Επιστροφή στον Τροπικό του Αιγόκερω

«Εδώ είναι η Χώρα της Συνουσίας, όπου δε βρίσκονται ούτε δέντρα, ούτε άστρα, ούτε προβλήματα. Υπέρτατος άρχοντας είναι το σπερματοζωάριο. Τίποτα δεν είναι προκαθορισμένο, το μέλλον είναι απόλυτα αβέβαιο, το παρελθόν ανύπαρκτο. Σε κάθε εκατομμύριο καινούριων υπάρξεων οι εννιακόσιες ενενήντα εννέα χιλιάδες εννιακόσιες ενενήντα εννέα είναι καταδικασμένες να πεθάνουν χωρίς ελπίδα να ξαναγεννηθούν ποτέ. Ο ένας όμως που κατορθώνει να φτάσει στο τέρμα, είναι βέβαιος για την αιώνια ζωή.

Ολόκληρη η ζωή, θέλοντας μη θέλοντας, έχει συμπυκνωθεί σ' ένα σπόρο, που 'ναι μια ψυχή. Τα πάντα έχουν ψυχή, μέταλλα, φυτά, λίμνες, βουνά, οι βράχοι ακόμα. Το καθετί μπορεί και αισθάνεται, ακόμα κι αν βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο του συνειδητού.

Μιας και συνειδητοποιήσετε αυτό το γεγονός, δε θα ξέρετε πια τι είναι η απελπισία. Στο τελευταίο σκαλί της κλίμακας, εκεί όπου βρίσκεται το σπερματοζωάριο, βασιλεύει η ίδια κατάσταση ευφροσύνης που βασιλεύει και στο ψηλό της, εκεί που βρίσκεται ο Θεός. Ο Θεός είναι η αθροιστική κορυφή όλων μαζί των σπερματοζωαρίων που ‘χουν φτάσει στην πληρότητα της συνείδησης.»

Ξανά, λοιπόν, στον κόσμο του Χένρι Μίλερ [Henry Miller]. Πίσω στους Τροπικούς. Μα αν θες να τους επισκεφτείς μαζί μου, πρέπει να βάλεις φωτιά σ’ ότι θεωρούσες ως τώρα δεδομένο. Ν’ ανατινάξεις τα γκρίζα εκείνα κτίρια που σου κρύβουνε τον ήλιο και να φτύσεις την καθημερινότητα που σου πνίγει την ψυχή. Μια καταβόθρα είναι η ζωή που οικοδομήσανε για σένα, ένα χρυσό κλουβί μέσα στο οποίο προσπαθείς να τινάξεις τα φτερά σου – μα δεν έμαθες πως οι πτήσεις ξεκινούν απ’ την ψυχή, για ν’ ασπαστούν εν συνεχεία ολόκληρο τον κόσμο, ως το μικρότερό του φυλλαράκι;

Αυτό δεν είναι βιβλίο για εφησυχασμένες συνειδήσεις. Είναι ένα ταξίδι γνώσης ως τα κατάβαθα του είναι σου, και η γλώσσα του δεν γνωρίζει όρια, μα εκτείνεται στο άπειρο.

Αυτό δεν είναι βιβλίο για εκείνους που κλειδαμπαρώνονται σε σύνορα – γιατί θρυμματίζει κάθε τεχνητό όριο που έφτιαξε ποτέ η ανθρώπινη ανοησία.

Αυτό δεν είναι βιβλίο για εκείνους που περιμένουν να διαβάσουν μια συνεκτική πλοκή. Γιατί δεν υπάρχει συνοχή στο είναι, μόνο άτακτο, οργασμικό χάος.

Αυτό δεν είναι βιβλίο για εκείνους που θίγονται εύκολα. Γιατί ορθώνει περήφανα τον ολόστητο Φαλλό του και εκσπερματώνει με χαρά στο γόνιμο χώμα κάθε ηδονής. Είναι ένα ταξίδι στον πυρήνα της γης, μια διείσδυση στο Υπεραιδοίο της ύπαρξης.

Αυτός είναι ο δεύτερος από τους «Τροπικούς» του Χένρι Μίλλερ. Δημοσιευμένος στα τέλη της δεκαετίας του 30 και απαγορευμένος για πολλά χρόνια στην πατρίδα του, όπως ο πρώτος. Και αυτό είναι το αφιέρωμά μου σε αυτόν – αντίστοιχο με εκείνο που έγραψα για τον «Τροπικό του Καρκίνου» και στο οποίο μπορείτε να ανατρέξετε εδώ:

Επιστροφή στον Τροπικό του Καρκίνου

Μα αν ο Καρκίνος παρέδωσε τη σκυτάλη στον Αιγόκερω, η αναζήτηση μένει πάντα ίδια. Πίσω, λοιπόν, στον Τροπικό του Αιγόκερω…

Αυτό δεν είναι βιβλίο για εκείνους που περιμένουν να διαβάσουν μια συνεκτική πλοκή. Γιατί δεν υπάρχει συνοχή στο είναι, μόνο άτακτο, οργασμικό χάος.

Man Ray - Nude Portrait of Lee Miller, 1929

Το Χρυσό Κλουβί της Καθημερινότητας

«Ως τα δέκα μου χρόνια, ποτέ μου δεν είχα αντιληφθεί πως υπήρχαν και «θερμές» χώρες, μέρη όπου δεν έχεις ανάγκη να ιδροκοπάς, για να βγάλεις το ψωμί σου, ούτε να τρέμεις απ’ το κρύο και να λες πως είναι τονωτικό και σου φτιάχνει τη διάθεση. Παντού όπου βασιλεύει το κρύο, υπάρχουν άνθρωποι που τσακίζονται στη δουλειά, κι όταν γεννάν παιδιά, κηρύσσουν σ' αυτά το ευαγγέλιο της εργασίας —που κατά βάθος, δεν είναι τίποτ' άλλο απ’ τη θεωρία της αδράνειας.

Τα μέλη της οικογένειάς μου ήταν άνθρωποι του βορρά, δηλαδή ηλίθιοι. Κάθε λαθεμένη ιδέα που έτυχε να διατυπωθεί ποτέ σ’ αυτόν τον κόσμο, την έκαναν δική τους. Μέσα στις ιδέες τους ήταν και η ιδέα της καθαριότητας, για να μη μιλήσουμε και για την ιδέα της χρησιμότητας. Ήταν όλοι τους καθαροί σε βαθμό που να καταπονούνται, για να πετύχουν αυτό το αποτέλεσμα. Απομέσα τους όμως ήταν όλο βρόμα και δυσωδία. Ποτέ τους, ούτε για μια φορά δεν είχαν ανοίξει την πόρτα που οδηγεί στην ψυχή. Ποτέ τους, ούτε για μια φορά δεν ονειροπόλησαν να κάνουν στα τυφλά ένα πήδημα μέσα στο σκοτάδι. Μόλις τέλειωνε το βραδινό φαγητό, τα πιάτα πλένονταν γρήγορα και ταχτοποιούνταν στο ντουλάπι, ύστερα διάβαζαν την εφημερίδα, τη δίπλωναν προσεχτικά και την τοποθετούσαν σ’ ένα ράφι και αμέσως μετά την πλύση τα ρούχα σιδερώνονταν, απλώνονταν και κρύβονταν μέσα στα συρτάρια. Όλα γίνονταν για το αύριο, αυτό όμως το αύριο δεν ερχόταν ποτέ. Το παρόν ήταν μοναχά μια γέφυρα, κι αυτοί βρίσκονται ακόμα πάνω σ’ αυτή τη γέφυρα, βογκώντας, όπως βογκά όλος ο κόσμος, χωρίς ποτέ ένας απ’ αυτούς τους ηλίθιους να σκεφτεί ν’ ανατινάξει αυτή τη γέφυρα.

Συχνά, μέσα στην πίκρα μου, ψάχνω να βρω λόγους για τους καταδικάσω, για να μπορέσω έτσι να καταδικάσω καλύτερα τον ίδιο μου τον εαυτό. Γιατί και εγώ, από πολλές απόψεις, είμαι σαν αυτούς. Για πολύ καιρό νόμιζα πως είχα ξεφύγει, αλλά όσο περνάνε τα χρόνια, βλέπω πως δεν είμαι καλύτερος, και μάλιστα πως είμαι λιγάκι χειρότερος, γιατί βλέπω τα πράγματα καθαρότερα απ' όσο τα είδαν αυτοί ποτέ τους, κι όμως εξακολουθώ να μην έχω τη δύναμη ν' αλλάξω τη ζωή μου».

Όλα γίνονταν για το αύριο, αυτό όμως το αύριο δεν ερχόταν ποτέ. Το παρόν ήταν μοναχά μια γέφυρα, κι αυτοί βρίσκονται ακόμα πάνω σ’ αυτή τη γέφυρα, βογκώντας, όπως βογκά όλος ο κόσμος, χωρίς ποτέ ένας απ’ αυτούς τους ηλίθιους να σκεφτεί ν’ ανατινάξει αυτή τη γέφυρα.

King Vidor - The Crowd

Το Βασίλειο του Αιώνιου Σκατού

«Περιπλανήθηκα στους δρόμους πολλών χωρών του κόσμου, πουθενά όμως δεν ένιωθα τόσο ξεπεσμένος και ταπεινωμένος, όσο στην Αμερική. Όλοι μαζί αυτοί οι δρόμοι της Αμερικής μου φέρνουν στο νου μου την εικόνα μιας τεράστιας καταβόθρας, μιας καταβόθρας του πνεύματος, που απορροφά και διοχετεύει τα πάντα στο βασίλειο του αιώνιου σκατού. Και πάνω απ’ αυτή την καταβόθρα, το πνεύμα της δουλειάς, πλέκει κι απλώνει ένα μαγικό υφάδι: Παλάτια κι εργοστάσια φυτρώνουν το ένα δίπλα στ’ άλλο, εργοστάσια πολεμοφοδίων και χαλυβουργεία και σανατόρια και φυλακές και φρενοκομεία. Ολόκληρη η ήπειρος είναι ένας εφιάλτης που παράγει όσο γίνεται μεγαλύτερη αθλιότητα για όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους.

Κι εγώ ήμουν ένας, ένα μοναχικό ον μέσα στο μεγαλύτερο γλεντοκόπι του πλούτου και της ευτυχίας, —(μιας ευτυχίας και ενός πλούτου στατιστικά εξακριβωμένων)— χωρίς όμως να συναντήσω ποτέ μου έναν άνθρωπο που να’ ναι πραγματικά πλούσιος και πραγματικά ευτυχισμένος. Αλλά τουλάχιστον, εγώ ήξερα πως ήμουν δυστυχισμένος, φτωχός, παράταιρος και παράτονος. Αυτή ήταν τουλάχιστον η μοναδική μου παρηγοριά, η μοναδική μου χαρά.

Δεν μπορώ να σκεφτώ ούτε έναν αμερικάνικο δρόμο, ούτε έναν κάτοικο αυτών των δρόμων, ικανό να οδηγήσει κάποιον στην ανακάλυψη του εαυτού του».

***

«Τη νύχτα οι δρόμοι της Νέας Υόρκης αντικαθρεφτίζουν τη σταύρωση και το θάνατο του Χριστού: το χιόνι έχει σκεπάσει τη γη και η σιωπή είναι απόλυτη, ξεπετιέται απ’ τα φριχτά κτίρια της Νέας Υόρκης μια μουσική που φανερώνει τόση σκυθρωπή απόγνωση και χρεοκοπία, ώστε ανατριχιάζεις ολόκληρος. Καμιά πέτρα δεν έχει χτιστεί πάνω στην άλλη με αγάπη ή με σεβασμό. Κανένας απ’ αυτούς τους δρόμους δε χαράχτηκε για το χορό ή για τη χαρά. Το καθετί έχει προστεθεί δίπλα στο άλλο, σ’ ένα τρελό ανακάτεμα, με μοναδικό σκοπό το γέμισμα της κοιλιάς. Κι οι δρόμοι μυρίζουν αδειανές κοιλιές, κοιλιές γεμάτες και κοιλιές μισογεμάτες. Οι δρόμοι πλημμυρίζουν απ’ τη μυρωδιά μιας πείνας που δεν έχει καμία σχέση με την αγάπη. Μυρίζουν την αχόρταγη κοιλιά. Έχουν τη μυρωδιά των δημιουργημάτων της αδειανής κοιλιάς, που ‘ναι τιποτένια και κενά.»

Κι εγώ ήμουν ένας, ένα μοναχικό ον μέσα στο μεγαλύτερο γλεντοκόπι του πλούτου και της ευτυχίας, χωρίς όμως να συναντήσω ποτέ μου έναν άνθρωπο που να’ ναι πραγματικά πλούσιος και πραγματικά ευτυχισμένος.

***

  

«Και πάλι η νύχτα, η ανυπολόγιστα μηχανοποιημένη, γυμνή, εχθρική, παγερή χωρίς καταφύγιο και εγκαρδιότητα νύχτα της Νέας Υόρκης. Τεράστια παγωμένη μοναξιά του αμέτρητου πλήθους, κρύα, σπαταλημένη σε ηλεκτρικές φωταψίες, φωτιά καταθλιπτική χωρίς νόημα, τελειότητα των γυναικών, που οδηγημένες απ' αυτήν, έχουν ξεπεράσει το σεξ, φτάνοντας στην ίδια του την άρνηση, σ' αυτή την άρνηση που ‘ναι όμοια με τον ηλεκτρισμό, όμοια με την ουδετερότητα του αρσενικού, όμοια με τους άσκοπα περιστρεφόμενους πλανήτες, τα προγράμματα ειρήνης και τις ερωτικές ραδιοφωνικές εκπομπές.

Το να 'χεις λεφτά στην τσέπη σου, ενώ βρίσκεσαι στο κέντρο της λευκής ουδέτερης ενέργειας, το να περπατάς στείρος, χωρίς σκοπό, στους λαμπρά φωταγωγημένους δρόμους, το να σκέφτεσαι φωναχτά, ολότελα μόνος σου, στα πρόθυρα της τρέλας, το να 'σαι ένα κομμάτι μιας πόλης, μιας απέραντης πόλης, το ν’ ανήκεις ολοκληρωτικά στη μεγαλύτερη πόλη του κόσμου, κι όμως να νιώθεις ολότελα χωρισμένος απ' αυτήν, είναι σαν να 'χεις μεταμορφωθεί εσύ ο ίδιος σε μια πόλη, σ' έναν κόσμο νεκρών λιθαριών, σπαταλημένων φώτων, ακατανόητης κίνησης, ανυπολόγιστων και άπιαστων πραγμάτων και μυστικής τελειότητας κάποιας απόλυτης άρνησης.

Το να περπατάς μέσα στο νυχτερινό πλήθος έχοντας λεφτά στην τσέπη σου, προστατευμένος απ' αυτά, νανουρισμένος απ' αυτά, βαριεστημένος απ' αυτά, μ' έναν ολόκληρο κόσμο γύρω σου που δεν αντιπροσωπεύει τίποτ' άλλο από λεφτά, που δε ζει παρά για τα λεφτά, που γι' αυτόν δεν ‘χει τίποτα έξω απ' τα λεφτά, τα λεφτά, τα λεφτά, αυτά τα ολοένα πολλά λεφτά, ή λίγα λεφτά και πάντα, ανεξάρτητα αν έχεις ή δεν έχεις, να λογαριάζεις μόνο τα λεφτά και τον τρόπο που θα φέρουν κι άλλα λεφτά. Τι είναι όμως εκείνο που κάνει το χρήμα να φτιάχνει χρήμα;

Στο νυχτερινό κέντρο πάλι ο ίδιος ρυθμός των χρημάτων, το ερωτικό ρίγος που σκορπίζεται απ' το ραδιόφωνο, η απρόσωπη, πεζή επαφή του πλήθους, η απελπισία που σ' αγγίζει ως το κόκαλο, η πλήξη, η απογοήτευση ενώ βρίσκεσαι καταμεσής της πιο τέλειας μηχανοποιημένης τελειότητας, ο χορός χωρίς ευχαρίστηση, η απόλυτη μοναξιά, σχεδόν απάνθρωπος μόνο και μόνο γιατί ‘σαι άνθρωπος. Αν υπήρχε ζωή στο φεγγάρι δεν θα μπορούσε να μοιάζει παρά μ’ αυτήν εδώ γύρω, την σχεδόν τέλεια, τη στερημένη εντελώς από χαρά. Αν η προσπάθεια να ξεφύγεις απ’ τον ήλιο σημαίνει να φτάσεις στην παγωμένη ηλιθιότητα, τότε έχουμε πετύχει τον σκοπό μας και η ζωή δεν είναι πια παρά η κρύα φεγγαρίσια αντανάκλαση του ήλιου. Κι αυτό είναι ο χορός της παγωμένης ζωής, που σαλεύει μες στο κοίλωμα του ατόμου, κι όσο περισσότερο χορεύεις, τόσο περισσότερο παγώνεις.

Έτσι παραδομένοι σ’ έναν παγωμένο ξέφρενο ρυθμό χορεύουμε σε μακρά και βραχέα κύματα, μες στην κούπα του τίποτα, αποτιμώντας κάθε γουλιά ηδονής σε δολάρια και σεντς. Περιπλανιόμαστε απ ’το ’να τέλειο θηλυκό στο άλλο, ψάχνοντας ν' ανακαλύψουμε το πρώτο του σημείο, αυτά όμως τα θηλυκά είναι όλα πρώτα κι αδιαπέραστα, οχυρωμένα πίσω απ’ την αναμάρτητη ψυχρή τους σκληρότητα. Αυτό είναι η παγερή λευκή παρθενία της λογικής του έρωτα, το όριο της άμπωτης, το σύνορο της απόλυτης κενότητας.

 Έτσι παραδομένοι σ’ έναν παγωμένο ξέφρενο ρυθμό χορεύουμε σε μακρά και βραχέα κύματα, μες στην κούπα του τίποτα, αποτιμώντας κάθε γουλιά ηδονής σε δολάρια και σεντς.

Και σε τούτο το σύνορο της παρθενικής λογικής της τελειότητας χορεύω το χορό της δοσμένης στη λευκή απελπισία ψυχής μου, εγώ, ο στερνός λευκός άνθρωπος, που αφανίζω τη στερνή μου συγκίνηση, εγώ ο γορίλας της απελπισίας που χτυπώ το στήθος μου με τις άσπιλες γαντοφορεμένες μου γροθιές. Ναι, είμαι ο γορίλας που νιώθει να μεγαλώνουν φτερά στη ράχη του, ένας γορίλας χαμένος στη μέση ενός μεταξωτού κενού. Μαζί τους μεγαλώνει κι η νύχτα σαν ηλεκτρικό φυτό, σπέρνοντας κάτασπρα ζεστά μπουμπούκια μέσα στο μαύρο βελούδινο διάστημα. Κι είμαι εγώ αυτό το παγωμένο διάστημα, που μέσα του σκάζουν πυρετικά τα λευκά ζεστά μπουμπούκια, κι είμαι εγώ ο αστερίας που κολυμπά στην παγωμένη δροσιά του φεγγαριού. Αποτελώ το σπέρμα ενός νέου παραλογισμού, ένα εκτόπισμα που μεταχειρίζεται μια κατανοητή γλώσσα, ένας στεναγμός μπηγμένος σαν θραύσμα στην εγρήγορση της ψυχής. Χορεύω τον υγιή και χαριτωμένο χορό του αγγελικού γορίλα. Ολόγυρά μου βρίσκονται τ’ αδέρφια μου, παράλογοι, δαιμονικοί γορίλες. Χορεύουμε μες στην άδεια κούπα του τίποτα, όλοι μαζί, κι όμως ξέχωροι ο ένας απ' τον άλλον, όπως τ' αστέρια.

Τώρα πια όλα είναι ξεκάθαρα για μένα. Η σωτηρία δε βρίσκεται στη λογική. Η ίδια η πόλη είναι η υψηλότερη μορφή της τρέλας και κάθε κομμάτι της, ζωντανό ή άψυχο, η έκφραση αυτής της τρέλας.»

King Vidor - "The Crowd"

Πρώτο Ιντερλούδιο. Ο Henry Miller και η Αμερική

Όπως θα παρατήρησες, φίλε αναγνώστη, επέλεξα ένα διαφορετικό τρόπο να παρουσιάσω το σημερινό αφιέρωμα, συγκριτικά με άλλα. Συμπεριλαμβάνοντας ολοκληρωμένα αποσπάσματα από το βιβλίο δίχως καμία παρέμβαση δική μου στο ενδιάμεσο – πέραν ενός εισαγωγικού τίτλου – θεώρησα πως μπορείς να εισχωρήσεις βαθύτερα στον κόσμο του βιβλίου και να σου κινήσω το ενδιαφέρον να το διαβάσεις, αν δεν το έχεις ήδη κάνει.

Μα είναι καιρός να πω δυο λόγια δικά μου. Αν και γράφτηκε δεύτερος, μετά τον «Τροπικό του Καρκίνου», ο «Τροπικός του Αιγόκερω» (“Tropic of Capricorn”, 1938) παρουσιάζει γεγονότα που προηγούνται του πρώτου Τροπικού. Πριν ο Χένρι Μίλλερ μεταβεί στο Παρίσι και ζήσει εκείνη την τόσο χαρακτηριστική μποέμικη ζωή της άβαν-γκαρντ που περιγράφει στον «Τροπικό του Καρκίνου», ανήκε στα εκατομμύρια των συνηθισμένων Αμερικάνων που ζούσαν και εργάζονταν σε μία από τις χιλιάδες εταιρίες του κόσμου, ως υπάλληλοι. Ήταν μάλιστα παντρεμένος – με μια γυναίκα που συνέβαλε να βυθίζεται ολοένα και περισσότερο σ’ εκείνη την ανηλεή καθημερινότητα από την οποία ποθούσε ν’ αποδράσει.

Είχε δουλειά, ναι. Λεφτά στην τσέπη; Ναι. Σπίτι, γυναίκα; Ναι. Μα όποτε περιέφερε το βλέμμα γύρω του, έβλεπε πουλιά που τινάζουν τα φτερά τους καταμεσής χρυσών κλουβιών. Και αυτό τον έπνιγε. Περιφερόμενος στους δρόμους της Νέας Υόρκης της δεκαετίας του 20, μιας εποχής οικονομικής ευημερίας (επίπλαστης, έστω, λίγο πριν το μεγάλο Κραχ) για την πατρίδα του, ο Χένρι Μίλερ δεν ονειρευόταν τα όνειρα του πλήθους – δεν τον ενδιέφερε ένα καλύτερο αμάξι, ή μια προαγωγή, ή μια απόδραση ολίγων ημερών σε κάποιο παρθενικό (μα βιασμένο απ’ τις κερδοσκοπικές επιχειρήσεις) νησί.

Και η Νέα Υόρκη; Η πόλη των πόλεων, η οικονομική κοιτίδα του σύγχρονου πολιτισμού, το αμερικανικό όνειρο μετουσιωμένο σε ύλη, σε δρόμους και σε κτίρια; Δεν είναι παρά η υψηλότερη μορφή της τρέλας – μιας συλλογικής τρέλας εκατομμυρίων.

O Μίλλερ κοίταζε γύρω του και έβλεπε πλήθη που αγωνίζονται να πνίξουν τη μοναξιά τους οικοδομώντας κάστρα κοινωνικής ανόδου πάνω στην άμμο της αιωνιότητας – μια άμμος που τόσο εύκολα παρασέρνεται απ’ το παραμικρό κύμα. Και έπειτα, τι έχει μείνει; Η ίδια άμμος, νωπή από το κύμα, με τα χνάρια της σβησμένα. Τα όνειρα της δύναμης και οι φιλοδοξίες της ένας σωρός από λάσπη.

Πατρίδα του Χένρι Μίλλερ είναι ο κόσμος. Και συμπολίτες του οι άνθρωποι, πέρα από φυλή, εθνότητα και τάξη.

Το πρότυπο του αστικού, καταναλωτικού πολιτισμού έμοιαζε ψυχρό και ψεύτικο στα μάτια του συγγραφέα. Και τα όνειρα αυτού του πολιτισμού φενάκες. Να γιατί ο Μίλερ αποφάσισε να εγκαταλείψει γυναίκα, σπίτι και πατρίδα και να μετοικήσει στο Παρίσι – στο καλλιτεχνικό κέντρο των καιρών, εκεί που θεωρούσε πως μπορεί να ζήσει πραγματικά ελεύθερος. Και ακόμα περισσότερο: ν’ ανακαλύψει τον εαυτό του. Γιατί τα έργα του Χένρυ Μίλερ συνιστούν, πρωτίστως, ταξίδια αυτογνωσίας.

Μα στον «Τροπικό του Αιγόκερω» η ώρα της μεγάλης περιπλάνησης δεν έχει φτάσει ακόμα. Ο συγγραφέας παρουσιάζει την αναζήτησή του δίχως ακόμα να γνωρίζει τι είναι εκείνο που αναζητά. Κι εμείς μέσα από τις σελίδες του βιβλίου πασχίζουμε να το ανακαλύψουμε μαζί του. Είμαστε ακόμα στην αρχή – ακόμα στην Αμερική της δεκαετίας του 20. Παρακολουθούμε την εξέλιξη του χαρακτήρα, μέσα από αυτοβιογραφικά περάσματα και άλματα από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση – και, παράλληλα, από το έξω προς το μέσα.

Πατρίδα είναι αυτή που νιώθεις περισσότερο φιλόξενος. Για τον συγγραφέα πατρίδα του δεν ήταν η Αμερική. Μα δεν ήταν ούτε το Παρίσι που έμελλε να πάει. Πατρίδα του Χένρι Μίλλερ είναι ο κόσμος. Και συμπολίτες του οι άνθρωποι, πέρα από φυλή, εθνότητα και τάξη.

«Η πόλη μεγαλώνει σαν τον καρκίνο. Πρέπει να μεγαλώσω σαν τον ήλιο. Κατατρώγει ολοένα και πιο βαθιά, μέχρι να καταστρέψει τα πάντα. Είναι μια αχόρταγη άσπρη ψείρα, που θα πεθάνει τελικά από ασιτία. Θα κάνω την άσπρη ψείρα, που με καταβροχθίζει, να πεθάνει από πείνα. Θα πεθάνω σαν μια πόλη, για να ξαναγεννηθώ σαν άνθρωπος.»

King Vidor - The Crowd

Η Γη, καθάρματα, δεν σας Ανήκει

«Σαν σκέφτομαι ορισμένους απ’ αυτούς τους Ινδούς, τους Άραβες που γνώρισα, σαν σκέφτομαι το χαρακτήρα που φανέρωναν, τη χάρη τους, την τρυφερότητά τους, την εξυπνάδα τους, την αγιοσύνη τους, φτύνω στο πρόσωπο τη λευκή φυλή των καταχτητών του κόσμου, τους εκφυλισμένους Βρετανούς, τους γουρουνοκέφαλους Γερμανούς, τους αυτάρεσκους και ευχαριστημένους με την άνεσή τους Γάλλους.

Η γη είναι ένα μεγάλο ενιαίο και αισθαντικό ον, ένας πλανήτης κορεσμένος απ' τη μιαν άκρη του ως την άλλη απ' το ανθρώπινο γένος, ένας ζωντανός πλανήτης, που εκφράζεται τσεβδίζοντας και τραυλίζοντας. Δεν είναι η κατοικία της λευκής φυλής ή της μαύρης φυλής, ή της κίτρινης, ή της εξαφανισμένης φυλής των γαλάζιων ανθρώπων, αλλά η κατοικία του ανθρώπου, κι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι μπροστά στο Θεό και θα βρουν οπωσδήποτε τη θέση τους, αν όχι τώρα, σ' ένα εκατομμύριο χρόνια. Οι μικροσκοπικοί μελαχρινοί αδελφοί μας απ' τις Φιλιππίνες μπορεί κάποια μέρα να ξανάνθιζαν και οι δολοφονημένοι Ινδιάνοι της Βόρειας και της Νότιας Αμερικής, μπορεί κι αυτοί να ξαναζωντάνευαν μια μέρα και να κάλπαζαν στις πεδιάδες, όπου ανυψώνονται σήμερα οι πολιτείες μας, που ξερνάνε τη φωτιά μαζί με την πανούκλα.

Ποιος θα 'χει τον τελευταίο λόγο; Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ! Η γη είναι δική του, γιατί αυτός ΕΙΝΑΙ η γη, η φωτιά της, το νερό της, ο αέρας της, η ορυκτή και φυτική της ύλη, το πνεύμα της που είναι κοσμικό, που είναι το πνεύμα όλων αυτών των πλανητών, που μεταμορφώνεται δια μέσου αυτού, με ατέλειωτα σημεία και σύμβολα, με ατέλειωτες εκδηλώσεις».

Έγνοια σας τηλεγραφικοκοσμοκοκκικά σκατά, εσείς δαίμονες αφ’ υψηλού, που περιμένετε την κατάλληλη στιγμή, για να διορθώσετε τις υδραυλικές εγκαταστάσεις, έγνοια σας, σεις βρομεροί λευκοί κατακτητές, που 'χετε μολύνει τη γη με τις διχαλωτές οπλές σας, με τα εργαλεία σας, τα όπλα σας, τα μικρόβια που σπέρνουν αρρώστιες. Έγνοια σας και θα δείτε όλοι εσείς, που κυλιόσαστε στο τριφύλλι και μετράτε τις μάρκες σας, ακόμα δεν τελειώσαμε, θα γελάσει καλά όποιος γελάσει τελευταίος. Πρέπει ν’ αποδοθεί δικαιοσύνη, ως το τελευταίο μόριο που αισθάνεται, και θ' ΑΠΟΔΟΘΕΙ! Κανένας δε θα μπορέσει να φύγει με γεμάτα τα χέρια, και λιγότερο απ' όλους, σεις, τα κοσμοκοκκικά σκατά της Βόρειας Αμερικής.»

Ποιος θα 'χει τον τελευταίο λόγο; Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ!

Χαμένος στη θάλασσα της ωριμότητας 

«Μες στο σταρένιο ψωμί υπάρχει κάτι που μάταια προσπαθώ να το διερευνήσω, κάτι αόριστα γλυκό, κάτι που σε τρομάζει και σε λευτερώνει, κάτι συνδεμένο με τις πρώτες ανακαλύψεις. Θυμάμαι μια φέτα ψωμιού συνδεμένη με κάποιαν άλλη πιο παλιά περίοδο της ζωής μου, όταν εγώ κι ο φίλος μου Στάνλεϋ συνηθίζαμε να λεηλατούμε το ψυγείο. Αυτό ήταν κλεμμένο ψωμί και γι’ αυτό ακόμα πιο ωραίο απ' το ψωμί που μας έδιναν μ’ αγάπη. Όταν όμως το τρώγαμε αυτό το ψωμί, ενώ περπατούσαμε και φλυαρούσαμε, κάτι σαν αποκάλυψη γινόταν μέσα μας. Νιώθαμε σαν να βρισκόμαστε σε μια κατάσταση Θείας Χάρης, μια κατάσταση τέλειας άγνοιας, μια κατάσταση αυταπάρνησης. Όσα έχω κερδίσει απ’ αυτές τις στιγμές μένουν άθικτα βαθιά μου και δεν υπάρχει κίνδυνος να τα χάσω ποτέ. Ίσως ακριβώς το γεγονός πως δεν ήταν η γνώση με τη μορφή που την ξέρουμε, να μ’ έκανε να τα δέχομαι σαν μιαν αλήθεια, αν κι η λέξη αλήθεια είναι πολύ ακριβολόγα για να τα εκφράσει. Εκείνο που ναι αληθινά σπουδαίο είναι ότι όλες αυτές οι ψωμοκουβέντες γίνονταν μακριά απ’ το σπίτι, μακριά απ’ τα μάτια των γονιών μας, που πάντα τους φοβόμασταν, αλλά που ποτέ δεν τους σεβόμασταν. Μένοντας μόνοι η φαντασία μας δε γνώριζε όρια. […]

Με το σταρένιο ψωμί ο κόσμος ήταν αυτό που ‘ναι στ’ αλήθεια. Ένας κόσμος πρωτόγονος, κυβερνημένος απ’ τη μαγεία […] Τίποτα δε γινόταν δεχτό σαν δοσμένο. Η κάθε μέρα αποτελούσε μια νέα επιβεβαίωση νίκης ή ήττας. Έτσι ίσαμε την ηλικία των εννιά δέκα χρονών γευόμασταν ολοκληρωτική τη ζωή. Δεν ανήκαμε παρά μονάχα στον εαυτό μας, όσοι τουλάχιστον από μας ήταν αρκετά τυχεροί, ώστε να μην τους έχουν χαλάσει οι γονιοί τους, όσοι από μας ήταν αρκετά λεύτεροι να περιπλανιούνται, λεύτεροι το βράδυ και ν’ ανακαλύπτουν μόνοι τους τα πράγματα.

Αυτό που κυρίως με γιομίζει νοσταλγία και θλίψη είναι ότι αυτή η εντελώς καθορισμένη ζωή των παιδικών χρόνων μοιάζει μ' έναν περιορισμένο κόσμο κι ότι η ζωή που την ακολουθεί, η ενήλικη ζωή, μ' ένα χώρο που συνεχώς μικραίνει. Απ' τη στιγμή που μπαίνει κανένας στο σχολείο, χάνεται. Είναι σα να του βάζουν ένα βρόγχο στο λαιμό. Το ψωμί, όπως και η ζωή, χάνει τη γεύση του. Το να κερδίζεις το ψωμί καταντά σημαντικότερο απ’ το να το τρως. Καθετί είναι υπολογισμένο κι έχει την τιμή του. […]

Ο ξάδερφος ο Τζων έγινε ένα θαυμάσιο τίποτα. Ο Στάνλεϋ μια τέλεια αποτυχία. Κάθε φορά που σκέφτομαι πως τους κατάντησε η ζωή, μου ‘ρχεται να μπήξω τα κλάματα. […]

Όλοι μας γίναμε λίγο πολύ όμοιοι μεταξύ μας κι εντελώς διαφορετικοί απ’ τους εαυτούς μας. Κι ίσως αυτή η απώλεια του ιδιαίτερου εαυτού μας, της πιθανόν όχι σπουδαίας εξατομίκευσής μας, να 'ναι αυτό που με λυπεί πιότερο από καθετί και μεγαλώνει στα μάτια μου την αίγλη του σταρένιου ψωμιού, αυτού του θαυμάσιου ψωμιού, που βοηθούσε στη δημιουργία του ιδιαίτερου εαυτού μας, μοιάζοντας με το ψωμί της Θειας Κοινωνίας, που’ ναι όμοιο για όλους, αλλά που απ' αυτό καθένας παίρνει τη δική του

Θεία Χάρη.

Τώρα εξακολουθούμε να τρώμε το ίδιο αυτό ψωμί, χωρίς όμως να παίρνουμε απ' αυτό καμιά μετάληψη, καμιά Χάρη. Τρώμε απλώς για να γιομίσουμε τις κοιλιές μας κι οι καρδιές μας παραμένουν άδειες και κρύες. Είμαστε ξεχωριστοί ο ένας απ' τον άλλον, αλλά δεν είμαστε άτομα.»

Όλοι μας γίναμε λίγο πολύ όμοιοι μεταξύ μας κι εντελώς διαφορετικοί απ’ τους εαυτούς μας.

Σε αναζήτηση του δικού σου Κόσμου

«Το θαύμα και το μυστήριο της ζωής, αυτό που καταπίνουμε καθώς γινόμαστε υπεύθυνα άτομα! Μέχρι που να βγούμε για δουλειά ο κόσμος ήταν πολύ μικρός και μεις ζούσαμε στην άκρη του, στα σύνορα κατά τα φαινόμενα του αγνώστου. Ένας μικρός κόσμος, σαν τον ελληνικό, αρκετά βαθύς, ωστόσο, για να μας προσφέρει κάθε είδος παραλλαγές, κάθε είδος περιπέτειες και θεωρίες, κι ούτε πάλι τόσο ελάχιστος αφού κρατούσε σ' εφεδρεία ένα τεράστιο δυναμικό.

Η μεγέθυνση του κόσμου δε μ' έκανε να κερδίσω τίποτα. Απεναντίας έχασα. Θα 'θελα να γινόμουν ολοένα και πιο παιδί, να περνούσα πέρ' απ' την παιδική ηλικία, προς την αντίθετη κατεύθυνση. Θα 'θελα το μέστωμά μου να συνεχιστεί σε κατεύθυνση αντίθετη με την κανονική. Θα 'θελα να βυθιστώ στο υπερπαιδικό βασίλειο του όντος, που θα ‘ναι τόσο παλαβό και χαώδες, όσο ο κόσμος που με περιβάλλει αλλά κατά διαφορετικό τρόπο. Μπορεί να ενηλικιώθηκα, να 'γινα πατέρας και υπεύθυνο μέλος μιας κοινωνίας, να 'βγαλα το καθημερινό μου ψωμί και να προσαρμόστηκα σ' έναν κόσμο που δε μου ταίριαζε, αλλά πάντα επιθυμώ να ξεφύγω απ' αυτόν το μεγεθυμένο κόσμο και να σταθώ στα σύνορα του άγνωστου κόσμου, που θα σπρώξει αυτόν το χλομό και μονότονο κόσμο, που μέσα του ζω τώρα, στη σκιά.»

***

Δεν ξέρω με τι θα μοιάζει κι ούτε είμαι σίγουρος πως θα τον βρω. Είναι όμως ο δικός μου κόσμος, ο μόνος που μπορεί να μ’ ερεθίσει.

«Θέλω να περάσω απ' την ευθύνη του γονιού στην ανευθυνότητα του αναρχικού ανθρώπου, που δεν μπορεί μήτε να καταπιαστεί, μήτε να κολακευτεί, μήτε να εξαγοραστεί με χάδια, μήτε να δωροδοκηθεί, μήτε καν να ξευτελιστεί, κι αν μπορούσα θα διάλεγα για οδηγό μου τον Ομπερόν, τον καβαλάρη της νύχτας, που στη σκιά των φτερών του σβήνει ταυτόχρονα την ομορφιά και τον τρόμο του παρελθόντος. Επιθυμία μου είναι να ξεφύγω προς την αιώνια ανατολή, με τη σβελτάδα και την ευλυγισία που δεν αφήνει καιρό για τύψεις και μετάνοια, και να ξεπεράσω τον εφευρέτη άνθρωπο, αυτόν που 'ναι μια κατάρα για η γη, και να σταθώ μια φορά μπροστά στο απύθμενο βάραθρο, που μήτε οι πιο δυνατές φτερούγες δεν είναι ικανές να το διασκελίσουν. Ακόμα κι αν πρόκειται να καταντήσω ένα φυσικό πάρκο, γιομάτο απ’ τους τεμπέληδες ονειροπόλους, δεν πρέπει να σταματήσω και ν’ αναπαυτώ σ’ αυτή την έκτακτη ηλιθιότητα της υπεύθυνης και ώριμης ζωής. Χρειάζεται να το κάνω σ’ ανάμνηση μιας ασύγκριτης ζωής σε σχέση μ’ εκείνη που μου ‘χαν υποσχεθεί, σ’ ανάμνηση της ζωής ενός παιδιού που το στραγγάλισαν, που το 'πνιξαν με την αμοιβαία συγκατάθεση οι άνανδροι που 'χαν συνθηκολογήσει.

Αρνούμαι καθετί που δημιούργησαν οι γονιοί μας. Γυρνώ πίσω σ’ έναν κόσμο πιο μικρό ακόμα κι απ' τον Αρχαίο ελληνικό, σ’ έναν κόσμο που μπορώ πάντα να τον αγγίξω αρκεί ν' απλώσω τα χέρια μου σ’ έναν κόσμο πραγμάτων που ξέρω κάθε στιγμή να τ’ αναγνωρίζω. Κάθε άλλος κόσμος μου ‘ναι αδιάφορος, ξένος κι εχθρικός. […] Δεν ξέρω με τι θα μοιάζει κι ούτε είμαι σίγουρος πως θα τον βρω. Είναι όμως ο δικός μου κόσμος, ο μόνος που μπορεί να μ’ ερεθίσει.»

Δεύτερο Ιντερλούδιο. Αιδοία και Φαλλοί

 Ή αλλιώς, η αρχή και το τέλος των πάντων. Το αιδοίο είναι η κατασκότεινη σπηλιά, ο φαλλός ο πυρσός με τη φωτιά. Και η συνουσία το φως που σκορπά από το τούνελ και με το οποίο γυρεύεις να γίνεις ένα, να σκορπίσεις μέσα του, να χαθείς στο κρεσέντο της ηδονής του.

Κάπου εκεί ίσως ανακαλύψεις τον εαυτό σου – στο σύντομο εκείνο διάστημα που ο χρόνος παύει να κυλά και η στιγμή γίνεται αιώνια. Εδώ δεν κάνει κουμάντο η Ηθική και οι ευνουχισμένες της θεότητες – μα ο ταυρόμορφος Άπις, ο θεός της Συνουσίας. Εδώ ο ψηλότερος ουρανοξύστης μοιάζει με φτηνό υποκατάστατο φαλλού σε στύση, και ο χρόνος του αστικού υπολογισμού ένα ξεκούρδιστο ρολόι, που μάταια πασχίζει να συγχρονίσει το ρυθμό του με τους χτύπους της καρδιάς.

Το σεξ διαδραματίζει προεξέχοντα ρόλο στα βιβλία του Χένρι Μίλλερ. Μα οι λογοκριτές (πάντα ευνούχοι στο μυαλό και τη φαντασία) το μόνο που μπόρεσαν να δουν στα κείμενά του είναι αισχρολογίες και πορνολογήματα. Λέξεις όπως ΠΕΟΣ και ΜΟΥΝΙ φάνταζαν χυδαίες για το χυδαίο τους μυαλό. Δεν τους ψιθύρισε κανένας, φαίνεται, πως το νόημα των πραγμάτων βρίσκεται στην ΚΑΥΛΑ τους.

Και ο πολιτισμός μας, βαθιά υποκριτής, πίνει νερό στο όνομα του σεξ, το πουλά και το πλασάρει σε κάθε του κουβέντα – ξεφτυλίζοντας παράλληλα κάθε νόημα και κάθε του ουσία, ευνουχίζοντας τη δύναμή του, καλύπτοντας με κακόγουστα φύλλα συκής το θεόμορφό του μέλος.

Man Ray - Prayer, 1930

Ο βασικός λόγος για τον οποίο οι «Τροπικοί» ξεσήκωσαν τόσες αντιδράσεις στις ΗΠΑ τον καιρό που δημοσιεύτηκαν ήταν οι γραφικές σεξουαλικές τους περιγραφές και η ανενδοίαστη γλώσσα του συγγραφέα. Δίχως φύλλα συκής και χωρίς περιστροφές. Ο «Τροπικός του Αιγόκερω» δίνει λιγότερη έμφαση στο σεξουαλικό στοιχείο, συγκριτικά με εκείνον του Καρκίνου – ίσως γιατί τον καιρό που περιγράφει ο Μίλλερ στο βιβλίο οι ευκαιρίες για σεξουαλικές περιπέτειες ήταν λιγότερες. Όπως και να το κάνουμε, άλλο ζωή ως υπάλληλος στη Νέα Υόρκη και άλλο ζωή ως περιθωριακός μποέμ στο Παρίσι. Μα και στον δεύτερο από τους «Τροπικούς» το σεξ είναι εκεί. Λιγότερο ή περισσότερο αυτοβιογραφικό (και αξίζει εδώ να αναφέρουμε πως ο συγγραφέας θεωρεί το βιβλίο ημι-αυτοβιογραφικό και όχι εξ’ ολοκλήρου), το σεξ στον τετραγωνισμένο εκείνο κόσμο της ζωής στην Αμερική μοιάζει με κλειδί που δείχνει την έξοδο: το δρόμο προς τα έξω, μα και το δρόμο προς τα μέσα.

 Και ο πολιτισμός μας, βαθιά υποκριτής, πίνει νερό στο όνομα του σεξ, το πουλά και το πλασάρει σε κάθε του κουβέντα – ξεφτυλίζοντας παράλληλα κάθε νόημα και κάθε του ουσία, ευνουχίζοντας τη δύναμή του, καλύπτοντας με κακόγουστα φύλλα συκής το θεόμορφό του μέλος.

Λίγοι κατανόησαν τον καιρό εκείνο πως ο Μίλερ έγραφε έτσι γιατί επιθυμούσε να αποδράσει οριστικά και αμετάκλητα απ’ τον πολιτισμό των περιορισμών και των ταμπού, στον οποίο ένιωθε εγκλωβισμένος στην πατρίδα του. Και το Παρίσι, ελευθεριακό και ηδονόφιλο, του παρείχε αυτή τη δυνατότητα περισσότερο από κάθε άλλη πόλη. Λίγοι επίσης κατανόησαν την επιρροή που άσκησε στον συγγραφέα η τέχνη των καιρών, με κύρια τα κινήματα του Νταντά και του Υπερρεαλισμού – και είναι γνωστό πόσο καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει το σεξ ειδικά στον δεύτερο.

Η επιρροή των άνω καλλιτεχνικών κινημάτων φαίνεται εξάλλου στη γλώσσα του συγγραφέα. Τα βιβλία του μοιάζουν με βουτιές απ’ το ξύπνιο στο όνειρο, και πίσω πάλι. Ο κόσμος της καθημερινότητας διαδέχεται – συχνά απρόσμενα – τον κόσμο της φαντασίας, της ποίησης και του ονείρου. Χρειάζεται, άραγε, να υπενθυμίσω στον αναγνώστη τη σημασία που είχαν για τους Σουρεαλιστές τα όνειρα – και η σύνδεση των ονείρων με το Σεξ, όπως πρώτος την παρουσίασε ο Φρόυντ;

Η γλώσσα του Μίλερ αλλού είναι άμεση και εύπεπτη – και αλλού ποιητική και δυσνόητη. Από τη μία περιγράφει εμπειρίες και συμβάντα της καθημερινότητας, καθώς και τις σκέψεις που του επιφέρουν. Και από την άλλη μεταπηδά σε έναν άλλο κόσμο, υπεραισθητό και ονειρικό, και η γλώσσα του μεμιάς αλλάζει. Όλα είναι μέρος ενός ταξιδιού, μιας πορείας προς το βαθύτερο είναι – και σε αυτή την πορεία το σεξ διαδραματίζει ρόλο οδηγού. Είναι η γλώσσα της ποίησης, της αίσθησης, της δημιουργίας, του χάους – και της ηδονής. Μια γλώσσα πέρα από σύνορα, ικανή να μιλήσει το ίδιο σε όλους τους ανθρώπους – η μόνη τέτοια γλώσσα που υπάρχει. Είναι η γέφυρα μεταξύ κόσμων, που απολήγει στο ηδονικό βογκητό του οργασμού. Ή, όπως λέει ο συγγραφέας:

«Γνωρίζω από πικρή πείρα, ότι οι σεξουαλικές σχέσεις είναι οι μόνες που ενώνουν όλους τους ανθρώπους.»

Egon Schiele - Two_Female Nudes One Reclining One Kneeling - 1912

Ο Μικρός Νέμο ονειρεύεται σε Στύση

«Υπάρχουν αιδοία που γελάνε και αιδοία που φλυαρούν, αιδοία τρελά, υστερικά με το σχήμα της φυσαρμόνικας και αιδοία εύκαρπα και σεισμογραφικά που μετρούν την ύψωση και την πτώση του χυμού. Αιδοία κανιβαλικά που ανοίγουν σαν τα σαγόνια της φάλαινας και σας καταπίνουν ζωντανούς. Αιδοία μαζοχιστικά επίσης, που σφαλούν σαν στρείδια, προικισμένα όστρακα και που κλείνουν, ίσως, μέσα τους ένα δυο μαργαριτάρια. Υπάρχουν ακόμα αιδοία διθύραμβα που μόλις τα πλησιάσει το πέος βυθίζονται σ' έκσταση, και αιδοία όμοια με σκαντζόχοιρους που αμολούν τ' αγκάθια τους και υψώνουν σ' αυτά σημαιάκια τα Χριστούγεννα. Αιδοία τηλεγραφικά που χρησιμοποιούν τα σήματα Μορς, κι αφήνουν το μυαλό γεμάτο από τελείες και παύλες, κι αιδοία πολιτικά που κορεσμένα από ιδεολογίες δεν παραδέχονται ούτε καν την παύση των εμμήνων τους. […] 

Αιδοία θηλαστικά, φοδραρισμένα με δέρμα ενυδρίδων, που πέφτουν σε ναρκη όλο το χειμώνα και αιδοία ιστιοπλοϊκά που αρματωμένα σαν κότερα είναι καλά για τους μοναχικούς και τους επιληπτικούς. Αιδοία από πάγο που μπορείς να τα καταποντίσεις με βροχές από διάττοντες χωρίς να κατορθώσεις να τρεμουλιάσουν και αιδοία λογής-λογής που δεν ανήκουν σε καμιά κατηγορία, που δεν μπορείς να τα περιγράψεις, πάνω στα οποία μπορεί να σκοντάψεις μια φορά στη ζωή σου και που σ' αφήνουν μαραμένο και σημαδεμένο με πύρινο σίδερο. Και αιδοία χωρίς όνομα και προγόνους, κι αυτά είναι τα καλύτερα απ' όλα. Που να βρίσκονται όμως;

Κι έπειτα είναι το αιδοίο των αιδοίων που περικλείει όλα τ’ άλλα και που θα τ’ ονομάσουμε το υπεραιδοίο, μιας και δεν ανήκει σ' αυτήν εδώ τη γη, αλλά σε κείνη τη φωτεινή χώρα, όπου χρόνια τώρα μας έχουν προσκαλέσει να πραγματοποιήσουμε το φτερούγισμά μας. Στη χώρα εκείνη όπου η δροσιά λάμπει με μια αιώνια λάμψη και τα ψηλοκαλάμια λυγίζουν στον άνεμο. Εκεί κατοικεί ο μεγάλος πατέρας κάθε συνουσιασμού. Ο πατέρας Άπις, ο μαντικός ταύρος που δείχτηκε ικανός ν’ ανοίξει με τα κέρατά του τον αιμάτινο δρόμο προς τον ουρανό, κι απ’ όπου ξεθρόνιασε τις ευνουχισμένες θεότητες της Αρετής και της Κακίας.

Απ' αυτόν τον Άπι ξεπετάχτηκε η φυλή των μονόκερων, αυτό το γελοίο ζώο, για το οποίο γράφουν τ' αρχαία κείμενα, και του οποίου η πολύξερη κεφαλή προεκτεινόταν σ' ένα γυαλιστερό πέος. Και σε διαδοχικά στάδια απ' το μονόκερο δημιουργήθηκε ο σημερινός άνθρωπος των πόλεων, που γι' αυτόν μιλάει ο Όσβαλντ Σπέγκλερ. Κι απ' το νεκρό πέος του αξιολύπητου αυτού είδους ξεπετάχτηκε με τη σειρά του ο γιγαντιαίος ουρανοξύστης, με τους ανελκυστήρες αστραπιαίας ανόδου και τους πύργους παρατηρήσεων. Φτάσαμε στο τελευταίο δεκαδικό ψηφίο του σεξουαλικού υπολογισμού. Ο κόσμος γυρίζει σαν κλούβιο αβγό μέσα στ' αχυρένιο κοφίνι του, κι εμείς έχουμε πια αλουμινένια φτερά, για να πετάξουμε σ' αυτή τη μακρινή χώρα οπού κατοικεί ο Άπις, ο πατέρας όλων των συνουσιών.

Εκεί κατοικεί ο μεγάλος πατέρας κάθε συνουσιασμού. Ο πατέρας Άπις, ο μαντικός ταύρος που δείχτηκε ικανός ν’ ανοίξει με τα κέρατά του τον αιμάτινο δρόμο προς τον ουρανό, κι απ’ όπου ξεθρόνιασε τις ευνουχισμένες θεότητες της Αρετής και της Κακίας.

Τα πάντα ροχαλίζουν και το καθετί λειτουργεί σαν καλοκουρδισμένο ρολόι. Σε κάθε λεπτό της πλάκας του ρολογιού εκατομμύρια άλλα σιωπηλά ρολόγια μετρούν τις φλούδες του χρόνου. Ταξιδεύουμε γρηγορότερα απ' τον υπολογιστή της αστραπής, γρηγορότερα από το φως των άστρων, γρηγορότερα απ' τη σκέψη του μάγου. Κάθε δεύτερο λεπτό είναι ένα ολόκληρο χρονικό σύμπαν και κάθε χρονικό σύμπαν δεν είναι παρά ένα λεπτό ύπνου στην κοσμογονία της ταχύτητας.

Όταν αυτή φτάσει στο νεκρό σημείο, θα βρισκόμαστε εκεί, ακριβείς όπως πάντοτε, ευφρόσυνα ανώνυμοι. Θ' απογυμνωθούμε απ' τα φτερά μας, τα ρολόγια μας και τα μάρμαρα των τζακιών μας που μας χρησιμεύουν για στήριγμα. Και θα σταθούμε όρθιοι, ανάλαφροι και πασίχαροι, όπως ένας πίδακας αίματος, χωρίς να υπάρχει μνήμη που θα μας ξαναφέρει πίσω. Αυτό το είδος του χρόνου τ’ ονομάζω βασίλειο του υπεραιδοίου, γιατί μπορεί και κατανικά την ταχύτητα, τον υπολογισμό και τη φαντασίωση. Εξάλλου το πέος δεν έχει ορισμένο μέγεθος ή βάρος. Υπάρχει μονάχα η συνεχής αίσθηση της ανούσιας, της ιλιγγιώδους φυγής, του εφιάλτη που καπνίζει το αθόρυβο πούρο του. Ο μικρός Νέμο περιφέρεται με στύση επτά ημερών και μ' ένα θαυμάσιο ζευγάρι μελανιασμένων όρχεων που του κληροδότησε η λαίδη Μπάουντιφουλ.»

Το Βασίλειο της Συνουσίας

«Διατηρούσα λεύτερο το πνεύμα μου, χωρίς τον παραμικρό κίνδυνο να χωριστεί απ' το σώμα. Έτσι αν το θηλυκό ζώο άρχιζε ξαφνικά να μουγκρίζει από ηδονή, να σπαράζει από ηδονική υστερία, σαλεύοντας μανιακά τα σαγόνια του και βαριανασαίνοντας, ενώ έτριζαν τα πλευρά του, αν ακόμα το ακόλαστο θηλυκό κατάρρεε ξαφνικά πάνω στο πάτωμα από ακρότατη χαρά και ηδυπάθεια, εκείνη τη στιγμή, στο ίδιο δευτερόλεπτο, η γη της επαγγελίας, με τα εκτεταμένα της οροπέδια, πρόβαλε στον ορίζοντα, σαν καράβι που λικνιζόταν τη στιγμή που πρόβαλε μέσ' απ' την ομίχλη. Τότε δεν είχα παρά να στήσω την Αστερόεσσα και να το προσαρτώ στ’ όνομα του Μπάρμπα Σαμ κι όλων των Αγίων.

Όλες αυτές οι μικροπεριπέτειες συνέβαιναν τόσο συχνά, που δεν μπορούσες ν' αρνηθείς την ύπαρξη του βασιλείου της Συνουσίας, μια και δεν μπορούσες να τ' ονομάσεις διαφορετικά, κι ήταν κάτι το παραπλήσιο, και γιατί μονάχα με τη βοήθεια της συνουσίας θα μπορούσες να το πλησιάσεις. Καθένας έχει τουλάχιστον μια φορά πατήσει το πόδι του σ' αυτή την περιοχή. Κι όμως κανείς δε στάθηκε ικανός να τη διεκδικήσει για πάντα σαν δική του. Εξαφανιζόταν μέσα σε μια βραδιά, μέσα σ’ ένα λεπτό. Ο τόπος ήταν μια νεκρή ζώνη, που δεν ανήκε σε κανέναν και μύριζε απ’ τις ακαθαρσίες αόρατων νεκρών, με τους οποίους ήταν σπαρμένη. Όταν κηρυσσόταν ανακωχή οι πάντες συναντιόνταν σ' αυτή για να χαιρετιστούν και ν' αλληλοκεραστούν. Οι ανακωχές όμως αυτές ήταν σύντομες. Ένα μονάχα πράγμα φαινόταν να 'χει κάποια διάρκεια: Η ιδέα της «ενδιάμεσης ζώνης». Εκεί σφύριζαν οι σφαίρες και σωρεύονταν τα πτώματα. Έπειτα ερχόταν η βροχή και δε θ' απόμενε παρά η μυρωδιά των νεκρών.

Αλλά η σεξουαλική πράξη, σαν πραγματικότητα, το γυναικείο αιδοίο αυτό καθαυτό, φαίνεται να περιέχουν ένα μυστικό στοιχείο πολύ πιο επικίνδυνο απ' τη νιτρογλυκερίνη.

Βέβαια όλ’ αυτά αποτελούν ένα σχηματικό τρόπο, για να εκφράσουμε αυτό που δεν έχουμε το δικαίωμα να το πούμε. Κι αυτό το ανείπωτο δεν είναι παρά η ερωτική πράξη αυτή καθαυτή και το γυναικείο αιδοίο αυτό καθαυτό. Μπορούμε να τ' αναφέρουμε μονάχα σ' εκδόσεις πολυτελείας, αλλιώτικα ο κόσμος θα διαλυόταν. Γνωρίζω από πικρή πείρα, ότι οι σεξουαλικές σχέσεις είναι οι μόνες που ενώνουν όλους τους ανθρώπους. Αλλά η σεξουαλική πράξη, σαν πραγματικότητα, το γυναικείο αιδοίο αυτό καθαυτό, φαίνεται να περιέχουν ένα μυστικό στοιχείο πολύ πιο επικίνδυνο απ' τη νιτρογλυκερίνη.»

***

«Και να με τώρα, να κατεβαίνω με το μικρό μου κανό τον ποταμό. Οτιδήποτε μου ζητήσετε να κάνω για σας, θα το κάνω. Εδώ είναι η Χώρα της Συνουσίας, όπου δε βρίσκονται ούτε δέντρα, ούτε άστρα, ούτε προβλήματα. Υπέρτατος άρχοντας είναι το σπερματοζωάριο. Τίποτα δεν είναι προκαθορισμένο, το μέλλον είναι απόλυτα αβέβαιο, το παρελθόν ανύπαρκτο. Σε κάθε εκατομμύριο καινούριων υπάρξεων οι εννιακόσιες ενενήντα εννέα χιλιάδες εννιακόσιες ενενήντα εννέα είναι καταδικασμένες να πεθάνουν χωρίς ελπίδα να ξαναγεννηθούν ποτέ. Ο ένας όμως που κατορθώνει να φτάσει στο τέρμα, είναι βέβαιος για την αιώνια ζωή.

Ολόκληρη η ζωή, θέλοντας μη θέλοντας, έχει συμπυκνωθεί σ' ένα σπόρο, που 'ναι μια ψυχή. Τα πάντα έχουν ψυχή, μέταλλα, φυτά, λίμνες, βουνά, οι βράχοι ακόμα. Το καθετί μπορεί και αισθάνεται, ακόμα κι αν βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο του συνειδητού.

Μιας και συνειδητοποιήσετε αυτό το γεγονός, δε θα ξέρετε πια τι είναι η απελπισία. Στο τελευταίο σκαλί της κλίμακας, εκεί όπου βρίσκεται το σπερματοζωάριο, βασιλεύει η ίδια κατάσταση ευφροσύνης που βασιλεύει και στο ψηλό της, εκεί που βρίσκεται ο Θεός. Ο Θεός είναι η αθροιστική κορυφή όλων μαζί των σπερματοζωαρίων που ‘χουν φτάσει στην πληρότητα της συνείδησης. Ανάμεσα στο τελευταίο σκαλοπάτι και το υψηλότερο δεν υπάρχει αναχαίτισμα, δεν υπάρχει ενδιάμεσος σταθμός. Ο ποταμός πηγάζει κάπου στα βουνά και κυλάει ως τη θάλασσα. Σ' αυτόν τον ποταμό που κυλάει προς το Θεό, το κανό έχει την ίδια χρησιμότητα με το θωρηκτό. Απ' την αρχή το ταξίδι είναι ταξίδι γυρισμού.»

Ο Θεός είναι η αθροιστική κορυφή όλων μαζί των σπερματοζωαρίων που ‘χουν φτάσει στην πληρότητα της συνείδησης.

Τελευταίο Ιντερλούδιο. Η παντοτινή αναζήτηση

Κάποια στιγμή ο συγγραφέας χάνεται. Ακούμε τη φωνή του, μα δεν είναι η δική του φωνή εκείνη που ακούμε. Έχει γίνει ένα με τον κόσμο, έχει δρασκελίσει το πέρασμα του χρόνου, είναι φύλλο και βράχος και δέντρο και νερό και ζώο και άνθρωπος και θεός και ενέργεια – και πίσω πάλι. Και μαζί με αυτόν, προσπαθώντας ν’ αποκρυπτογραφήσουμε τα λόγια του, να σπάσουμε τα δεσμά που μας περιορίζουν, να συμμετάσχουμε στον αιώνιο χορό της ηδονής, πασχίζουμε να γίνουμε κι εμείς το ίδιο. Να γίνουμε ενέργεια και θεός και άνθρωπος και ζώο και νερό και δέντρο και βράχος και φύλλο.

Και κάποια στιγμή, ανύποπτη και απρόσμενη, ο συγγραφέας επανέρχεται. Ανασαίνοντας βαριά, σκουπίζοντας τον ιδρώτα από το μέτωπό του, πασχίζοντας να βρει ξανά εκείνο που για μια στιγμή είχε ανακαλύψει. Ο οργασμός τελείωσε. Η πραγματικότητα μας πλημμυρίζει με το γνώριμό της φως. Μα το πρόσωπο εκείνης – την οποία ο συγγραφέας δεν κατονομάζει – παραμένει κρυμμένο πίσω από το φως του ήλιου.

Και η αναζήτηση ξεκινά πάλι απ’ την αρχή.

«Ξέρω τι σημαίνει να ‘σαι άνθρωπος. Ξέρω τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που τον συντροφεύουν. Αυτή η γνώση με κάνει να υποφέρω και ταυτόχρονα μ’ ευχαριστεί. Αν μου δινόταν η ευκαιρία να γίνω άστρο, πάλι θα τ’ αρνιόμουν. Η πιο θαυμάσια ευκαιρία που σου προσφέρει η ζωή είναι το να γίνεις άνθρωπος. Αγκαλιάζει ολόκληρο το σύμπαν, περιλαμβάνοντας τη γνώση του θανάτου, αυτή, που μήτε ο Θεός ο ίδιος δεν έχει.»

Το πρόσωπο που αναζητάς

«Σ’ αυτόν τον τάφο που ‘ναι η μνήμη μου, βλέπω τώρα χαμένη αυτήν που αγάπησα, πιότερο από καθετί άλλο, πιότερο απ' τον κόσμο, πιότερο απ' το Θεό, πιότερο απ' τον ίδιο τον εαυτό. Τη βλέπω να σαπίζει εκεί στο αιματηρό τραύμα της αγάπης, τόσο κοντά σε μένα, που να μην μπορώ να τη διακρίνω απ' το ίδιο το τραύμα. Τη βλέπω να παλεύει να λευτερωθεί, να καθαριστεί απ' τον πόνο της αγάπης και σε κάθε προσπάθειά της να ξαναβυθίζεται μες στο τραύμα λασπωμένη, πνιγμένη, βουτηγμένη στο αίμα. Βλέπω το τρομερό βλέμμα της, την άφωνη άθλια αγωνία της, την έκφραση του παγιδευμένου ζώου, τη βλέπω ν' ανοίγει τα πόδια της σε προσφορά κι ακούω σε κάθε της οργασμό ένα βογκητό αγωνίας.

Ακούω τους τοίχους να γκρεμίζονται, τους βλέπω να μας πλακώνουν, βλέπω το σπίτι να καίγεται. Ακούω τους ανθρώπους να μας φωνάζουν απ' το δρόμο, να μας προσκαλούν στη δουλειά, να μας καλούν στα όπλα, ενώ μένουμε ξαπλωμένοι στο πάτωμα κι οι ποντικοί μας κατατρώνε. Ο τάφος και η μήτρα της αγάπης μας κρατούν στα βάθη τους, η νύχτα γιομίζει τα σπλάχνα μας και τ' άστρα λάμπουν πάνω απ’ τη μαύρη απύθμενη λίμνη. Η μνήμη των λέξεων μ' εγκαταλείπει. Δε θυμάμαι καν τ' όνομά της που το προφέρω ολοένα σαν μανιακός. Έχω ξεχάσει τη μορφή της, έχω ξεχάσει τη μυρωδιά της, το πώς αισθανόταν, το πώς έκανε έρωτα, καθώς εισχωρώ όλο και βαθύτερα μες στη μαύρη σπηλιά.

Την ακολούθησα ως το βαθύτερο σπήλαιο της ύπαρξής της, μέχρι το οστεοφυλάκιο της ψυχής της, μέχρι την ανάσα που δεν είχε σβήσει ακόμα απ’ τα χείλη της. Έψαχνα αδιάκοπα γι’ αυτή, που το όνομά της δεν ήταν πουθενά γραμμένο. Μπήκα στο άδειο όστρακο του τίποτα, σαν ένα φίδι με πύρινες φολίδες. Για έξι ολόκληρους αιώνες έμεινα ακίνητος, χωρίς ν’ αναπνέω, ενώ τα γεγονότα του κόσμου κοσκινίζονταν κι έπεφταν στον πυθμένα, σχηματίζοντας ένα γλοιώδες στρώμα από βλέννα. Είδα τους αστερισμούς να στριφογυρίζουν μες στην τεράστια τρύπα της οροφής του σύμπαντος. Είδα τους πιο μακρινούς πλανήτες και το μαύρο αστέρι που θα με λύτρωνε. Είδα το δράκο ν’ απελευθερώνεται απ’ τα δεσμά του, είδα τη νέα ράτσα των ανθρώπων να μαγειρεύεται στον κρόκο του αβγού της ματαιότητας, είδα τα πάντα ως το τελευταίο σημάδι και σύμβολο, αλλά δεν μπόρεσα να διερευνήσω το πρόσωπό της. Μπορούσα μονάχα να δω τα μάτια της ν' αστράφτουν σαν τεράστια σαρκώδη στήθια κι ήταν σαν να κολυμπούσα πίσω απ’ αυτά μέσα στην ηλεκτρισμένη αναθυμίαση του πυρακτωμένου της οράματος.

Πώς είχε μεγαλώσει τόσο πολύ, ξεπερνώντας όλα τα όρια της συνείδησης; Ακολουθώντας ποιο τερατώδη νόμο είχε απλωθεί πάνω στο πρόσωπο του κόσμου, αποκαλύπτοντας τα πάντα, κρύβοντας ταυτόχρονα τον εαυτό της; Ήταν κρυμμένη μέσα στο πρόσωπο του ήλιου σαν ένα φεγγάρι σ’ έκλειψη. Ήταν ένας καθρέφτης που ‘χε χάσει τον υδράργυρό του, ο καθρέφτης που την ίδια στιγμή φανερώνει το είδωλο και τη φρίκη. […]

Την άκουσα να φωνάζει τ’ όνομά μου, που ακόμα εγώ ο ίδιος δεν είχα προφέρει. Την άκουσα να ξεφωνίζει και να καταριέται με μανία. Άκουσα τα πάντα μεγεθυμένα χιλιάδες φορές, σαν να 'ταν ένας πυγμαίος που φώναζε φυλακισμένος στην κοιλιά ενός οργάνου και συνέλαβα την πνιγμένη ανάσα του κόσμου σαν να 'ταν καρφωμένη στ’ αληθινά σταυροδρόμια του ήχου.»

Είδα το δράκο ν’ απελευθερώνεται απ’ τα δεσμά του, είδα τη νέα ράτσα των ανθρώπων να μαγειρεύεται στον κρόκο του αβγού της ματαιότητας, είδα τα πάντα ως το τελευταίο σημάδι και σύμβολο, αλλά δεν μπόρεσα να διερευνήσω το πρόσωπό της.

Το νόημα του ταξιδιού

«Λαφραίνω, γίνομαι λαφρύς σαν φτερό και το βήμα μου γίνεται σταθερό, πιο ήσυχο, πιο κανονικό. Τι ωραία βραδιά! Τ' άστρα σπιθιρίζουν λαμπρά, ειρηνικά, απόμακρα. Δε με κοροϊδεύουν. Μου θυμίζουν μόνο τη ματαιότητα του καθετί. Ποιος είσαι συ νεαρέ μου που μιλάς για τη γη, και που θες ν' ανατινάξεις τα πάντα; Α! νεαρέ, εκατομμύρια, δισεκατομμύρια χρόνια κρεμόμαστε δω και τα ' χουμε δει όλα, κι εξακολουθούμε να λάμπουμε πάντα, φέγγοντας τους δρόμους και γαληνεύοντας τις καρδιές. Κοίταξε, λοιπόν, γύρω σου και κοίταξε τι ήσυχα, τι όμορφα είναι όλα. Το βλέπεις. Στο φως μας ακόμα και οι σωροί απ' τα σκουπίδια στις γωνιές φαίνονται όμορφοι.

Σήκωσε το μικρό λαχανόφυλλο, κράτησε το στο χέρι σου απαλά. Σκύβω και σηκώνω μέσ' απ' τα σκουπίδια το λαχανόφυλλο. Μου φαίνεται κάτι εντελώς καινούργιο, που κουβαλά μέσα του έναν ολόκληρο κόσμο. Κόβω ένα κομμάτι του και το κοιτάζω προσεκτικά. Εξακολουθεί να 'ναι πάντα, ακόμα κι αυτό, ένας ολόκληρος κόσμος. Πάντα απερίγραπτα όμορφος και μυστηριώδης. Σχεδόν ντρέπομαι να το ξαναπετάξω στα σκουπίδια. Σκύβω και τ' αφήνω απαλά πίσω.

Γίνομαι σκεφτικός και πολύ-πολύ ήρεμος. Αγαπώ όλους σ' αυτόν τον κόσμο. Γνωρίζω πως κάπου, αυτή την ίδια στιγμή, βρίσκεται μια γυναίκα που με περιμένει, και αν προχωρήσω ήρεμα, απαλά, θα τη συναντήσω. Ίσως να στέκεται στη γωνιά και χωρίς άλλο μόλις παρουσιαστώ θα με γνωρίσει αμέσως. Μα το Θεό, το πιστεύω. Πιστεύω πως τα πάντα είναι δίκαια κι ορισμένα από μια ανώτερη δύναμη. Και το σπίτι μου; Το σπίτι μου είναι ο κόσμος, ολόκληρος ο κόσμος. Όπου και να βρεθώ είμαι στο σπίτι μου. Μόνο που δεν το 'ξερα από πριν. Το ξέρω όμως τώρα. Δεν υπάρχει πια συνοριακή γραμμή. Ποτέ δεν υπήρξε. Την είχα δημιουργήσει μόνος μου. […]

Συχνά ξεχνώ ποιος πραγματικά είναι ο αληθινός μου εαυτός. Συχνά στα όνειρά μου παίρνω αυτό που ονομάζουν φάρμακο της λησμονιάς και περιπλανιέμαι εγκαταλειμμένος και απελπισμένος να βρω το πραγματικά δικό μου σώμα και πνεύμα. Και μερικές φορές, μιας και τ' όνειρο κι η πραγματικότητα χωρίζονται από μια λεπτότατη γραμμή, τυχαίνει, ενώ μου μιλάει κάποιος, να βγαίνω απ' τον εαυτό μου και ο ίδιος μ' ένα φυτό παρασυρμένο απ' το ποτάμι αρχίζω το ταξίδι του χωρίς ρίζες εαυτού μου.

Όντας σ' αυτή την κατάσταση εξακολουθώ πάντα να είμαι αρκετά ικανός για ν' ακολουθώ τις συνηθισμένες απαιτήσεις της ζωής, δηλαδή να βρίσκω μια γυναίκα, να γίνομαι πατέρας, να συντηρώ την οικογένειά μου, να προσκαλώ φίλους μου, να διαβάζω βιβλία, να πληρώνω φόρους, να εκτελώ τα στρατιωτικά μου καθήκοντα και τα παρόμοια. Έτοιμος πάντα να δολοφονήσω εν ψυχρώ, εν ονόματι της οικογένειας και της πατρίδας ή οτιδήποτε άλλου. Είμαι ένας συνηθισμένος κοινότοπος πολίτης που ακούει σ' ένα όνομα. Είμαι ολοκληρωτικά ανεύθυνος για την τύχη μου.

Ώσπου φτάνει κάποια μέρα, όπου ξυπνώ χωρίς καμιά προειδοποίηση και κοιτάζω γύρω μου, μην μπορώντας να καταλάβω τίποτ' απολύτως απ' όσα συμβαίνουν, ολότελα ανίκανος να εξηγήσω τη δική μου συμπεριφορά και τη συμπεριφορά των γειτόνων και το γιατί τα διάφορα κράτη έχουν πόλεμο ή ειρήνη, ανάλογα με την περίπτωση. Σε τέτοιες στιγμές νιώθω πως ξαναγεννιέμαι με το πραγματικό μου όνομα Γκότλιμπ Λέμπρεχτ Μίλλερ. Καθετί που κάνω με το πραγματικό μου όνομα, οι άλλοι το θεωρούν κουτό. Οι άνθρωποι μορφάζουν κοροϊδευτικά πίσω μου και πολλές φορές ακόμα και μπρος μου. Αναγκάζομαι να ξεκόψω απ' τους φίλους μου και την οικογένειά μου, τους αγαπημένους μου. Είμαι υποχρεωμένος να φύγω, κι έτσι καθώς περπατώ στις δημοσιές με την όψη μου γυρισμένη κατά το δύοντα ήλιο, βρίσκω τον εαυτό μου, φυσικά, όπως σ' ένα όνειρο, να κυλά στην κοινή κοίτη, μαζί μ' όλους τους άλλους. 

Όλες μου οι αισθήσεις είναι σ' επιφυλακή. Είμαι το πιο ευγενικό, το πιο λεπτεπίλεπτο, πονηρό ζώο και ταυτόχρονα εκείνο που θα τ' ονόμαζαν έναν άγιο άνθρωπο. Ξέρω πώς να φροντίσω τον εαυτό μου. Ξέρω πώς ν' αποφύγω τη δουλειά, τις δεσμευτικές σχέσεις, τον οίκτο και τη συμπάθεια, τη γυναικότητα και όλες τις άλλες παγίδες. Μένω σ' έναν τόπο ή με κάποιον άνθρωπο, τόσο μόνο όσο φτάνει για ν' αποκτήσω αυτό που χρειάζομαι και μετά ξεκινώ πάλι. Δεν επιδιώκω τίποτα. Η άσκοπη περιπλάνηση μου είναι αρκετή και με παραφτάνει. Είμαι λεύτερος σαν πουλί, βέβαιος σαν τον ακροβάτη. Απ' τον ουρανό πέφτει το μάννα και το μόνο που 'χω να κάνω είναι ν' απλώσω τα χέρια μου και να το δεχτώ. […]

Ξέρω τι σημαίνει να ‘σαι άνθρωπος. Ξέρω τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που τον συντροφεύουν. Αυτή η γνώση με κάνει να υποφέρω και ταυτόχρονα μ’ ευχαριστεί. Αν μου δινόταν η ευκαιρία να γίνω άστρο, πάλι θα τ’ αρνιόμουν. Η πιο θαυμάσια ευκαιρία που σου προσφέρει η ζωή είναι το να γίνεις άνθρωπος. Αγκαλιάζει ολόκληρο το σύμπαν, περιλαμβάνοντας τη γνώση του θανάτου, αυτή, που μήτε ο Θεός ο ίδιος δεν έχει.»

* Η μετάφραση των αποσπασμάτων του βιβλίου είναι του Β. Κατσάνη, από τις εκδόσεις Ζαχαρόπουλος.

© Παρουσίαση: το φονικό κουνέλι

Ζωρζ Μπατάιγ. Η Εκστατική Κραυγή του Σώματος

«Εκείνη όμως τη μέρα, με την καταιγίδα που είχε σηκωθεί χωρίς να βρέξει, αναγκαστήκαμε με τη Σιμόν να φύγουμε απ’ τον πύργο και να το βάλουμε σα ζώα στα πόδια διασχίζοντας το εχθρικό σκοτάδι, με τα ρούχα μας χαμένα και τη φαντασία μας στοιχειωμένη. Λίγο αργότερα ξαναβρήκαμε τα ποδήλατά μας και μπορέσαμε να προσφέρουμε ο ένας στον άλλο το διεγερτικό και θεωρητικά βρόμικο θέαμα ενός γυμνού κορμιού καθισμένου μόνο με τα παπούτσια πάνω σ’ ένα ποδήλατο. Γυρίζαμε γρήγορα τα πετάλια χωρίς να γελάμε ούτε και να μιλάμε.

Μετά βίας στεκόμασταν στα πόδια μας κι είχα χάσει όλες μου τις ελπίδες πως θα ‘παιρνε τέλος αυτή η περιπλάνησή μας στο χώρο του απραγματοποίητου. Η στιγμή που είχαμε εγκαταλείψει τον αληθινά πραγματικό κόσμο, εκείνον που αποτελείται αποκλειστικά και μόνο από ντυμένους ανθρώπους, ήταν κιόλας τόσο μακρινή, που έμοιαζε σχεδόν απρόσιτη. Αυτή η προσωπική του καθενός μας παραίσθηση ξεδιπλωνόταν τη φορά αυτή μ’ ένα τρόπο πια απεριόριστο, όπως ακριβώς δεν έχει όρια ο πλήρης εφιάλτης, λόγου χάρη, της ανθρώπινης κοινωνίας με τη γήινη σφαίρα της, την ατμόσφαιρά της και τον ουρανό της.

Η πέτσινη σέλα ήταν κολλημένη ίσια στον κώλο της Σιμόν, που μοιραία αυνανιζόταν καθώς τα πόδια της ανεβοκατέβαζαν τα πετάλια. Το πίσω λάστιχο εξαφανιζόταν όχι μόνο μες στη φουρκέτα του ποδηλάτου, αλλά πραγματικά μες στη σχισμή του γυμνού πισινού της ποδηλάτισσας. Άλλωστε η κίνηση της γρήγορης περιστροφής της σκονισμένης ρόδας είχε άμεση σχέση τόσο με τη δίψα που έκαιγε το λάρυγγά μου, όσο και με τη στύση μου, που κανονικά έπρεπε να καταλήξει να βυθιστεί μέσα στην άβυσσο του κώλου που ήταν κολλημένος στη σέλα.

Ο αέρας είχε πέσει λίγο, κι επειδή ξεπρόβαλε ένα κομμάτι του έναστρου ουρανού, έκανα τη σκέψη πως, μια κι ο θάνατος ήταν η μόνη διέξοδος στη στύση μου, αν η Σιμόν κι εγώ σκοτωνόμασταν, τη θέση του σύμπαντος του δικού μας προσωπικού οράματος, θα την έπαιρναν αναγκαστικά τα καθαρά άστρα που θα πραγματοποιούσαν εν ψυχρώ, χωρίς τις καθυστερήσεις και τις υπεκφυγές των ανθρώπων, αυτό που εμένα μου φαίνεται πως είναι η κατάληξη των σεξουαλικών μου καταχρήσεων, δηλαδή μια πυράκτωση γεωμετρική κι απόλυτα αστραποβόλα – που, εκτός των άλλων, είναι και σημείο σύμπτωσης της ζωής και του θανάτου, του είναι και του μηδενός.»

***

Απόσπασμα από την «Ιστορία του Ματιού» του Ζωρζ Μπατάιγ (Georges Bataille, "Histoire de l'œil"), σε μετάφραση Δ. Δημητριάδη. Πρώτη έκδοση το 1928.

«Η αποφασιστική πράξη είναι η απογύμνωση», έγραφε ο Μπατάιγ. «Η γύμνια είναι το αντίθετο του κλεισίματος». Γι’ αυτό και ο ερωτισμός στον Μπατάιγ συνιστά πράξη υπαρξιακή και πολιτική, συνάμα. Οι χαρακτήρες του ξεγυμνώνονται απέναντι στην ομοιομορφία του συστήματος, αφήνονται σε μια πρόστυχη ηδονή κόντρα στην ηθικολογία της κοινωνίας.

Ο έρωτας δεν είναι η τρυφερότητα - μα η κραυγή του σώματος σε οργασμό. Η έκσταση του σύμπαντος που εκσπερματώνει στο σκοτάδι του χάους. Και απ’ το σπέρμα του ξεπηδούν τ’ αστέρια.

H φωτογραφία και το σχέδιο είναι του Hans Bellmer, από την εικονογράφηση του βιβλίου.

Επιστροφή στον Τροπικό του Καρκίνου

Τα άλλα βιβλία. Μια εισαγωγή.

Υπάρχουν βιβλία που ξεχειλίζουν γοητεία και χάρη. Βιβλία που σε συνεπαίρνουν με την πλοκή τους, ταυτίζεσαι με τους ήρωες τους, ταξιδεύεις ανέμελα κατά μήκος των σελίδων τους. Βιβλία που διαβάζεις μονορούφι για να δεις τι θα γίνει στην επόμενη σελίδα. Βιβλία ιδανικά για αναπόληση, πλούσια σε υψηλές ιδέες, σύντροφοι γλυκών εξομολογήσεων. Βιβλία των οποίων η ανάγνωση συνιστά ένα ταξίδι, μια υπόσχεση, μια απόδραση σε κόσμους μαγικούς.

Αυτό δεν είναι τέτοιο βιβλίο.

Αυτό δεν είναι βιβλίο που θα έκανες δώρο στον καθώς πρέπει φίλο σου, στην ηλικιωμένη θεία σου, στη μικρή σου ξαδέρφη, στο νοικοκύρη της διπλανής πόρτας ή σε μια ρομαντική, πονόψυχη ύπαρξη. Δεν είναι βιβλίο που θα συνιστούσε μέρος της διδακτέας ύλης στα σχολεία. Δε θα μετατρεπόταν σε πιασάρικες τηλεοπτικές διασκευές, ούτε θα διαφημιζόταν μεταξύ της σαπουνόπερας και των ειδήσεων, υπό τη συνοδεία μελιστάλαχτης μουσικής υπόκρουσης. Δεν είναι βιβλίο για το οποίο ένας λαός θα αισθάνεται «εθνικά υπερήφανος». Δεν είναι βιβλίο που υπηρετεί ιδανικά, ή εξυμνεί αρετές που δεν υπάρχουν – παρά φτύνει πάνω στα κουφάρια των αρετών που ψόφησαν.

Όπως εξάλλου γράφει ο ίδιος ο συγγραφέας του: «Αυτό δεν είναι βιβλίο. Είναι ένας λίβελος, ένα κακολόγημα, η δυσφήμηση κάποιου ανθρώπου. Δεν είναι βιβλίο στην κανονική έννοια του όρου. Καθόλου. Δεν αποτελεί παρά μια παρατεταμένη διαρκή προσβολή, δεν αντιπροσωπεύει παρά μια ροχάλα εκσφενδονισμένη στο πρόσωπο της Τέχνης, μια κλωτσιά στα μαλακά των Θεών, του Ανθρώπου, της Μοίρας, του Χρόνου, της Αγάπης, της Ομορφιάς του καθετί, του οποιουδήποτε θελήσετε. Σκοπεύω να σας πω ένα τραγούδι, λίγο παράφωνα ίσως, αλλά θα το πω. Θα το πω ενώ εσείς θα κοάζετε και θα χορέψω πάνω στα βρώμικά σας πτώματα».

Ο συγγραφέας του ανήκε στη μαύρη λίστα των δημιουργών της εποχής του. Επί σχεδόν τριάντα χρόνια (μια γενιά ολόκληρη), τα έργα του ήταν απαγορευμένα στην πατρίδα του – τις ΗΠΑ. Τα θεωρούσαν «χυδαία» και «πορνογραφικά». Μα και όταν ακόμα κυκλοφόρησαν, χρειάστηκαν αλλεπάλληλες δικαστικές περιπέτειες – ούτε μία, ούτε δύο, μα συνολικά εξήντα δίκες, μέχρις ότου τα βιβλία του κατορθώσουν να κυκλοφορήσουν με την αυθεντική μορφή τους, χωρίς καμιά λογοκρισία. Το τίμημα της προσωπικής ελευθερίας ήταν για τον συγγραφέα δεκαετίες φτώχειας και ανυποληψίας.

Μα – για δες. Ο λόγος για έναν συγγραφέα που στα νιάτα του είχε λαμπρές ακαδημαϊκές προοπτικές και όχι μόνο. Κι όμως παράτησε το κολέγιο, άφησε πίσω την ασφάλεια του γάμου του και εγκατέλειψε τη χώρα του. Το Παρίσι ήταν ο προορισμός του· το Παρίσι του μεσοπολέμου, των μοναχικών μποέμ και της καλλιτεχνικής avante garde. Μα δεν ήταν ένα ρομαντικό Παρίσι αυτό – παρά ξεχείλιζε φτώχεια και πορνεία. Βρωμιά, σπέρμα και τέχνη πλημμύριζαν τους δρόμους. Ήταν το Παρίσι της δεκαετίας του 30 – έχοντας ζήσει πια τον Πόλεμο, ηθικά καταρρακωμένο, ιδεαλιστικά κενό, μια χοάνη ηδονών, μη πιστεύοντας πια σε τίποτα και σε κανέναν.

Ήταν το Παρίσι που έζησε ο Henry Miller. Ήταν το Παρίσι του «Τροπικού του Καρκίνου».

Μπρος στο Σηκουάνα

«Κοιτάζοντας το Σηκουάνα βλέπω λάσπη και μοναξιά, πνιγμένα φανάρια του δρόμου, άντρες και γυναίκες που πεθαίνουν από ασφυξία, γιοφύρια φορτωμένα σπίτια, αληθινά σφαγεία του έρωτα».

«Για την ώρα δε σκέφτομαι τίποτα – εκτός του ότι είμαι ένας αισθηματίας μαχαιρωμένος από το θαύμα τούτων των νερών, που αντικαθρεφτίζουν έναν ξεχασμένο κόσμο. Σ’ όλο το μήκος της όχθης τα δέντρα γέρνουν βαριά πάνω από το μαυρισμένο καθρέφτη. Κάθε φορά που ο άνεμος σηκώνεται και τα γεμίζει μ’ ένα γουργουριστό ψιθύρισμα χύνουν κάποια δάκρυα και τρέμουν, ενώ το νερό στριφογυρίζει και πάει. Αυτό με κάνει να ασφυκτιώ και δεν υπάρχει μήτε ένας άνθρωπος που να μπορέσω να του μεταδώσω ένα σπειρί των όσων αισθάνομαι».

Τριάντα χρόνια

Τριάντα χρόνια. Τόσα χρειάστηκε μέχρι να λάβουν τα βιβλία του Χένρυ Μίλερ το πράσινο φως. Όταν κυκλοφόρησε πρώτη φορά στη Γαλλία ο «Τροπικός του Καρκίνου» ο Μίλερ ήταν περίπου 40 χρονών. Όταν ο αγγλόφωνος κόσμος μπόρεσε επιτέλους να διαβάσει το βιβλίο, μα και τα υπόλοιπα έργα του (τον «Τροπικό του Αιγόκερω», τη «Μαύρη Άνοιξη», την τριλογία “Sexus”, “Plexus” και “Nexus”) ο Μίλερ ήταν 70. Μια ζωή.

Και για ποιο λόγο απαγορεύτηκε; Γιατί θεωρήθηκε «πορνογραφικό». Γιατί μιλούσε ανοιχτά για το σεξ, χωρίς περιστροφές. Γιατί η γλώσσα του δεν περιελάμβανε κανέναν εξωραϊσμό, καμιά εξιδανίκευση, κανένα σεμνότυφο πέπλο. Γιατί περιείχε λέξεις-ταμπού που θεωρούνταν «μη-εκτυπώσιμες» στις αγγλόφωνες χώρες. Γιατί οι χαρακτήρες του δε χωρούσαν σε πρότυπα ηθικής, μήτε παρείχαν παραδείγματα προς μίμηση. Γιατί παρουσίαζε ανθρώπους που ζούσαν σαν ψύλλοι στη βρώμικη καμπούρα της κοινωνίας. Και εξέταζε τους ψύλλους με μεγεθυντικό φακό, λέγοντας «αυτό είστε!».

Με άλλα λόγια, απαγορεύτηκε γιατί παρουσίαζε την ωμή πραγματικότητα, ιδωμένη υπό το πρίσμα του συγγραφέα, όπως τη βίωνε βαθιά μες στο πετσί του· μέρα με τη μέρα, επιβιώνοντας, χωρίς να ξέρει τι του ξημερώνει την επόμενη.

«Αύριο ξεκινώ με το βιβλίο για το Παρίσι», είχε πει ο Μίλερ λίγο πριν καταπιαστεί με το γράψιμο του «Τροπικού». Και από την αρχή ήξερε τον εκφραστικό δρόμο που θα ακολουθούσε: «Πρώτο πρόσωπο, χωρίς λογοκρισία, χωρίς φόρμα, να γαμηθούν όλα!», ήταν τα λόγια του. Να γαμηθούν οι λογοτεχνικές συμβάσεις, να γαμηθούν οι κώδικες ευπρέπειας, να γαμηθούν οι φόρμες και οι αναλογίες, να γαμηθούν οι κατάλληλοι εκφραστικοί τρόποι, να γαμηθούν οι αρμόζουσες τεχνικές γραφής, να γαμηθούν οι ηθικές, να γαμηθούν οι παραδοσιακές αξίες, να γαμηθούν όσοι προσβάλλονται εύκολα, να γαμηθούν όσοι γράφουν ανελεύθερα – όσοι διαβάζουν ανελεύθερα. Και αν οι κριτικοί και σήμερα αντιμετωπίζουν τους «Τροπικούς» ως αμφιλεγόμενα δείγματα γραφής – ας γαμηθούν και αυτοί. Γιατί υπάρχουν βιβλία που γράφονται με σύνεση και οργάνωση… Και υπάρχουν βιβλία που γράφονται με πνεύμα ξέχειλο σαν σπέρμα σε ορθάνοιχτα αιδοία, αναβλύζοντα πύρινα υγρά, ωκεανοί δημιουργικής ελευθερίας.

Στη Γαλλία δεν υπήρχαν οι περιορισμοί που συναντούσε στην πατρίδα του. Αυτός ήταν και ο βασικός λόγος που αποφάσισε να εγκαταλείψει τις ΗΠΑ – μαζί και τη γυναίκα του, την οποία ουκ ολίγες φορές έφτασε να μνημονεύει νοσταλγικά στις σελίδες του βιβλίου. Το τίμημα της δημιουργικής ελευθερίας ήταν η φτώχεια και η περιφρόνηση στη χώρα του. Ήταν 1948 όταν η εκδοτική εταιρεία Penguin πρότεινε στο Μίλερ μια έκδοση του βιβλίου του σε λογοκριμένη εκδοχή – ο Μίλερ αρνήθηκε. Όπως αρνήθηκε δέκα χρόνια μετά να πουλήσει τα κινηματογραφικά δικαιώματα του έργου του στον Στάνλεϋ Κιούμπρικ, προκειμένου να γυριζόταν σε ταινία, φοβούμενος πως μια κινηματογραφική εκδοχή θα πετσόκοβε το βιβλίο, αφαιρώντας όλα τα επίμαχά σημεία του. Μπορεί να ήταν Κιούμπρικ αυτός, μα δεν έπαυαν να ισχύουν οι νόμοι της κοινωνίας του θεάματος – και ήμασταν ακόμα στη δεκαετία του 50. Έπρεπε να εισέλθουμε στον αναζωογονητικό, απελευθερωτικό αέρα της δεκαετίας του 60, για να κατορθώσει επιτέλους το βιβλίο (μαζί με τα υπόλοιπα έργα του) να λάβει το πράσινο φως της έκδοσης. Τριάντα χρόνια μετά.

Πριν την άρση της λογοκρισίας - διακρίνεται η εντολή "να μην εισαχθεί στη Μεγάλη Βρετανία ή στις ΗΠΑ"

Από νωρίς ωστόσο κέρδισε μια ιδιόμορφη αναγνώριση· η γηραιά, πολύπειρη Ευρώπη ήταν έτοιμη για το έργο του. Έτσι λοιπόν ο «Τροπικός του Καρκίνου» σημείωσε μεγάλη επιτυχία όταν κυκλοφόρησε, στη Γαλλία και αλλού – μπορεί η Αμερική να του γύρισε τις πλάτες, μα η Ευρώπη τον αγκάλιασε. Μόνη εξαίρεση υπήρξε η Αγγλία, στην οποία το βιβλίο δεν κυκλοφορούσε, ή κυκλοφορούσε στα κρυφά, με παραπλανητικό εξώφυλλο. Κι όμως, λίγα μόλις χρόνια πριν τον «Τροπικό του Καρκίνου» ένας Άγγλος συγγραφέας, ο D.H. Lawrence, είχε γράψει υπό ανάλογες συνθήκες αποδοκιμασίας ένα ακόμα βιβλίο που χρειάστηκε χρόνια μέχρι να εκδοθεί χωρίς λογοκρισία – ο λόγος για τον «Εραστή της Λαίδης Τσάτερλι». Το βιβλίο του Λώρενς υπήρξε και το πρώτο αγγλόφωνο βιβλίο που περιελάμβανε τυπωμένες λέξεις όπως «γαμήσι» ή «μουνί». Και στάθηκε σημαντική επιρροή για τον Μίλερ, όπως είχε σταθεί ένα ακόμα αμφιλεγόμενο (μα τόσο σπουδαίο έργο): ο «Οδυσσέας» του Τζέιμς Τζόυς.

Μα αν ο κόσμος του «Εραστή της Λαίδης Τσάτερλι» παραμένει ένας κόσμος γλυκού αισθησιασμού, εκείνος του Μίλερ είναι ένας κόσμος σε ερείπια. Δεν υπάρχουν περιθώρια για ιδανικά στον «Τροπικό του Καρκίνου». Η αλήθεια παρουσιάζεται ξεγυμνωμένη, όμοια με τα άφθονα γυμνά κορμιά των πουτάνων που παρελαύνουν στις σελίδες του βιβλίου. Κορμιά διάπυρα, ξαναμμένα, βρώμικα, πεταμένα. Τόσα κορμιά, τόσες πουτάνες – που μια μερίδα θιγμένου κόσμου έφτασε να χαρακτηρίσει ως «μισογυνικό» το περιεχόμενο του έργου. Μα αυτή ήταν η πραγματικότητα που ο ίδιος ο Μίλερ ζούσε τα χρόνια εκείνα. Κανένας αγνός έρωτας – μόνο σκορπισμένα σώματα, ερεθισμένα, χιλιοπαρμένα, ανταλλάξιμα – κι όμως, ποθητά και ίσως μάλιστα ερωτεύσιμα.

Δυο πουτάνες

«Η Κλωντ είχε συνείδηση και ψυχή κι ήταν εκλεπτυσμένη, πράγμα κακό για πόρνη. Σ’ άφηνε πάντα την αίσθηση μιας πίκρας και σου ‘δινε – ασυνείδητα βέβαια – την εντύπωση πως ήσουν ένας ακόμα από εκείνους που όρισε η μοίρα να την καταστρέψουν. Λέω ασυνείδητα, γιατί η Κλωντ φυσικά ήταν το τελευταίο πρόσωπο στον κόσμο που θα μπορούσε να σου εμπνεύσει ηθελημένα παρόμοιες σκέψεις. Ήταν πάρα πολύ λεπτή, πάρα πολύ ευαίσθητη, για να κάνει κάτι τέτοιο. (…) Χωρίς άλλο κείνα τα τρομερά λόγια του Λουί-Φιλίπ της έρχονταν γάντι: «Και έρχεται τέλος κάποια στιγμή που όλα έχουν τελειώσει και που έχουν περάσει αποπάνω μας τόσα σώματα που δεν έχουμε πια τη δύναμη να σταθούμε όρθιες και να νιώθουμε τις σάρκες μας να κρέμονται πάνω μας, σαν κουρέλια, μασημένες θαρρείς απ’ όλα τα στόματα».

Αντίθετα η Ζερμαίν ήταν γεννημένη πόρνη. Ήταν απόλυτα ικανοποιημένη μ’ αυτό που έκανε, στην πραγματικότητα τη διασκέδαζε και δε στενοχωριόταν παρά για μικροπράγματα, όταν ας πούμε την πονούσε το στομάχι της ή έλιωναν τα παπούτσια της κι έπρεπε να πάρει καινούργια. Τίποτα δεν περνούσε μέσα της, τίποτα δεν της δημιουργούσε αγωνία. Πλήξη. Αυτό ήταν το πιο τρομερό συναίσθημα που μπορούσε να αισθανθεί. (…) Ένας άντρας! Να τι την έκανε ν’ αναστενάζει. Ένας άντρας με κατιτί ανάμεσα στα πόδια του, που μπορούσε να την γαργαλίσει, να την κάνει ν’ ανατριχιάσει από έκσταση, να την κάνει να φουχτώσει τον φουντωτό της θάμνο και με τα δυο της χέρια, χαρούμενα, καυχησιάρικα, περήφανα, γεμάτη με την αίσθηση πως επικοινωνούσε με την ίδια τη ζωή. Ήταν το μόνο ζωντανό της μέρος – αυτό το πράμα εκεί κάτω χαμηλά – που πάνω του γαντζωνόταν και με τα δυο της χέρια.

Αργότερα, όταν τα ‘μπλεξα με την Κλωντ και την έβλεπα να κάθεται τα βράδια στη συνηθισμένη της θέση, με το μικρό, στρογγυλό πισινό της όμορφα βολεμένο στο μαλακό, βελούδινο καναπέ, ένιωθα να επαναστατώ. Μου φαινόταν πως μια πόρνη δεν έχει δικαίωμα να κάθεται έτσι, σαν κυρία, περιμένοντας ντροπαλά τον πελάτη, πίνοντας αργά-αργά τη σοκολάτα της και ποτέ οινόπνευμα.  Η Ζερμαίν ήταν καταφερτζού. Δεν περίμενε να την πλησιάσεις. Έβγαινε και σε τσάκωνε. Θυμάμαι πολύ καλά τις τρύπες στις κάλτσες της και τα ξεκοιλιασμένα της παπούτσια. Θυμάμαι ακόμα πως στεκόταν μπρος στο μπαρ και με τι θαρραλέο και τυφλό τρόπο κατέβαζε το αλκοόλ στο στομάχι της, αδιάφορο αν θα το ξερνούσε την άλλη κιόλας στιγμή. (…) Όταν βρισκόταν ξαπλωμένη, αναστενάζοντας, με τα πόδια ανοιχτά, ακόμα και αν αναστέναζε για κάτι άλλο ή για κάποιον άλλο, έκφραζε πάντα το σωστό συναίσθημα της στιγμής. Δε ξεχνιόταν κοιτάζοντας το ταβάνι ή μετρώντας τους κοριούς πάνω στις κουβέρτες. Ήταν παρούσα, συμμετείχε, μιλούσε λέγοντας όλα εκείνα που αρέσουν σ’ έναν άντρα ν’ ακούει, όταν αγκαλιάζει μια γυναίκα.

Αντίθετα η Κλωντ… Αυτή διατηρούσε ένα είδος ευαισθησίας ακόμα κι όταν χωνόταν κάτω απ’ τα σκεπάσματα μαζί σου. Αυτή η ευαισθησία της με πρόσβελνε. Μια ευαίσθητη πόρνη δεν αρέσει σε κανέναν. Τι διάβολο! Έφτανε σε σημείο να σου γυρεύει να γυρίσεις το κεφάλι σου την ώρα που πλενόταν στον μπιντέ. Λάθος. Όταν ένας άντρας καίγεται από πόθο θέλει να βλέπει, να βλέπει τα πάντα, ακόμα και πως κατουράνε. Και μολονότι είναι ωραίο να σκέφτεσαι πως μια γυναίκα έχει μυαλό, η φιλολογία που προέρχεται από το ουδέτερο κορμί μιας πόρνης είναι το τελευταίο πράγμα που χρειάζεται να κάνεις έρωτα. Η Ζερμαίν πατούσε γερά στην πραγματικότητα. Αμαθής και ζωτική, υπηρετούσε ταυτόχρονα την ψυχή και το σώμα. Ήταν πόρνη πέρα για πέρα, και στην ψυχή και στο σώμα, και αυτό ήταν η αρετή της».

Άλλες δυο πουτάνες

«Το πρόβλημα με την Ιρέν είναι ότι αντί για αιδοίο έχει μια βαλίτσα. Θέλει απλώς καλωστολισμένα μαραφέτια, για να τα σαβουρώσει μέσα στη βαλίτσα της. Της αρκεί να ‘ναι πελώρια και παράδοξα. 

Αντίθετα, η Λόνα είχε αυτό που λέγεται αιδοίο, στην κυριολεξία. (…) Η Λόνα είναι μια άγρια γαϊδούρα που οσμιζόταν στον αέρα την ηδονή. Το ‘κανε αδιάκοπα και παντού, καμιά φορά ακόμα και μέσα στους τηλεφωνικούς θαλάμους ή στους καμπινέδες. (…) Χρησιμοποιούσε κεριά, ρωμαϊκές λαμπάδες, πόμολα της πόρτας. Σ’ ολόκληρη τη χώρα δεν υπήρχε μήτε ένα πέος αρκετά μεγάλο που να της φτάνει.  Οι άντρες μπαίναν μέσα της και κουλουριάζονταν. (…) Πελώρια, παράξενα μαραφέτια. Μια βαλίτσα χωρίς λουριά. Μια τρύπα χωρίς κλειδί. Είχε γερμανική γλώσσα, γαλλικά αυτιά, ρώσικο πισινό. Και το αιδοίο της διεθνές».

Μποέμικη ζωή, χαοτική γραφή, ελεύθερος άνεμος

Ένα από τα χαρακτηριστικά της γραφής του Μίλερ είναι η δυσκολία ένταξής της σε ένα ορισμένο – οποιοδήποτε – πλαίσιο. Ο «Τροπικός του Καρκίνου» συνιστά εν μέρει αυτοβιογραφικό έργο, εν μέρει δοκίμιο πάνω σε φιλοσοφικά και κοινωνικά ζητήματα, εν μέρει εξιστόρηση επεισοδίων (σκόρπιων, χωρίς απαραίτητη συνοχή μεταξύ τους), εν μέρει ελεύθερος συνειρμός (βαθιά επηρεασμένο από τον Τζόυς και τον λογοτεχνικό μοντερνισμό), εν μέρει ποιητικό-συμβολικό έργο, εν μέρει ρεαλιστικό και τελικά – όλα αυτά μαζί και τίποτα από αυτά. Βρισκόμαστε καταμεσής της εποχής της πρωτοπορίας – στη λογοτεχνία, στις τέχνες, παντού. Και μάλιστα στον πυρήνα της, το Παρίσι, το μέρος που προσέλκυε τους ανήσυχους δημιουργούς σαν τις μύγες. Ο ίδιος ο Μίλερ ζούσε τα χρόνια εκείνα παρέα με διάφορους άλλους εξόριστους καλλιτέχνες, επίδοξους και μη, κάνοντας μια μποέμικη ζωή, στην καρδιά του παρισινού avant garde – μα και στο περιθώριο της αστικής κοινωνίας. Μια κοινωνία που ο Μίλερ περιφρονούσε βαθιά, εντός της οποίας όμως αναγκαζόταν να ζει – και για διαστήματα να εργάζεται, όπως μας περιγράφει στις σελίδες του βιβλίου.

“Όταν σκέφτομαι όλες αυτές τις χιλιάδες – άντρες και γυναίκες – που κινούνται άσκοπα μες στους τοίχους των σπιτιών τους πασχίζοντας ν' απομονωθούν, να προστατευτούν για λίγες έστω ώρες, νιώθω να με κυριεύει τρόμος και ίλιγγος σαν λογαριάζω πόσες τραγικές ικανότητες περικλείουν τα αδύνατα κορμιά τους. Πίσω απ' τους γκρίζους τοίχους οι ανθρώπινες σπίθες ενεδρεύουν αδιάκοπα, πάντα άγρυπνες, κι ωστόσο καμιά πυρκαγιά δεν ξεσπάει ποτέ. Πρόκειται άραγε γι' αληθινούς άντρες και γι' αληθινές γυναίκες, με σάρκα και κόκαλα, ή μήπως τα όντα τούτα δεν είναι παρά μαριονέτες που κινούνται οδηγημένες από αόρατους σπάγκους; Είναι ελεύθεροι να κινηθούν και να πάνε όπου θέλουν, κι όμως δεν έχουν πού να πάνε, μπορούν να περιπλανηθούν και ν' αλητέψουν κατά το κέφι τους, κι όμως δεν το κάνουν μη ξέροντας να χρησιμοποιήσουν την ελευθερία τους. Ίσαμε τώρα κανένα απ' τα όνειρά τους δεν πραγματοποιήθηκε, δεν έχουν καν όνειρα, και δεν βρέθηκε μήτε ένας αρκετά ελαφρύς, αρκετά τολμηρός κι ανοιχτόκαρδος, για ν' αποφασίσει να εγκαταλείψει τη γη και ν' ανοιχτεί στον αδέσμευτο αγέρα. 

Οι αετοί που πετούν πλαταγίζοντας τις πελώριες παντοδύναμες φτερούγες τους, συχνά πέφτουν και συντρίβονται πάνω στη γη, τρομάζοντάς μας με το φτεροκόπημά τους. Ω! Αετοί του μέλλοντος, μείνετε πάνω στη γη. Οι ουρανοί έχουν πια εξερευνηθεί κι είναι ολότελα αδειανοί, κι ό,τι βρίσκεται κάτω απ' τη γη είναι κι αυτό ολότελα άδειο, γιομάτο μονάχα από σκιές και κόκαλα. Μείνετε πάνω στη γη και κολυμπήστε για μερικές εκατοντάδες χρόνια ακόμα”.

Το Παρίσι που μας περιγράφει ο Μίλερ ξεχειλίζει μια σχεδόν αρρωστημένη γοητεία, ακόμα και μέσα στη βρωμιά, ακόμα και μες στην παρακμή του.

«Πόσο πιο βολικά ήταν εκεί κάτω, στο εστιατόριο του Σταθμού του Σαιν Λαζάρ, που βρομούσε φτηνό ψημένο κρέας και τα κατώφλια του ήταν γεμάτα πόρνες που ψωνίζονταν και μπορούσες να βρεις μια μποτίλια φτηνό μεταλλικό νερό πάνω σε κάθε τραπεζάκι. Ένα κύμα σπέρματος πλημμύριζε τ’ αυλάκια των δρόμων».

Μπορούμε να καταλάβουμε τι ήταν εκείνο που καθιστά το Παρίσι των καιρών εκείνων γοητευτικό στα μάτια μας – όπως ήταν γοητευτικό και στον ίδιο τον συγγραφέα, παρά την καθημερινή παρακμή που βίωνε. Ήταν εκείνος ο δημιουργικός και συνάμα σεξουαλικός αέρας (μπολιασμένος με μικρόβια, που σαν μπογιά κολλούσαν στον καμβά της εποχής), ήταν η αίσθηση πως βρίσκεσαι στην παλλόμενη καρδιά του κόσμου – στον ομφαλό της γης, στα ιστορικά εκείνα χρόνια της δεκαετίας του 20 και του 30, που τόσο εμπότισαν το φαντασιακό των επομένων δεκαετιών, μέχρι σήμερα.

«Ελεύθερος από καθετί περιπλανιόμουν, όπου μου κάπνιζε, σαν τον ψύλλο, μαζεύοντας κάπου-κάπου από κάτω τις γόπες των τσιγάρων, άλλοτε κρυφά κι άλλοτε φανερά, ή καθισμένος σ’ έναν μπάγκο έσφιγγα την κοιλιά μου πασκίζοντας έτσι να καταπολεμήσω τη λιγούρα, ενώ άλλες φορές σεργιάνιζα ανέγνοιαστος στον κήπο του Τουιλερί, παθαίνοντας στύση στη θέα των γυμνών αγαλμάτων. Κι ήταν ακόμα βραδιές που περιπλανιόμουν ατελείωτα στις όχθες του Σηκουάνα, ξετρελαμένος κυριολεκτικά από την ομορφιά που με περικύκλωνε, την ομορφιά των δεντροστοιχιών και των τσακισμένων εικόνων που έστελνε το αντικαθρέφτισμα του ποταμού, απ’ το φουρφουρητό του ρεύματος που κυλούσε κάτω από το αχνό φως των γεφυριών κι απ’ τον ύπνο των γυναικών που κοιμόνταν στα κατώφλια, πάνω σ’ εφημερίδες κάτω από τη βροχή».

Photo source  - Bruce Silvestein

Σε σημεία του βιβλίου δε παραλείπει τις συγκρίσεις με τη γενέτειρά του – την Αμερική. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αποσπάσματα αφορά το περίφημο «αμερικανικό όνειρο».

“Όσο ήμουν στην Αμερική μου ήταν αδύνατο να φανταστώ πως η ιδανική θέση για έναν άνθρωπο της ιδιοσυγκρασίας μου θα ήταν αυτή εδώ η ήσυχη θέση του διορθωτή των ορθογραφικών λαθών, γιατί εκεί κάτω κάνουν τέτοιο νταβαντούρι μιλώντας για επιτυχία, ανάδειξη, διάκριση, που καθένας σκέφτεται πως το μόνο πράγμα που αξίζει στον κόσμο είναι να γίνει Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών και τίποτ' άλλο. Έτσι ο καθένας εκεί κάτω είναι πρόεδρος υπό κατασκευήν. Όμως εδώ είναι αλλιώτικα, εδώ όλοι είναι μηδενικά και το να γίνεις κάτι ή κάποιος αποτελεί σύμπτωση, θαύμα ή δυστύχημα. (...) Όμως γι' αυτό ακριβώς, επειδή οι πιθανότητες είναι εναντίον σου, επειδή οι ελπίδες σου είναι ελάχιστες, το να ζεις εδώ πέρα είναι αληθινή απόλαυση. Μέρα με τη μέρα. Ούτε χθες, ούτε αύριο”.

Ναι, ζούσαν φτωχοί στο Παρίσι, παλεύοντας με την ίδια τους την επιβίωση – κόντρα στους καλοβαλμένους αστούς που τους περιτριγύριζαν, κόντρα στον κόσμο της παράδοσης και της υποκρισίας.

«Είναι σκληρό να μην ξέρεις που θα κοιμηθείς ή που θα δουλέψεις, γιατί αν μπορείς να κοιμηθείς οπουδήποτε, δεν μπορείς βέβαια να γράψεις οπουδήποτε. Ακόμα κι αν αυτό που γράφεις δεν είναι αριστούργημα, κι ακόμα και για μιας κακής νουβέλας το γράψιμο, χρειάζεται μια καρέκλα για να καθίσεις κι ένα δωμάτιο για να απομονωθείς. Όμως αυτές οι πλούσιες μεγαλοκυράδες δε σκέφτονται ποτέ τέτοια πράγματα, δεν τις απασχολούν καν, μιας και κάθε φορά που θα θελήσουν να χαμηλώσουν τα μαλακά πισινά τους, βρίσκεται πάντα μια καρέκλα έτοιμη να τα δεχτεί».

Σε μια πραγματικότητα σαν αυτή, το σεξ αποτελούσε διέξοδος, ανάσα και ανάγκη. Μα δεν ήταν το σεξ της πρέπουσας ηθικής αυτό.

“Η μαύρη ήταν στ' αλήθεια η βασίλισσα του χαρεμιού. Έφτανε να την κοιτάξεις για να πάθεις στύση. Τα μάτια της φαίνονταν να κολυμπούν μέσα σε σπέρμα, κι ήταν τόσο μεθυσμένη που δεν έφερνε αντίσταση, ό,τι κι αν της ζητούσες. Καθώς ανεβαίναμε τη στενή σκάλα δεν μπόρεσα ν' αντισταθώ στον πειρασμό κι έχωσα το χέρι μου ανάμεσα στα μπούτια της, χαϊδεύοντας το πράμα της.”

Από τη μία το έργο κατακρινόταν ως «χυδαίο»… και από την άλλη άφθονοι κριτικοί απέρριπταν το «ανοργάνωτο, χαοτικό του ύφος». Εκείνο που δε μπορούσαν όμως να δουν όσοι κατέκριναν τα έργα του Μίλερ, είτε από ηθική σκοπιά, είτε από λογοτεχνική σκοπιά… ήταν πως, στην ουσία, η «χυδαιότητά» και η «ανοργανωσιά» τους δεν ήταν παρά αναγκαίο συμπλήρωμα του ρεαλισμού τους. Υπήρχαν οι πόρνες, υπήρχε η αμφίβολη ηθική… υπήρχε ένας λόγος ακατάστατος σε σημεία, πέρα από φόρμες και λογοτεχνικούς κανόνες… Μα υπήρχε και το καθημερινό άγχος της επιβίωσης. Υπήρχε και η τέχνη της πρωτοπορίας – και η ελευθερία. Πρόκειται για έργα γυμνά και – ως τέτοια – αληθινά, που καθρεπτίζουν αυτήν ακριβώς την πραγματικότητα της εποχής τους.

Και σ’ έναν κόσμο άρρωστο, έναν κόσμο σε εμμονή με το παρελθόν του και σε μόνιμο φόβο για το μέλλον του… ο συγγραφέας πατούσε γερά στο παρόν. Το ξεγυμνωμένο εκείνο παρόν που ζούσε. Ένιωθε ελεύθερος – υγιής.

«Δε δίνω δυάρα για το τι υπάρχει πίσω μου, ή για το τι βρίσκεται μπροστά μου. Είμαι υγιής. Αθεράπευτα υγιής. Ούτε λύπες, ούτε τύψεις, ούτε παρελθόν, ούτε μέλλον. Το παρόν μου αρκεί. Από μέρα σε μέρα. Το σήμερα. Το ωραίο σήμερα».

Το Φάντασμα στη Μηχανή

Το σεξ στον κόσμο του Χένρυ Μίλερ απέχει πολύ από εκείνο για τον οποίο τον κατηγόρησαν οι συντηρητικοί επικριτές του, μα και ορισμένες «φεμινίστριες». Οι γυναίκες δεν ήταν απλά σκεύη ηδονής, ούτε το σεξ μια μηχανική διαδικασία – κάθε άλλο. Αξίζει να παραθέσουμε το ακόλουθο απόσπασμα, όπου ο συγγραφέας παρακολουθεί έναν φίλο του, στη διάρκεια της σεξουαλικής πράξης με μια πόρνη.

“Καθώς παρακολουθώ τον Βαν Νόρντεν να κάνει έρωτα με τη γυναίκα, έχω την εντύπωση πως παρακολουθώ τη λειτουργία μιας ξεχαρβαλωμένης μηχανής με χαλασμένα γρανάζια και πως αν τους άφηνε κανένας θα ξακολουθούσαν έτσι χωρίς τελειωμό, ώσπου κάποιος να τους κόψει το ρεύμα. Το θέαμα που παρουσιάζουν, ο ένας πάνω στον άλλο, όμοιοι με δυο κατσίκες, χωρίς να δονούνται από το παραμικρό πάθος ή πόθο, πασκίζοντας ασταμάτητα, χωρίς λόγο, μόνο και μόνο γιατί υπάρχει το θέμα των δεκαπέντε φράγκων, σαρώνει κάθε ανθρώπινο συναίσθημα απομέσα μου, αφήνοντάς με έρμαιο στα χέρια της πιο απάνθρωπης περιέργειας. (...) Κάθομαι σε μια καρέκλα ακριβώς πίσω του και παρακολουθώ τη διαδικασία χωρίς συγκίνηση με ψυχρό, σχεδόν επιστημονικό μάτι. Είναι σαν να παρακολουθώ κάποια απ' αυτές τις τρελές λινοτυπικές μηχανές των εφημερίδων που βγάζουν στην αράδα εκατομμύρια, δισεκατομμύρια, τρισεκατομμύρια αντίτυπα, όλα τα ίδια, όλα με τους ίδιους χτυπητούς, ανόητους, χωρίς σημασία τίτλους. Όμως ακόμα και αυτές οι τρελές μηχανές φαίνονται πιο λογικές σε σύγκριση με την ανθρώπινη μηχανή, που την λειτουργία της την παρακολουθώ τη στιγμή αυτή.

Δεν ενδιαφέρομαι καθόλου, μα καθόλου, μήτε για τον Βαν Νόρντεν, μήτε για την κοπέλα. Ακόμα κι αν μπορούσα να παρακολουθώ ταυτόχρονα όλες τις συνουσίες που γίνονται στον κόσμο την ώρα τούτη, θα εξακολουθούσα να παραμένω το ίδιο αδιάφορος. Δε θα μου 'κανε περισσότερη εντύπωση απ' όσο μια δυνατή βροχή ή μια έκρηξη ηφαιστείου. Όταν η συνουσία γίνεται χωρίς πάθος, δε βλέπω στην πράξη αυτή καμιά ανθρωπιά. Είναι πιο ενδιαφέρον να παρακολουθεί κανείς μια μηχανή.”

Έρωτας, Συνείδηση και Χάος

Το σεξ για τον Μίλερ συσχετίζεται με μια μορφή συνείδησης, μια πύλη δημιουργίας. Πέρα από ασώματα πνεύματα, μακριά από ανήδονες ψυχές. Κορμί και πνεύμα είναι ένα – η ένωση τους συμβολίζει μια απόπειρα εναγκαλισμού της φύσης και του κόσμου, ο οργασμός τους μια δίψα για ζωή και ελευθερία. Και τα ξεγυμνωμένα κορμιά, οι χυδαίες φράσεις, οι πρόστυχες λέξεις… αυτά συνιστούν το χώμα πάνω στο οποίο αναπτύσσεται ο σπόρος. Η λάσπη. Υγρή και μαλακή, το μουνί της γης που μέσα του σμίγει ο ουρανός.

Μα κάτω από τη γη βρίσκεται το χάος – και η γυναίκα στέκεται ανάμεσά τους – ανάμεσα στο χώμα και το χάος, κενό που χάσκει, τρομακτικό και ελκυστικό συνάμα.

«Ο κόσμος ολόγυρά μου διαλύεται, αφήνοντας εδώ κι εκεί σκόρπιες κηλίδες χρόνου. Ο κόσμος είναι ένας καρκίνος που αυτοκατασπαράζεται… Αναλογίζομαι πως όταν η μεγάλη σιωπή κατασκεπάσει τα πάντα, τότε επιτέλους θα θριαμβεύσει η μουσική. Όταν το καθετί ξαναχωθεί μες στη μήτρα του χρόνου, το χάος θ’ αντικατασταθεί και το χάος είναι η παρτιτούρα που πάνω της γράφεται η πραγματικότητα. Και συ, Τάνια, δεν είσαι παρά το χάος μου. Γι’ αυτό και τραγουδώ, είναι ο κόσμος που πεθαίνοντας ξεσκίζει το πετσί του χρόνου».

Κόντρα στη βιομηχανοποίηση και την αστικοποίηση του κόσμου, η γυναίκα συμβολίζει την αρχέγονη φύση, τη μήτρα των πάντων. Μια φύση που δε γνωρίζει άλλο νόμο, από εκείνο της αιώνιας κίνησης – της φθοράς και της γέννησης, το βάραθρο της καταστροφής, η πηγή της δημιουργίας. Το αέναο γιν, στην κυκλική του κίνηση με το γιανγκ. Το ποτάμι που ρέει χωρίς σταματημό, το υγρό που ξεχειλίζει στους κόλπους της. Κι ενώ χιλιάδες πύρινοι ήλιοι εκστασιάζονται στο άγγιγμά της, κι ενώ τ’ αστέρια εκσπερματώνουν, περιλούζοντας το χώμα της με φως.

Photo source - Bruce Silverstein

“Τα πάντα περιλαμβάνονται και περικλείονται σ' ένα μονάχα δευτερόλεπτο, αδιάφορο αν τα χρησιμοποιούμε ή όχι. Η γη δεν είναι ένα αιχμηρό υψίπεδο υγείας και άνεσης, αλλά μια τεράστια θηλυκιά με βελουδένιο κορμό, που ξαπλωμένη ράθυμα κάτω απ' τα πόδια μας αρμενίζει σκαμπανεβάζοντας πάνω στα κύματα του ωκεανού, κι ανατριχιάζει κάτω απ' το διπλό διάδημα του ιδρώτα και της αγωνίας. Ολόγυμνη και παντοδύναμη κυλά ανάμεσα στα σύννεφα, λουσμένη απ' το μενεξεδένιο φως των άστρων. Λάμπει ολόκληρη από φρενιασμένη μανία και ταξιδεύει ανάμεσα στις εποχές και τα χρόνια, μαστιγωμένη απ' το ακατανίκητο παράγγελμα που δεν παύει να της φωνάζει: “Προχώρει”, κάνοντας τον κορμό της να τρέμει από παροξυσμό μανίας που ξεσκίζει τα αράχνινα δίχτυα των ουρανών, και δεν αργεί να υποκύψει στις στροφές του άξονά της, δονούμενη από ρίγη ηφαιστείου. Άλλοτε πάλι μοιάζει με μια ελαφίνα πιασμένη στην παγίδα, που περιμένει με χτυποκάρδι την ώρα που θα σημάνουν τα κύμβαλα και τα γαβγίσματα των σκυλιών που θα υψωθούν απειλητικά στον αγέρα. 

Μίσος και αγάπη και απελπισία και έλεος, μανία και αηδία! Τι σημασία έχουν όλα αυτά για έναν εκπορνευμένο πλανήτη; Κι ακόμα, ποια σημασία μπορεί να έχουν οι πόλεμοι και οι αρρώστιες, η σκληρότητα κι ο τρόμος, όταν η νύχτα προσφέρει την έκσταση μυριάδων εκτυφλωτικών ήλιων; Όχι, αυτό το άχυρο που μασουλίζουμε στον ύπνο μας δεν είναι παρά η ανάμνηση των δοντιών του φιδιού και του κατακλυσμού των αστερισμών.”

Εδώ νομίζω πως δένει και το ακόλουθο απόσπασμα – από εκείνα που συνέβαλαν στην απαγόρευση του έργου και του χάρισαν τον χαρακτηρισμό «πορνογραφία».

“Ω, Τάνια, που είναι το φλεγόμενο αιδοίο σου, κείνες οι χοντρές, βαριές ζαρτιέρες σου, εκείνα τα απαλά, τα παχουλά μεριά σου; Έχω ένα κόκαλο στο πέος μου μακρύ έξι ίντσες. Θα μπορούσα να ισιώσω μ' αυτό όλες τις ζάρες του αιδοίου σου και να τις γεμίσω σπέρμα. (...) Έχω φαρδύνει κάμποσο το πράμα σου. Του 'χω σιδερώσει τις πιέτες. Μετά από μένα μπορεί να χωρέσει άλογα, ταύρους, κριάρια, κύκνους, σκύλους του Αγίου Βαρθολομαίου. Μπορείς να σωριάσεις μέσα του βατράχους, σαύρες, νυχτερίδες, μέχρι που να ξεχειλίσει ο πισινός σου. (...) Σε πηδώ, Τάνια, με τέτοιο τρόπο που να μείνεις πηδημένη για πάντα.”

Κι όμως – το φλεγόμενο αιδοίο της Τάνιας δεν είναι άλλο από το διάπυρο βάραθρο της γης που ζέχνει, σκορπώντας φλόγες και αναστεναγμούς.

Anais Nin – η Μούσα του Miller

H Τάνια θα μπορούσε να είναι η Αναΐς Νιν. Ήταν η γυναίκα που συμπαραστάθηκε όσο καμία άλλη στο Μίλερ, ήταν εκείνη που στήριξε το δημιουργικό του όραμα και συνέβαλε καθοριστικά στη χρηματοδότηση της έκδοσής του. Δε θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε πως χρωστάμε στη Νιν τον «Τροπικό του Καρκίνου».

Ήταν επίσης ερωμένη του Μίλερ – μούσα του και σεξουαλική σύντροφος ζωής. Υπήρξε εξάλλου συγγραφέας η ίδια, με το “Delta of Venus” να συνιστά ένα από τα κλασικότερα έργα της ερωτικής λογοτεχνίας του 20^ου αιώνα. Ήταν ο έρωτας ιδωμένος πλέον από την πλευρά της γυναίκας, παραδομένος σε μια εποχή περισσότερο απελευθερωμένη. Μια εποχή που μπόρεσε να δει υπό διαφορετικό πρίσμα το έργο του Μίλερ και να το αγαπήσει – όπως τον αγάπησε η ίδια.

Anais Nin

Πέρα απ’ το Μηδέν

Ο κόσμος του Μίλερ ήταν ο ευρωπαϊκός κόσμος του Μεσοπολέμου. Ας μη ξεγελιόμαστε από την αμερικανική καταγωγή του συγγραφέα – το έργο του ζέχνει μυρωδιά από Παρίσι, ιδρωμένα σώματα και τέχνη. Πρόκειται για έργο γραμμένο στην Ευρώπη, αναπνέοντας τον αέρα της Ευρώπης και ως τέτοιο – έργο ευρωπαϊκό. Και ο κόσμος αυτός, ανάμεσα σε δυο πολέμους, ήταν ένας κόσμος σε διάλυση.

‘Εδώ κι εκατό ή και περισσότερα χρόνια ο κόσμος, ο κόσμος μας πεθαίνει. Κι όμως όλα αυτά τα χρόνια δε βρέθηκε μητ’ ένας άνθρωπος αρκετά τρελός για να χώσει μια βόμβα στα πισινά του σύμπαντος και να το τινάξει στον αγέρα. Ο κόσμος σαπίζει, πεθαίνει, λίγο-λίγο διαλύεται. Όμως πρέπει να του δοθεί η χαριστική βολή, πρέπει να γίνει σκόνη».

Ήταν ένας κόσμος που δεν πίστευε σε τίποτα. Μα όσοι πίστευαν ακόμα, όσοι γύρευαν θαύματα, μεγάλες ιδέες, ήρωες και ηγέτες, αυτοί όλοι ήταν άξιοι περιφρόνησης. Μεγάλωναν λουλούδια, μα δεν έβλεπαν την κοπριά πάνω στην οποία ξεφυτρώνουν. Θρησκείες, ηθικές, ιδανικά… όλα στο ίδιο έδαφος φυτρώνουν. Και εδώ ο Νίτσε κλείνει με νόημα το μάτι.

Art by George Grosz

«Ο κόσμος ξεδίπλωνε μπρος στα μάτια μου το δράμα του ομοιόμορφα, κατά μήκος ενός μεσημβρινού που δεν είχε άξονα. Σ’ αυτό το ελάχιστο διάστημα αιωνιότητας ένιωσα πως το καθετί ήταν απόλυτα δικαιολογημένο, το καθετί είχε την αιτία του, ένιωσα μέσα μου τους πολέμους, που είχαν δημιουργήσει όλα αυτά τα ράκη και τα ερείπια, τα εγκλήματα που βράζαν μυστικά, έτοιμα να ξεπηδήσουν αύριο με μεγάλες εντυπωσιακές κραυγές, τη δυστυχία που τρώει τις σάρκες της, την ατελείωτη και σκυθρωπή εξαθλίωση που αργοσταλάζει μες στα βρώμικα μαντίλια. Στο μεσημβρινό του χρόνου δεν υπάρχει αδικία. Υπάρχει μόνο η ποίηση της κίνησης, που δημιουργεί την ψευδαίσθηση της αλήθειας και του δράματος. Αν τύχει και βρεθείς αναπάντεχα αντιμέτωπος με το απόλυτο, αυτή η μεγάλη συμπόνια και κατανόηση που χαρακτηρίζει ανθρώπους σαν το Χριστό και το Βούδα και τους κάνει να φαίνονται θεϊκοί, παγώνει κι εξαφανίζεται. Δεν είναι φριχτό που οι άνθρωποι μεγαλώνουν τριαντάφυλλα μέσα από σωρούς κοπριάς, αλλά το ότι χρειάζονται (για διάφορους λόγους) οπωσδήποτε τριαντάφυλλα. 

Ο άνθρωπος χρειάζεται θαύματα και είναι πρόθυμος να πατήσει σ' αίματα για να τα κερδίσει· είναι έτοιμος να πνιγεί μέσα στις ιδέες, να καταντήσει σκιά του εαυτού του, αρκεί να μπορέσει να ξεφύγει απ' την πραγματικότητα, έστω και για μια στιγμή μονάχα. Υπομένει το καθετί, αποτυχία, ταπείνωση, εξευτελισμό, πόλεμο, έγκλημα, φτώχεια, πλήξη – μόνο και μόνο επειδή δεν παύει να πιστεύει σ' αυτό το κάτι, σ' αυτό το θαύμα που θα συμβεί ξαφνικά και θα κάνει υποφερτή τη ζωή του. Και σ' όλο αυτό το διάστημα της υπομονής, της αναμονής και της ελπίδας, ένας μετρητής που κανένα χέρι δεν μπορεί να τον πιάσει και να τον σταματήσει, και σ' όλο αυτό το διάστημα κάποιος άλλος τρώει τον άρτο της ζωής και πίνει τον οίνο, κάποιος βρωμιάρης παπάς, που κρυμμένος στα υπόγεια μασουλίζει σαν κατσαρίδα, ενώ έξω στο φως του δρόμου μια όστια-φάντασμα αγγίζει τα χείλια και το κρασί είναι χλωμό και ασπρουλιάρικο σαν νερό. Ατέλειωτη δυστυχία, ασταμάτητο μαρτύριο, χωρίς κανένα θαύμα, χωρίς την παραμικρή ένδειξη ανακούφισης. Μονάχα ιδέες, χλωμές, αδύνατες ιδέες που θρέφονται από τη σφαγή, ιδέες που χύνονται όμοια με χολή, όπως ξεχύνονται τα σπλάχνα από το κουφάρι του γουρουνιού, όταν το ξεκοιλιάζουν.

Ωστόσο σκέφτομαι τι απίθανο θα ήταν το θαύμα που περιμένει αιώνια η ανθρωπότητα, αν αποδεικνυόταν πως το θαύμα δεν είναι άλλο από τις δύο μεγάλες κουράδες που άφησε ο πιστός μαθητής μες στον μπιντέ, αν την τελευταία στιγμή, όταν το τραπέζι του συμποσίου είναι στρωμένο και τα κύμβαλα έχουν ηχήσει, παρουσιαστεί ξαφνικά και απροειδοποίητα ένας ασημένιος δίσκος που ακόμα και οι τυφλοί θα μπορέσουν να δουν πως μέσα του δε βρίσκονται παρά δυο τεράστια κομμάτια σκατό. Κάτι τέτοιο θα ήταν θαύμα αληθινό, πιο θαύμα από οποιοδήποτε θαύμα περιμένει και ονειρεύεται η ανθρωπότητα και θα ήταν θαύμα, γιατί θα 'ταν κάτι που κανείς ποτέ δε διανοήθηκε, ούτε φαντάστηκε.»

Photo source - Bruce Silverstein

Και όπως έκανε ο Νίτσε μερικές δεκαετίες πριν, ομοίως και ο Μίλερ ξετυλίγει το πέπλο της απόκρυψης, βλέποντας την ωμή, γυμνή αλήθεια, όπως παρουσιάστηκε στα μάτια του. Η γύμνια, για άλλη μια φορά, σε ένα έργο γυμνό, γυμνό μέχρι το κόκαλο.

“Κάποιες ώρες, σ' ολόκληρη τη Χριστιανοσύνη, άνθρωποι ντυμένοι στα μαύρα στέκονται συμμαζεμένοι γύρω από τους βωμούς, ενώ ο ιερέας, κρατώντας στο ένα χέρι του το μικρό του προσευχητάρι και στο άλλο ένα καμπανάκι ή ένα θυμιατό, ορθώνεται ακίνητος αντίκρυ τους, μουρμουρίζοντας σε μια ακατάληπτη γλώσσα λόγια, που κι αν ακόμα ήταν κατανοητά, δε σημαίνουν τίποτα, όντας πια, έπειτα από τόσους αιώνες, απογυμνωμένα από την οποιαδήποτε σημασία τους. Συνήθως είναι ευχές που ευλογούν τη χώρα και τον κυβερνήτη της, τους στρατούς της και τα πολεμικά της πλοία, τα πυρομαχικά και τις χειροβομβίδες της. (...)

Η βροχή, η λιακάδα, το χαλάζι και το χιόνι, οι κεραυνοί κι οι αστραπές, η πείνα και οι πόλεμοι, οι επιδημίες και οι καταστροφές, δεν έχουν καμιά σημασία, δεν παίζουν κανένα ρόλο, δεν ασκούν καμιά απολύτως επίδραση... Ό,τι και να συμβεί οι ιεροτελεστίες εκτελούνται κανονικά μέσα στις εκκλησίες με τη χαμηλή πάντα θερμοκρασία, τα ίδια ακαταλαβίστικα λόγια επαναλαμβάνονται αδιάκοπα από παπάδες τυλιγμένους στα δαντελωτά τους ράσα, τα ίδια αγοράκια ντυμένα στα αγγελικά τους ρούχα ψέλνουν αδιάκοπα με τις λεπτές φωνούλες τενόρων και σοπράνο, ενώ πλάι στην πόρτα το παγκάρι υψώνεται απαραίτητο κι αναπόφευκτο, για να θυμίζει πως η θεϊκή εύνοια κερδίζεται ευκολότερα με τη μεσολάβηση μερικών κερμάτων. Έτσι η χάρη του Θεού ευλογεί βασιλιάδες και έθνη, θωρηκτά και ισχυρά εκρηκτικά μηχανήματα, άρματα μάχης και αεροπλάνα, δυναμώνει τα σφαγεία, για να μπορεί να σφάζει τ' άλογα, τα βόδια και τα πρόβατα, το σιδερά για να μπορεί να τρυπά ευκολότερα το σίδερο, το ράφτη για να κάνει κουμπότρυπες, το μανάβη για να πουλάει καρότα, το μηχανουργό για να κατασκευάζει μηχανές και αυτοκίνητα, τον υγειονομικό για να σκοτώνει μικρόβια, το σταβλίτη για να καθαρίζει τ' αχούρια, το σκουπιδιάρη για ν' αδειάζει τους ντενεκέδες με τα σκουπίδια, την καθαρίστρια για να πλένει τ' αποχωρητήρια, το δημοσιογράφο για να φτιάχνει επικεφαλίδες, τον εισπράκτορα για να κόβει εισιτήρια.

Δύναμη. Δύναμη. Αυτή είναι η λέξη κι αυτό είναι που ζητούν τα τρεμάμενα χείλια τρεβδίζοντας τ' ακαταλαβίστικα, χωρίς κανένα νόημα, λόγια. Δύναμη, λίγη δύναμη”.

Το συμπέρασμα είναι αποστομωτικό.

“Άντρες και γυναίκες ορμάνε, όπως οι γύπες, πάνω απ' τα βρωμισμένα πτώματα, ζευγαρώνουν και χωρίζονται χωρίς να σταματήσουν. Σαρκοβόρα, απαίσια όρνεα, που πέφτουν σαν κοτρώνια από το ψήλος του ουρανού. Νύχια και ράμφη! Να τι είμαστε. Ένα τεράστιο πεπτικό σύστημα οπλισμένο με μια σπάνια όσφρηση, για να ανακαλύπτει τα πτώματα. Εμπρός! Εμπρός! Χωρίς οίκτο, χωρίς συμπόνια, χωρίς αγάπη, χωρίς συχώρεση. Μη ζητάς τίποτα και μη δίνεις τίποτα. Κι άλλα θωρηκτά, κι άλλες εκρηκτικές ύλες, μεγαλύτερες ποσότητες δηλητηριωδών αερίων. Εμπρός! Περισσότεροι γενόκοκκοι, περισσότεροι στρεπτόκοκκοι, περισσότερες μηχανές καταστροφής, περισσότερες, περισσότερες, όλο και περισσότερες, ώσπου τα πάντα να τιναχτούν στον αγέρα, ώσπου ο κόσμος μας να γκρεμιστεί σε κομμάτια παρασέρνοντας μαζί του τη γήινη σφαίρα”.

“Αυτό συμβαίνει στον κόσμο μας, σε κάθε κόσμο. Το καθετί είναι βρώμικο και ο καθένας δεν είναι παρά ένας σκουπιδοτενεκές. Η διαφορά είναι πως μερικοί είναι αρκετά τυχεροί και ο ντενεκές τους έχει και καπάκι”.

Μα δες όμως – αυτή ακριβώς η γύμνια δεν τον έκανε να ντρέπεται. Μα, χαρούμενος, την επιδείκνυε, χωρίς καμιά αναστολή. Τι και αν δεν υπάρχει ελπίδα. Τι κι αν ένιωθε μόνος, τι κι αν ήταν φτωχός. Σαν άλλος Καζαντζάκης, ήταν κι αυτός ελεύθερος.

“Όμως για κάποιο τρόπο η αίσθηση πως δεν υπάρχει ελπίδα είχε πάνω μου μια σωστική επίδραση. Για βδομάδες και μήνες, για χρόνια ολόκληρα (στην πραγματικότητα όλη μου τη ζωή) περίμενα να συμβεί κάτι, το γεγονός που θ' άλλαζε τη ζωή μου και ξαφνικά, εμπνευσμένος από την απόλυτη έλλειψη ελπίδας, ένιωσα ανακουφισμένος, λεύτερος, σαν να φεύγει αποπάνω μου ένα μεγάλο βάρος

“Ένας κόσμος χωρίς ελπίδα. Σύμφωνοι. Αλλά και χωρίς απελπισία”.

Στο τέλος μένει το Ταξίδι

Φτάσαμε λοιπόν στο τέλος. Μα κάθε τέλος είναι μια καινούργια αρχή. Όσο κυλάει η ασταμάτητη ροή του χρόνου. Όσο προσπαθούμε να ζούμε και να σκεφτόμαστε ελεύθερα – εν έτει 2015, σε έναν κόσμο τόσο διαφορετικό και τόσο όμοιο, και παρά τις άφθονες διαφορές που μας χωρίζουν από την εποχή και τη ζωή του συγγραφέα. Και αν υπάρχουν χάσματα… υπάρχουνε και γέφυρες.

Οι τελευταίες κουβέντες ανήκουν στον Χένρυ Μίλερ.

“Βαθιά μες στο αίμα κυλά ο σφυγμός του Παραδείσου. Πιο πέρα. Πάντα πιο πέρα, πάντα το μετά. Όλα αρχίζουν από 'κει, απ' τον αφαλό. Σου κόβουν τον ομφάλιο λώρο, σου δίνουν μια στα πισινά και χοπ! Να 'σαι στον κόσμο, ναυάγιο, καράβι ξυλάρμενο, χωρίς πυξίδα και πιλότο. Γιομίζεις τότε μάτια – αναγκάζεσαι. Μάτια, μάτια. Παντού. Στις μασχάλες, στα χείλια, στις ρίζες των μαλλιών, στις πατούσες. Ό,τι φαίνεται μακρινό έρχεται κοντά σου, ό,τι φαίνεται κοντινό μακραίνει. Μέσα κι όξω μια αδιάκοπη αλλαγή δέρματος, ένα ακατάπαυστο αναποδογύρισμα, ως τη στιγμή που, αφού περιπλανηθείς χρόνια και χρόνια, φτάνεις πια στο νεκρό κέντρο κι εκεί αράζεις, για να σαπίσεις ήρεμα, να λιώσεις, να διαλυθείς για μια ακόμα φορά. Και το μόνο που απομένει είναι τ' όνομά σου.”

“Λαχταρώ έναν κόσμο, όπου οι άντρες και οι γυναίκες θα' ναι σιωπηλοί σαν τα δέντρα (γιατί, αλίμονο, στον κόσμο μας μιλούμε τόσο πολύ, που το πράγμα έχει καταντήσει αφόρητο). Έναν κόσμο όπου οι ποταμοί – ανώνυμοι, άγνωστοι, ελεύθεροι από κάθε μυθολογία – θα σε κουβαλούν από μέρος σε μέρος και θα σε φέρνουν σ' επαφή μ' άλλους ανθρώπους και θα σε βοηθούν να γνωρίσεις την αρχιτεκτονική, τη θρησκεία, τα φυτά και τα ζώα διάφορων τόπων. Ποθώ μεγάλους κι αδάμαστους ποταμούς, χωρίς βάρκες και πλοία, ποταμούς που μέσα τους θα πνίγονται τα ανθρώπινα όντα, βουλιάζοντας όχι πια στο μύθο, την παράδοση, τα βιβλία και τη σκόνη του παρελθόντος, αλλά στο χρόνο, στο διάστημα και στην ιστορία. Ποταμούς τεράστιους, δημιουργούς απέραντων ωκεανών, όμοιων με τον Δάντη και τον Σαίξπηρ, ποταμούς που δε θα κινδυνεύουν να ξεραθούν μες στο κενό του παρελθόντος. Ωκεανούς, ναι! Ας βρούμε, στην ανάγκη ας εφεύρουμε νέους ωκεανούς, παρθένους, άγνωστους, που θα μας ξεπλύνουν απ' το παρελθόν, ωκεανούς που θα δημιουργήσουν νέες γεωλογικές κατατάξεις και νέους γεωλογικούς σχηματισμούς, νέες τοπογραφικές θέσεις και παράξενες, τρομαχτικές ηπείρους.

Εμπρός! (...) Μας χρειάζεται ένας κόσμος κατοικημένος από άντρες και γυναίκες που θα κουβαλούν ανάμεσα στα σκέλια τους ένα μοτέρ, μας χρειάζεται ένας κόσμος κυριευμένος από φυσική μανία, πάθος, δράμα, δράση, όνειρα, τρέλα. Ένας κόσμος δημιουργός εκστατικών στιγμών, όχι παραγωγός πορδών. Πιστεύω πως σήμερα, πιότερο από ποτέ, είμαστε υποχρεωμένοι να σκαλίζουμε τα βιβλία, ακόμα κι αν στο καθένα απ' αυτά δεν υπάρχει παρά μονάχα μια αξιόλογη σελίδα, γιατί οφείλουμε να ψάχνουμε ακατάπαυστα, για να βρούμε το κάθε κομμάτι, το κάθε ξεσκαλίδι, το κάθε θραύσμα που θα μπορούσε να περικλείει μέσα του λίγο μέταλλο, το καθετί που θα μπορούσε να βοηθήσει στην ανάσταση των ψυχών και των σωμάτων.

Μπορεί βέβαια να 'μαστε όλοι καταδικασμένοι, μπορεί να μην υπάρχει ελπίδα σωτηρίας για κανέναν μας, αλλά ακόμα κι αν αυτό αληθεύει, δεν είναι σωστό να παραδοθούμε και να υποκύψουμε στη μοίρα μας δίχως μάχη”.


* τα αποσπάσματα του βιβλίου είναι σε μετάφραση του Βαγγέλη Κατσάνη.