Aπό το Θρησκευτικό Φανατισμό στο Μεσαίωνα της Καθημερινότητας

Art by Loïc Sécheresse

Ας μη ξεγελιόμαστε. Δε ζούμε όλοι στον ίδιο κόσμο και ας μας δίνεται η αίσθηση.

Δες τον πλανήτη μας αυτόν, πως αιωρείται μες στο διάστημα, σα μπαλάκι του τένις. Μα το παιχνίδι δεν είναι ίδιο για όλους. Άλλοι πιάνουν πρώτη θέση κι άλλοι παρακολουθούν το ματς σ’ αναμετάδοση μετά από χρόνια. Πολλά χρόνια, εκατοντάδες χρόνια, χιλιάδες μάλιστα, αν θέλουμε ν’ ακριβολογήσουμε. Αυτός ο κόσμος μοιάζει ίδιος για όλους – η ίδια Γη με τα βουνά, τις θάλασσες, τις χώρες και τις αρίφνητες της πολιτείες – μα η χρονολογία του διαφέρει. Κάποιοι προσπαθούν να ζούνε στο παρόν – άλλοι αιώνες πίσω.

Για τους θρησκευτικούς φονταμενταλιστές ο κόσμος συνιστά ένα αποκαλυπτικό πεδίο μάχης, με πρωτοστατούσες τις δυνάμεις της οργής τους. Προφήτες, ιερά βιβλία και κοσμικοί δαίμονες αντιπαλεύουν σ’ ένα γκραν-γκινιόλ, που φαντάζει βγαλμένο από τα έγκατα του Μεσαίωνα. Σχεδόν νιώθεις πως θα δεις τους σταυροφόρους να εξορμούν με λύσσα πάνω στους μουσουλμάνους, καταπάνω στα ματοβαμμένα άλογα τους και να παραδίδονται σε μια ανελέητη σφαγή στο όνομα της ιερής θρησκείας και των τίμιων συμβόλων – λες και ζούμε 1000 χρόνια πριν. Η καυτή έρημος μοιάζει λες και καταπίνει κάθε κατάκτηση του πνεύματος, κάθε πρόοδος, εξέλιξη και γνώση αποξεραίνεται σα πηγή υπό τον ήλιο.

Ζούμε εδώ και χρόνια σ’ ένα αληθινά «παγκόσμιο χωριό», όπως περιέγραψαν τον κόσμο της παγκοσμιοποίησης οι κοινωνιολόγοι. Το διαδίκτυο φαίνεται να μας ενώνει, η πληροφορία και ο λόγος διαδίδονται αστραπιαία από το ένα μέρος του πλανήτη στο άλλο, οι αποστάσεις έχουν μειωθεί πιο πολύ από ποτέ. Ο λόγος και η γνώση δεκάδων αιώνων έχουν συσσωρευτεί σαν πύργοι και περιμένουν να τους εξερευνήσουμε. Φιλοσοφία, λογοτεχνία, επιστήμες, τέχνες, βρίσκονται περισσότερο από ποτέ στη διάθεση μας. Μα μπρος στον φανατισμό των φονταμενταλιστών οι πύργοι κατεδαφίζονται μ’ ένα μόνο χτύπημα, λες και είναι χτισμένοι από άμμο – άμμος της ατελείωτης ερήμου. Οι τρομοκράτες αδιαφορούν για την εξέλιξη αιώνων – ο δικός τους κόσμος είναι ένα σύμπαν μίσους και αποκάλυψης, βγαλμένο από τον σκοτεινότερο Μεσαίωνα.

Art by Nate Beeler

Να ήταν οι μόνοι. Για τους εθνικιστές των δυτικών χωρών, ο κόσμος φαντάζει σαν προέκταση της χώρας τους, την οποία και υψώνουνε σε είδωλο και προσκυνάνε τελετουργικά – σαν οπαδούς κάποιας απόκρυφης θρησκείας. Υψώνουν το χέρι σε ναζιστικό χαιρετισμό και βαδίζουν με στρατιωτικό βήμα, άβουλα όντα υποταγμένα στη θέληση του ηγέτη τους, ένας στρατός από μυρμήγκια που ξεχειλίζουν μίσος. Σαν το μωρό που κοιτάζει το είδωλο του στον καθρέπτη και φαντάζεται τον εαυτό του μεγάλο και τρανό, όμοια και κείνοι κατέχονται από ιδεοληψίες μεγαλείου, επειδή ακριβώς νιώθουν τόσο μικροί και αδύναμοι στο βάθος. Γιατί ο άνθρωπος που νιώθει καλά με τον εαυτό του τον βλέπει πάντα όπως είναι – με τα καλά και τα κακά του, χωρίς ανάγκη από οποιαδήποτε μεγέθυνση. 

Για τους φασίστες απανταχού της οικουμένης ο κόσμος είναι ένα πελώριο στρατόπεδο, χωρισμένο στους «δικούς μας» και στους «άλλους». Η γνώση, η επιστήμη και οι τέχνες δεν έχουν θέση εδώ, εκτός αν εξυπηρετούν τον ιερό αγώνα – αλλιώς ας καταλήξουν στην πυρά, σαν τα βιβλία που έκαιγαν μαζικά οι ναζί. Ή στην εξορία, σαν τα πλήθη που αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους, απλά γιατί ήθελαν να ζουν και να εκφράζονται ελεύθεροι. Οι αγώνες για την ελευθερία και την έκφραση, πόσους αιώνες πήραν – μα πόσους αιώνες πίσω βρίσκονται ακόμα!

Ο κόσμος μοιάζει ίδιος για όλους. Μα δεν είναι. Άλλοι ζούνε στο παρόν και δρέπουν τους καρπούς τόσων αιώνων και αγώνων. Αγώνες για την ελευθερία, τη δημοκρατία και τη δικαιοσύνη. Και άλλοι ζουν χίλια, ή δυο χιλιάδες χρόνια πριν.

Για τους μεγαλοεπιχειρηματίες ο κόσμος θα μπορούσε να είναι ένα προσοδοφόρο πεδίο επένδυσης, μια δεξαμενή άντλησης χρημάτων, μια αγελάδα ν’ αρμέξουνε τους πόρους της. Τι και αν η αγελάδα δε μπορεί να δίνει γάλα αιώνια, δεν έχει σημασία. Εμείς να ζήσουμε καλά και οι άλλοι ας ψοφήσουν. Κάθε λαός, χώρα ή πολιτισμός αντιμετωπίζονται στο μέτρο που μπορούν να παρέχουν κέρδη. Αριθμοί σ’ έναν κατάλογο προϋπολογισμού – όμοιοι με τους χιλιάδες των αριθμών που γυροφέρνουνε στις πόλεις, αναζητώντας μια δουλειά ή καλύτερες συνθήκες εργασίας. Ο Μεσαίωνας δεν έχει μόνο θρησκευτική ή φασίζουσα μορφή. Υπάρχει και ο εργασιακός Μεσαίωνας. Η ποιοτική και αξιοπρεπής εργασία συνιστά υπερβολικά πρόσφατη κατάκτηση – καθόλου δεδομένη για πολλούς. Πόσο απέχουν τα σύγχρονα εργασιακά δεκάωρα, με τις μερικές συμβάσεις απασχόλησης και την αναλώσιμή τους εργασία, από τους δουλοπάροικους που καλλιεργούσαν τα χωράφια των βαρόνων, εκατοντάδες χρόνια πριν;

Ναι, κάποιοι προσπαθούν και ζούνε στον παρόντα χρόνο – άλλοι χίλια, δυο χιλιάδες χρόνια πριν. Ο κόσμος δεν είναι ίδιος για όλους.

Για τα Μέσα Ενημέρωσης ο κόσμος συχνά είναι ένα σύμπαν ξέχειλο με δράματα και τραγωδίες, λιμούς και καταστροφές. Διαβάζοντας τους κεντρικούς τίτλους αρκετών εφημερίδων ή παρακολουθώντας τα κεντρικά δελτία των ειδήσεων νιώθεις σχεδόν πως η μεγάλη επιδημία της Πανώλης του 14^ου αιώνα δεν πέρασε ακόμα. Επιδημίες, καταστροφολογίες, «τραγικά περιστατικά», χρεωκοπίες, κόμματα που θα σπείρουν τον όλεθρο, βουλευτές που ανταγωνίζονται στα παράθυρα οι μεν τους δε σαν άλλοι σταυροφόροι. Και οι μάζες παρακολουθούν, ρουφώντας άρτο και θεάματα, λες και βρίσκονται σε κάποια ρωμαϊκή αρένα.

Ο κόσμος των μαζικών ΜΜΕ είναι ένας κόσμος στο χείλος του γκρεμού, σε καθημερινή βάση – μα μόνο στις ώρες της υψηλής τηλεθέασης και με διάλειμμα για διαφημίσεις και ποπ κορν. Και αν στον κόσμο κάθε θάνατος συνοδεύεται και από μία γέννηση. Κάθε φρικαλέα πράξη και από μια πράξη καλοσύνης ή μια πράξη δημιουργίας – οι δεύτερες δεν έχουν νόημα ή ενδιαφέρον, καθώς δεν είναι εμπορικές. Ας προβάλλουμε τις πρώτες λοιπόν, συνέχεια, ασταμάτητα. Και ας κλείνεται ο κόσμος στην ασφάλεια των σπιτιών του – είναι ήσυχα εκεί, υπό το ζεστό φως της Τιβί.

Δε ζούμε στον ίδιο κόσμο όλοι και ας μας παρέχεται η ψευδαίσθηση αυτή. Όσο η Αποκάλυψη του Ιωάννη συνεχίζεται στις οθόνες μας μπροστά, οι εξελίξεις στις τέχνες και τις επιστήμες φαντάζουν σαν υποσημείωση σ’ ένα βιβλίο με φλόγες – όμοιο με ιερό βιβλίο φονταμενταλιστών φανατικών. Ποιος είπε πως ζούμε στο έτος 2015.

Ο κόσμος δεν είναι ίδιος για όλους, μα μια μερίδα πληθυσμού ζει στον κόσμο τον… δικό του. Ας ανεβάσουμε άλλη μια selfie στο facebook. Ας αγοράσουμε εκείνη την ακριβή, μοδάτη τσάντα των 2000 ευρώ. Τι χρώμα να βάψουμε τα μαλλιά μας; Θα πάμε απόψε στα μπουζούκια, πρώτο τραπέζι πίστα; Ας μοιραστούμε εκείνο το ηλίθιο βίντεο που είδαμε στο youtube. Ας χαραμίσουμε, κάθε μέρα που περνά, γεμίζοντας το κεφάλι μας με ένα κάρο ανουσιότητες. Ας ασχοληθούμε με την ομαδάρα – πόσα γκολ έβαλε ο θρύλος ή ο βάζελος; Πόσων τις μάνες γάμησε; Να πάρω ένα ακριβότερο αμάξι, μπας και εντυπωσιάσω το γκομενάκι; Να αγοράσω εκείνο το μίνι που είδα στη βιτρίνα; Να κάνω πλαστική στα βυζιά μου; Τι λένε για το νέο έτος τα ζώδια; Με ποιον κεράτωσε τη γυναίκα του ο τραγουδιστής; Μη με ανακατεύετε εμένα με πολιτική, δεν ασχολούμαι – αν και βλέπω τις ειδήσεις και φροντίζω να ενημερώνομαι.

Εκεί που ο πλούτος της γνώσης και οι κατακτήσεις της τέχνης και του πνεύματος παραχωρούν τη θέση τους σε ένα συνονθύλευμα ανουσιότητας και μια υπερπληθώρα αχρείαστων πληροφοριών, επιστρέφουμε σε έναν άλλο τύπου Μεσαίωνα. Ζούμε στον ίδιο κόσμο όλοι… μα κάποιοι, απλά, ζούνε στον κόσμο τους.

Επίμετρο

Το κείμενο αυτό γράφτηκε με αφορμή το τρομοκρατικό χτύπημα στην Γαλλία και τον άδικο χαμό των ανθρώπων που με όπλο το πενάκι, τον λόγο και το σχέδιο, μας θυμίζουν πως ζούμε στο έτος 2015 – και πως έχουμε κατορθώσει πέντε πράγματα, σαν ανθρώπινη φυλή. Όπως την ελευθερία να εκφραζόμαστε και να ασκούμε κριτική – γιατί χωρίς ελευθερία κάθε έκφραση είναι αδύνατη. Σκοπός του κειμένου ήταν να δείξει πως καμιά κατάκτηση δεν είναι δεδομένη – και πως οι απειλές προέρχονται όχι μόνο από κάποιο μακρινό, θρησκευτικό κράτος, μα και από την ίδια την καθημερινότητά μας.

Γιατί ο κόσμος δεν είναι ίδιος για όλους. Στην πραγματικότητα υπάρχουν πολλοί κόσμοι, ο καθένας σε διαφορετική χρονολογία. Μα όσο κάποιοι προσπαθούν και ζούνε στο παρόν… Άλλοι μένουν στον Μεσαίωνα. Είναι στο χέρι μας να μην επιτρέψουμε στους δεύτερους να μας τραβήξουν πάλι πίσω.

''Je n'ai pas peur des représailles. Je n'ai pas de gosses, pas de femme, pas de voiture, pas de crédit. ça fait sûrement un peu pompeux, mais je préfère mourir debout que vivre à genoux."

''Δεν φοβάμαι τα αντίποινα. Δεν έχω παιδιά, σύζυγο, αυτοκίνητο, ούτε πιστωτικές κάρτες. Μπορεί να ακούγεται λίγο πομπώδες αλλά θα προτιμούσα να πεθάνω όρθιος παρα να ζω γονατιστός.''

Του Charb, εν έτει 2012 – ένας από τους καρικαρουρίστες που δολοφονήθηκαν στην τρομοκρατική επίθεση. 

Ο κόσμος σας δεν είναι και δικός μας κόσμος. "Je suis Charlie". 

By Nathan W. Pyle,Loryn Brantz, and Will Varner.

Χορεύοντας ξανά το "Τελευταίο Τανγκό"...

Ήταν 1972 όταν προβλήθηκε στους κινηματογράφους το “Τελευταίο Τανγκό στο Παρίσι”, σε σκηνοθεσία Bernardo Bertolucci. Η ταινία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις σε ουκ ολίγες χώρες και έγινε αντικείμενο συζητήσεων και διαξιφισμών που διήρκεσαν μήνες και μήνες. Δεν ήταν λίγες οι χώρες στις οποίες το φιλμ λογοκρίθηκε, με την λογική πως απεικονίζει “πορνογραφικές” σκηνές. Στη χώρα μας μάλιστα (όπως βλέπετε κάτω στη σελίδα από τον “Ταχυδρόμο” της εποχής, που σκάναρα για την περίσταση), αρκετούς μήνες μετά την αρχική παρουσίαση της και εν μέσω Χούντας, η ταινία ακόμα δεν είχε προβληθεί και συζητούσαν γι' αυτήν άφθονες προσωπικότητες του κινηματογράφου και του θεάτρου της εποχής.

Αλλού τα πράγματα ήταν ακόμα χειρότερα. Ήταν χιλιάδες οι Ισπανοί που έφευγαν από τη χώρα τους προκειμένου να μεταβούν στη γειτονική Γαλλία και να δουν το φιλμ, που το ισπανικό δικτατορικό καθεστώς δεν επέτρεπε να προβληθεί. Όσο αφορά τον ίδιο τον Bertolucci; Οι ιταλικές αρχές κατέσχεσαν όλες τις κόπιες του έργου, μια εβδομάδα μετά την αρχική προβολή του και ο σκηνοθέτης πέρασε από δικαστήριο. Εν έτει 1976 το Ανώτατο Ιταλικό Δικαστήριο όρισε να καταστραφούν όλα τα αντίγραφα της ταινίας, ο Bertolucci φυλακίστηκε για 4 μήνες, ενώ παράλληλα στερήθηκε για πέντε χρόνια τα δικαιώματα του πολίτη, μαζί με το δικαίωμα της ψήφου!

Και όλα αυτά για μια ταινία που απεικόνιζε δύο μοναχικούς ανθρώπους να κάνουν έρωτα.

Αλήθεια, τι ήταν εκείνο που “σόκαρε” τόσο πολύ τον κόσμο; Το γυμνό; Μα γυμνό είχε υπάρξει σε άφθονες άλλες ταινίες των καιρών (κυρίως από τα τέλη της δεκαετίας του 60 στις ΗΠΑ, ενώ στην Ευρώπη δεν ήταν καθόλου ασυνήθιστο καθ' όλη τη διάρκεια της ιστορίας του κινηματογράφου), για να μην αναφέρουμε τα περιοδικά και την πορνογραφία που ξεχείλιζε παντού. Έπειτα, το γυμνό συνιστούσε αναπόσπαστο κομμάτι κάθε μορφής τέχνης εδώ και... κάμποσους αιώνες. Μήπως ήταν η παρουσία του Μάρλον Μπράντο, σε μια ταινία που απεικόνιζε σεξ; Ο κόσμος δε μπορούσε να χωνέψει πως ένα ίνδαλμα του κινηματογράφου μπορoύσε να μιλάει ωμά για ένα τέτοιο θέμα, όπως ένας φυσιολογικός άνθρωπος; Μήπως πάλι ήταν εκείνη η σκηνή με το... βούτυρο; Από αυτή προσπάθησαν να “διαφυλάξουν” τα χρηστά ήθη οι συντηρητικοί και οι δικτάτορες του κόσμου;

Αξίζει να μεγενθύνετε τη φωτογραφία και να διαβάσετε τη σκαναρισμένη σελίδα από τον “Ταχυδρόμο” του 1973, με απόψεις προσώπων όπως ο Γιάννης Δαλιανίδης, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας, ο Στέφανος Ληναίος και ο Άγγελος Αντωνόπουλος (του οποίου η γνώμη ανήκει στις πλέον αξιόλογες), τον καιρό που η ταινία δεν είχε ακόμα προβληθεί στη χώρα μας – και, όπως αναφέρεται στο άρθρο “είναι αμφίβολο αν θα φτάσει ποτέ”.

Όσο αφορά το περιεχόμενο της ταινίας; Η απεικόνιση της αστικής αποξένωσης, της μοναξιάς που πνίγει τον πόνο της στον έρωτα (ή πιο σωστά, στο σεξ) ανάμεσα σε δύο σχεδόν άγνωστους ανθρώπους (που δε γνωρίζουν καν το όνομα ο ένας του άλλου), ελάχιστες φορές αποδόθηκε τόσο πετυχημένα. Η ερμηνεία του Μπράντο (ως συνήθως) είναι μοναδική, ενώ αξίζει να αναφέρουμε πως είχε αρνηθεί να απομνημονεύσει τις ατάκες του για πολλές απ'τις σκηνές του έργου. Η Maria Schneider από την άλλη θεώρησε πως “το έργο την κατέστρεψε” και αποκάλεσε τον Μπερτολούτσι “γκάνγκστερ”. Η σκηνή του σοδομισμού δεν ανήκε στο σενάριο – υπήρξε αυθόρμητη εκδήλωση των Μπράντο και Μπερτολούτσι – ψεύτικη, ασφαλώς, μα η Σνάιντερ ανέφερε πως το κλάμα της ήταν αληθινό. Τον καιρό ωστόσο που προβαλόταν το φιλμ, η Σνάιντερ συχνά προκαλούσε με τις δηλώσεις της, μιλώντας ανοιχτά σε συνεντεύξεις της για τη σεξουαλική της ελευθεριακότητα και επαινώντας τον Μπερτολούτσι για την εξυπνάδα του.

Αυτά τα ολίγα λοιπόν... Να προσθέσω, τέλος, πως το κείμενο που βλέπετε προοριζόταν αρχικά μόνο για τη σελίδα μας στο Facebook, όπου και προβαίνω σε μίνι-κινηματογραφικές παρουσιάσεις σαν αυτή. Ωστόσο λόγω της σκαναρισμένης σελίδας και του ενδιαφέροντος που παρουσιάζει (όντας καθρέπτης σε μια άλλη, όχι τόσο περασμένη, εποχή), είπα να το δημοσιεύσω και στο Blog. 

Αυτά, σε έναν κόσμο που εξακολουθεί να ηδονίζεται απ' τη βία και να φοβάται τον έρωτα.

Τα λέμε πάλι στο Παρίσι, κάποιο φθινοπωρινό απόγευμα, χορεύοντας υπό τους ήχους της βροχής...

ΥΓ – Στη φωτογραφία κάτω, πίνακας του Francis Bacon, το έργο του οποίου ενέπνευσε τον Μπερτολούτσι και χρησιμοποιήθηκε στους αρχικούς τίτλους της ταινίας. Είχε μάλιστα καλέσει τον Μπράντο σε έκθεση του Bacon, προκειμένου να αντλήσει ο ίδιος έμπνευση από τα έργα. “Ήθελα να είναι σα τις φιγούρες που βλέπουμε, ξανά και ξανά, στο έργο του Μπέικον: Πρόσωπα φαγωμένα απ' το εσωτερικό τους”.

Francis Bacon - Portrait of Lucian Freud, 1964