθυνση. 

Για τους φασίστες απανταχού της οικουμένης ο κόσμος είναι ένα πελώριο στρατόπεδο, χωρισμένο στους «δικούς μας» και στους «άλλους». Η γνώση, η επιστήμη και οι τέχνες δεν έχουν θέση εδώ, εκτός αν εξυπηρετούν τον ιερό αγώνα – αλλιώς ας καταλήξουν στην πυρά, σαν τα βιβλία που έκαιγαν μαζικά οι ναζί. Ή στην εξορία, σαν τα πλήθη που αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους, απλά γιατί ήθελαν να ζουν και να εκφράζονται ελεύθεροι. Οι αγώνες για την ελευθερία και την έκφραση, πόσους αιώνες πήραν – μα πόσους αιώνες πίσω βρίσκονται ακόμα!

Ο κόσμος μοιάζει ίδιος για όλους. Μα δεν είναι. Άλλοι ζούνε στο παρόν και δρέπουν τους καρπούς τόσων αιώνων και αγώνων. Αγώνες για την ελευθερία, τη δημοκρατία και τη δικαιοσύνη. Και άλλοι ζουν χίλια, ή δυο χιλιάδες χρόνια πριν.

Για τους μεγαλοεπιχειρηματίες ο κόσμος θα μπορούσε να είναι ένα προσοδοφόρο πεδίο επένδυσης, μια δεξαμενή άντλησης χρημάτων, μια αγελάδα ν’ αρμέξουνε τους πόρους της. Τι και αν η αγελάδα δε μπορεί να δίνει γάλα αιώνια, δεν έχει σημασία. Εμείς να ζήσουμε καλά και οι άλλοι ας ψοφήσουν. Κάθε λαός, χώρα ή πολιτισμός αντιμετωπίζονται στο μέτρο που μπορούν να παρέχουν κέρδη. Αριθμοί σ’ έναν κατάλογο προϋπολογισμού – όμοιοι με τους χιλιάδες των αριθμών που γυροφέρνουνε στις πόλεις, αναζητώντας μια δουλειά ή καλύτερες συνθήκες εργασίας. Ο Μεσαίωνας δεν έχει μόνο θρησκευτική ή φασίζουσα μορφή. Υπάρχει και ο εργασιακός Μεσαίωνας. Η ποιοτική και αξιοπρεπής εργασία συνιστά υπερβολικά πρόσφατη κατάκτηση – καθόλου δεδομένη για πολλούς. Πόσο απέχουν τα σύγχρονα εργασιακά δεκάωρα, με τις μερικές συμβάσεις απασχόλησης και την αναλώσιμή τους εργασία, από τους δουλοπάροικους που καλλιεργούσαν τα χωράφια των βαρόνων, εκατοντάδες χρόνια πριν;

Ναι, κάποιοι προσπαθούν και ζούνε στον παρόντα χρόνο – άλλοι χίλια, δυο χιλιάδες χρόνια πριν. Ο κόσμος δεν είναι ίδιος για όλους.

Για τα Μέσα Ενημέρωσης ο κόσμος συχνά είναι ένα σύμπαν ξέχειλο με δράματα και τραγωδίες, λιμούς και καταστροφές. Διαβάζοντας τους κεντρικούς τίτλους αρκετών εφημερίδων ή παρακολουθώντας τα κεντρικά δελτία των ειδήσεων νιώθεις σχεδόν πως η μεγάλη επιδημία της Πανώλης του 14^ου αιώνα δεν πέρασε ακόμα. Επιδημίες, καταστροφολογίες, «τραγικά περιστατικά», χρεωκοπίες, κόμματα που θα σπείρουν τον όλεθρο, βουλευτές που ανταγωνίζονται στα παράθυρα οι μεν τους δε σαν άλλοι σταυροφόροι. Και οι μάζες παρακολουθούν, ρουφώντας άρτο και θεάματα, λες και βρίσκονται σε κάποια ρωμαϊκή αρένα.

Ο κόσμος των μαζικών ΜΜΕ είναι ένας κόσμος στο χείλος του γκρεμού, σε καθημερινή βάση – μα μόνο στις ώρες της υψηλής τηλεθέασης και με διάλειμμα για διαφημίσεις και ποπ κορν. Και αν στον κόσμο κάθε θάνατος συνοδεύεται και από μία γέννηση. Κάθε φρικαλέα πράξη και από μια πράξη καλοσύνης ή μια πράξη δημιουργίας – οι δεύτερες δεν έχουν νόημα ή ενδιαφέρον, καθώς δεν είναι εμπορικές. Ας προβάλλουμε τις πρώτες λοιπόν, συνέχεια, ασταμάτητα. Και ας κλείνεται ο κόσμος στην ασφάλεια των σπιτιών του – είναι ήσυχα εκεί, υπό το ζεστό φως της Τιβί.

Δε ζούμε στον ίδιο κόσμο όλοι και ας μας παρέχεται η ψευδαίσθηση αυτή. Όσο η Αποκάλυψη του Ιωάννη συνεχίζεται στις οθόνες μας μπροστά, οι εξελίξεις στις τέχνες και τις επιστήμες φαντάζουν σαν υποσημείωση σ’ ένα βιβλίο με φλόγες – όμοιο με ιερό βιβλίο φονταμενταλιστών φανατικών. Ποιος είπε πως ζούμε στο έτος 2015.

Ο κόσμος δεν είναι ίδιος για όλους, μα μια μερίδα πληθυσμού ζει στον κόσμο τον… δικό του. Ας ανεβάσουμε άλλη μια selfie στο facebook. Ας αγοράσουμε εκείνη την ακριβή, μοδάτη τσάντα των 2000 ευρώ. Τι χρώμα να βάψουμε τα μαλλιά μας; Θα πάμε απόψε στα μπουζούκια, πρώτο τραπέζι πίστα; Ας μοιραστούμε εκείνο το ηλίθιο βίντεο που είδαμε στο youtube. Ας χαραμίσουμε, κάθε μέρα που περνά, γεμίζοντας το κεφάλι μας με ένα κάρο ανουσιότητες. Ας ασχοληθούμε με την ομαδάρα – πόσα γκολ έβαλε ο θρύλος ή ο βάζελος; Πόσων τις μάνες γάμησε; Να πάρω ένα ακριβότερο αμάξι, μπας και εντυπωσιάσω το γκομενάκι; Να αγοράσω εκείνο το μίνι που είδα στη βιτρίνα; Να κάνω πλαστική στα βυζιά μου; Τι λένε για το νέο έτος τα ζώδια; Με ποιον κεράτωσε τη γυναίκα του ο τραγουδιστής; Μη με ανακατεύετε εμένα με πολιτική, δεν ασχολούμαι – αν και βλέπω τις ειδήσεις και φροντίζω να ενημερώνομαι.

Εκεί που ο πλούτος της γνώσης και οι κατακτήσεις της τέχνης και του πνεύματος παραχωρούν τη θέση τους σε ένα συνονθύλευμα ανουσιότητας και μια υπερπληθώρα αχρείαστων πληροφοριών, επιστρέφουμε σε έναν άλλο τύπου Μεσαίωνα. Ζούμε στον ίδιο κόσμο όλοι… μα κάποιοι, απλά, ζούνε στον κόσμο τους.

Επίμετρο

Το κείμενο αυτό γράφτηκε με αφορμή το τρομοκρατικό χτύπημα στην Γαλλία και τον άδικο χαμό των ανθρώπων που με όπλο το πενάκι, τον λόγο και το σχέδιο, μας θυμίζουν πως ζούμε στο έτος 2015 – και πως έχουμε κατορθώσει πέντε πράγματα, σαν ανθρώπινη φυλή. Όπως την ελευθερία να εκφραζόμαστε και να ασκούμε κριτική – γιατί χωρίς ελευθερία κάθε έκφραση είναι αδύνατη. Σκοπός του κειμένου ήταν να δείξει πως καμιά κατάκτηση δεν είναι δεδομένη – και πως οι απειλές προέρχονται όχι μόνο από κάποιο μακρινό, θρησκευτικό κράτος, μα και από την ίδια την καθημερινότητά μας.

Γιατί ο κόσμος δεν είναι ίδιος για όλους. Στην πραγματικότητα υπάρχουν πολλοί κόσμοι, ο καθένας σε διαφορετική χρονολογία. Μα όσο κάποιοι προσπαθούν και ζούνε στο παρόν… Άλλοι μένουν στον Μεσαίωνα. Είναι στο χέρι μας να μην επιτρέψουμε στους δεύτερους να μας τραβήξουν πάλι πίσω.

''Je n'ai pas peur des représailles. Je n'ai pas de gosses, pas de femme, pas de voiture, pas de crédit. ça fait sûrement un peu pompeux, mais je préfère mourir debout que vivre à genoux."

''Δεν φοβάμαι τα αντίποινα. Δεν έχω παιδιά, σύζυγο, αυτοκίνητο, ούτε πιστωτικές κάρτες. Μπορεί να ακούγεται λίγο πομπώδες αλλά θα προτιμούσα να πεθάνω όρθιος παρα να ζω γονατιστός.''

Του Charb, εν έτει 2012 – ένας από τους καρικαρουρίστες που δολοφονήθηκαν στην τρομοκρατική επίθεση. 

Ο κόσμος σας δεν είναι και δικός μας κόσμος. "Je suis Charlie". 

By Nathan W. Pyle,Loryn Brantz, and Will Varner.