Μ.Καραγάτση: Επιθυμία

«Τριανταοχτώ χρονών. Πέρασαν τα νιάτα με τα όνειρα, κυλάει κι’ ο χρόνος που φέρνει το μεστωμένο άντρα στο κατώφλι του χινόπωρου. Τα γερατιά; Είναι ακόμα μακριά. Μα που είναι και τα νιάτα; Τι απομένει από τη φλόγα της ψυχής, αυτή που φώτιζε τη ζωή με αντιφεγγίσματα πορφυρά; Τι κέρδισα, τι έχασα στο μεγάλο τριανταοχτάχρονο παζάρι της ζωής μου;

Και τότε είδα, και τότε ένιωσα — καθώς ο ήλιος του απομεσήμερου έγειρε κουρασμένος στο δρόμο της νυχτός — πως κύλησαν ανόητα τα χρόνια τα τριανταοχτώ, πως σπαταλήθηκαν δίχως λογισμό και κρίση, δίχως στοχασμό και πείρα, δίχως ηδονή και πίκρα, σε μια τελμάτωση ζωής καθημερινής, καθεωρινής, κουρντισμένης ωσάν ρολόι μ' ελατηρια που δε λένε να σπάσουν ποτέ. Σπατάλησα τα κέρδητά μου δίχως να τα χαρώ. Κ’ ήταν ζημιές τα κέρδη, κέρδη οι ζημιές, που ισοσκέλιζαν απελπιστικά όλα τα φύλλα του μεγάλου βιβλίου... Καμιά μεταφορά εις νέον. Καμιά ανωμαλία στους λογαριασμούς. Κατάντησε μαγαζάκι η επιχείρηση, που πούλαγε αφιόνι με το δράμι σ' όσους ήθελαν να αποχτηνωθούν, όπως εγώ, όπως ο κόσμος όλος …

Τι κέρδισα; Τι χάρηκα; Τριγύρισα τις θάλασσες της γης, έσκισα πέλαγα κι' ωκεανούς, είδα χώρες κι' ακρογιάλια, παράλλαξα νησιά, αντίκρισα ουρανούς κι’ αστέρια στις μακριές αγρύπνιες της γέφυρας, μίλησα με ανθρώπους στους σταθμούς των λιμανιών, έσφιξα γυναίκες στην αγκαλιά μου, που μου ζήτησαν ένα κομμάτι χρυσάφι για να στενάξουν όταν στέναζα. Μα τι κέρδισα; Τι χάρηκα;

Όλ’ αυτά, και θάλασσες, και χώρες, κι’ ανθρώποι, κι’ ουρανοί, περάσαν μπροστά στις νεκρωμένες μου αισθήσεις ωσάν εικόνες ξέμακρες, αδιάφορες, που δεν άφησαν τίποτε εντός μου, αφού εντός μου δεν υπήρχε τίποτα. Τριγύρισα χρόνια τριανταοχτώ τον άδειο εαυτό μου στον έρημο τον κόσμο, ξένος κι’ απόκοσμος, άχρωμος κι’ ουδέτερος, μηδέν, τίποτα. Μου ξέφυγε η πικρή γεύση της θάλασσας, το αψύ άρωμα της στεριάς, το νόημα των ουρανών, το πάθος των ανθρώπων. Δε γεύτηκα τίποτα, γιατί δεν είχα εντός μου τίποτα.

Τη ζωή, αντίθετ’ από την τροφή, μόνον ο χορτάτος τη χορταίνει. Αυτός που βούτηξε ως τα ρουθούνια μέσα στο βουρκωμένο αγιασμό των πόθων της. Αυτός, που γέρος πια, σκυμμένος στο φως του λυχναριού με το λιγοστό το λάδι, κοιτάει να ταξινομήσει τα συντρίμμια, τα κουρέλια, τ' ατίμητα σκουπίδια, που ξέσυρε μαζί της η ψυχή κ’ ή θύμηση ως το χείλος του τάφου.

Και γω, ήμουν γυμνός από ερείπια, άδειος από καταστροφές, με γλώσσα κολλημένη στο στεγνό, τον πεινασμένο ουρανίσκο. Διψασμένος κι’ άσιτος, ζωντανός κι’ αζώητος, πουλημένος στο μηδέν, χαραμισμένος στο τίποτα. Και καθώς ο ήλιος έγερνε και πήγαινε να βασιλέψει, σκίζοντας τον άνεμο με αχτίνες κυματιστές, κατά την πρόσκαιρη νύχτα της γης, είδα κ' ένιωσα και κατάλαβα, πως του ανθρώπου το νυχτερινό σβύσιμο, δεν έχει αυγή να προσμένει, ούτε όρθρο ούτε ανατολή. Κ’ είναι βαρύ το μακρύ σκοτάδι δίχως φορτίο μάταιης χαράς...

Σηκώθηκα βαρύς, άθυμος, και πήρα το μονοπάτι της ρεματιάς. Φόβος κι’ αγωνία είχαν κυριέψει την ψυχή μου. Φόβος της ανέσπερης ζωής. Αγωνία του μάταιου θανάτου.

Ήθελα να ζήσω... Ήθελα να σφυροκοπήσω την ψυχή μου στο αμόνι του καημού με τη βαριά του πόνου. Ήθελα να χαρώ ό,τι δεν χάρηκα, πριν έρθουν ακόμα οι απελπισμένες χρονιές των γερατιών. Ήθελα να βρω, μέσα στον ελάχιστο χρόνο και τόπο, ό,τι δεν βρήκα τόσα χρόνια τώρα σ' όλα τα στίγματα της γης. Ήθελα να συναπαντήσω αυτό που θάφερνε και τ’ άλλα, αυτό που είναι όλα τ’ άλλα, και ηδονή κι’ οδύνη, και χαρά και πόνος, και γνώση κι’ ανοησία. Αυτό που είναι αιτία και πλήρωση, σκοπός και τέρμα, φτάσιμο και φυγή… Την αγάπη ...

Ν’ αγαπήσω... Όχι ν' αγαπηθώ, μα ν’ αγαπήσω… 

Τι μου πρόσφεραν οι γυναίκες που μ’ αγκάλιαζαν με τρικυμισμένη ψυχή, όταν εγώ τρυγούσα τη γλύκα τους με δόντια σφιχτά από αδιαφορία; Τι ένιωσα εγώ από τις θύελλες που γέννησα με όργια γαλήνης; Τι κι’ αν μ’ αγάπησαν; Τ’ αμέτοχα πάθη δε μπορούν να ρυτιδώσουν το θολό καθρέφτη του στεκάμενου βάλτου… Κοχλάζει μονάχα η ματαιότης κ’ εξατμίζεται αφήνοντας μέσα σου κενό καταθλιπτικότατο. Τι κι’ αν μ’ αγάπησαν — αν με αγάπησαν —... Εγώ ζητάω την αγάπη... Εγώ ζητάω να σκορπίσω την ψυχή μου στους αντίθετους ανέμους, να φθαρώ στα αντίξοα ρέματα. Εγώ γυρεύω να σπείρω τις αγωνίες μου για να θερίσω πικρίες. Εγώ θέλω τη στυφή χαρά που μόνο η συντριβή χαρίζει...

Εγώ θέλω...»

***

Το απόσπασμα που διαβάσατε είναι από τα αγαπημένα μου του Μ. Καραγάτση και προέρχεται από το μυθιστόρημά του «Το Χαμένο Νησί» [πρώτη δημοσίευση 1943, Βιβλιοπωλείο της Εστίας].

Ως τίτλο ανάρτησης επέλεξα τη μία εκείνη λέξη που νομίζω το εκφράζει περισσότερο από κάθε άλλη. Πέραν αυτού το κείμενο μιλάει από μόνο του – ανασαίνει, πάλλεται, δονείται… σαν χτύπος καρδιάς. Ποιος ξέρει… ίσως να είναι ο δικός σου. Δεν έχω να προσθέσω κάτι άλλο.

Nighthawks, 1942 by Edward Hopper

Τα όρια της επιθυμίας μας

Ένας από τους δημοφιλέστερους συγγραφείς των τελευταίων 20-30 χρόνων έγινε διάσημος, μεταξύ άλλων, για ένα ρητό που θα το χαρακτήριζα ως μία από τις μεγαλύτερες... απάτες στην ιστορία της λογοτεχνίας. Ο λόγος για τον Πάουλο Κοέλιο και τη ξακουστή εκείνη φράση: «όταν θέλεις πολύ κάτι, όλο το σύμπαν συνωμοτεί για να το κατορθώσεις».

Έτσι έλεγε ο Κοέλιο, πουλώντας εύκολη αισιοδοξία και ελπίδα στον κόσμο. Και ο κόσμος το εκτίμησε δεόντως – ο συγγραφέας έγινε διάσημος κι έμαθε πως να κάνει μακροβούτια στα λεφτ... εε, στα βιβλία, ήθελα να πω.

Ας λέμε τα πράγματα με τ’ όνομά τους. Η πλειοψηφία των ανθρώπων δεν ενδιαφέρονται για γνώση – μόνο για εύκολη παρηγοριά. Όταν μια φορά κι έναν καιρό ο Νίτσε έλεγε πως ο άνθρωπος μετριέται από το βάρος της γνώσης που μπορεί ν’ αντέξει, δεν μιλούσε τυχαία. Στο νιτσεϊκό σύμπαν ο κόσμος συνιστά αέναο πεδίο σύγκρουσης μεταξύ αντίθετων δυνάμεων – δίχως σκοπό ή τελικό προορισμό, δίχως κάποια θεία πρόνοια που επιβλέπει τα πάντα. Μα σ’ ένα σύμπαν όπως εκείνο του Κοέλιο, τα πάντα ρυθμίζονται από μια ανώτερη δύναμη που θέλει το καλό μας – αρκεί να το επιθυμήσουμε πραγματικά και οι ίδιοι.

Ακόμα και αν δεχτούμε πως υπάρχει κάτι βαθύτερο στη φύση που μας περιβάλλει – μια αίσθηση αρμονίας, μια ομορφιά που ξεπερνά εκείνη των αισθήσεων, κάτι που ίσως αδυνατούμε να εκφράσουμε με λόγια – αυτό απέχει πολύ από το να παραδοθούμε οι ίδιοι σε μια μαγική σκέψη και να θεωρήσουμε πως τα πάντα εξαρτώνται από τη βούλησή μας και μόνο. Σκέψεις σαν αυτές θυμίζουν εκείνη την αίσθηση «μαγικής παντοδυναμίας» που οι ψυχαναλυτές απέδωσαν στην πρώιμη παιδική ηλικία – στα πρώτα 1-2 χρόνια της ζωής. Τότε που το μωρό θεωρεί πως ο κόσμος συνιστά προέκταση του εαυτού του και είναι φτιαγμένος σύμφωνα με τις επιθυμίες του και μόνο – αρκεί να κλάψει για να έρθει τρέχοντας η μαμά να το ταΐσει.

Μα μεγαλώνοντας μαθαίνει κάποιος πως ο κόσμος δεν είναι φτιαγμένος μόνο με βάση τις δικές του επιθυμίες... μα με βάση τις επιθυμίες όλων. Επιθυμίες που συχνά μπορεί να έρχονται σε σύγκρουση. Δεν υπάρχει μόνο αυτό που θες εσύ – μα κι εκείνο που θέλουν οι άλλοι.

Όταν για πρώτη φορά το μικρό παιδί ακούει τους γονείς του να του λένε «Όχι», δέχεται ένα μεγάλο πλήγμα στον εγωκεντρισμό του. Εν συνεχεία όμως αυτό το «όχι» μετατρέπεται σε πολύτιμο εφόδιο: μαθαίνοντας να το χρησιμοποιεί, ενσωματώνοντάς το, το παιδί διαφοροποιεί τον εαυτό του απ’ τους άλλους – και συνειδητοποιεί τη μοναδικότητά του. Λέω Όχι – άρα υπάρχω. Μέσα από τη σύγκρουση, προβάλλοντας τη δική του θέληση κόντρα σε εκείνη των άλλων, το παιδί καταλαβαίνει πως η ζωή αποτελεί ένα πεδίο όπου πλήθος θελήσεων πάνε κόντρα η μία στην άλλη. Άλλες συμμαχούν μεταξύ τους... άλλες πάλι βρίσκονται μονίμως σε σύγκρουση.

Πού καταλήγουμε λοιπόν; Στην επικράτηση της «θέλησης του ισχυρότερου»; Ή μήπως στην επικράτηση της «ισχυρότερης θέλησης»; Προσοχή – δεν είναι το ίδιο αυτά τα δύο!

Η σκέψη του Κοέλιο θα λέγαμε πως αρμόζει μάλλον περισσότερο στη δεύτερη εκδοχή: εκεί όπου «αρκεί» να επιθυμείς κάτι πολύ για να το αποκτήσεις. Ένα μεγάλο παραμύθι που μας επαναφέρει στην πολύ πρώιμη παιδική μας ηλικία. Και ποιος δεν θέλει να γίνει ξανά παιδί.

Art by Thomas Subtil

Αν λοιπόν δεν κατορθώσουμε κάτι, είναι επειδή... δεν το «επιθυμήσαμε» αρκετά; Κατά βάθος, φίλε αναγνώστη, δεν... επιθύμησες πολύ εκείνη τη δουλειά που δεν σου έκατσε. Ή εκείνα τα εύκολα θέματα στις εξετάσεις. Ή εκείνο το φλερτ που δεν είχε αίσια εξέλιξη. Ή εκείνη τη σχέση που απέτυχε. Αν τα... ήθελες πραγματικά, αν τα επιθυμούσες πολύ, πάρα πολύ, ΠΑΡΑ πάρα πολύ, τα πράγματα θα είχαν πάει πολύ διαφορετικά! Μα τι να σου κάνω κι εγώ – δεν έχεις μάθει να επιθυμείς σωστά!

Και αν ξυπνήσεις ένα πρωινό, πατήσεις το πόδι έξω απ’ το κρεβάτι σου στο πάτωμα και, ΤΣΟΥΠ, βουτήξεις σε μια σκατούλα που αμόλησε ο σκύλος σου... είναι επειδή δεν επιθυμούσες να πάνε τα πράγματα αλλιώς! Και αν βγεις έξω και φας μια μεγαλοπρεπέστατη γλίστρα στο δρόμο, προσγειώνοντας τον πισινό σου στο σκληρό πεζοδρόμιο, είναι επειδή το σύμπαν γελάει με την ατυχία σου! Να πρόσεχες και να μην ήσουν γεμάτος με τόσο αρνητικές σκέψεις.

Για να μη μιλήσω για όλες εκείνες τις κατηγορίες πληθυσμών στον κόσμο που μαστίζονται από βαριά προβλήματα, που τους χτυπάει η κρίση, ο πόλεμος, και όλα αυτά τα... μικροπράγματα. Νά κάποιοι άνθρωποι που δεν επιθυμούν αληθινά και σε βάθος! Αχ, να ρίχναμε με αεροπλάνα το βιβλίο του Κοέλιο στους πληθυσμούς της Συρίας ή της Αφρικής – τότε θα διαπίστωναν πως είναι όλα θέμα θέλησης και μόνο! Μα δεν ξέρουν, οι κουτοί, γι’ αυτό και υποφέρουν.

Ας μη με κατηγορούν οι φίλοι του συμπαθέστατου, κατά τ’ άλλα, συγγραφέα. Η αλήθεια είναι πως προτιμώ τους αισιόδοξους ανθρώπους σε σχέση με τους μίζερους – οι πρώτοι είναι ευχάριστοι στην παρέα, ενώ οι δεύτεροι δεν χωνεύονται με τίποτα. Μα τόση πια ονειροπόληση δίνει κακό όνομα στα παραμύθια – που, στο βάθος τους, διέπονται από μηνύματα δίχως βολικές απαντήσεις.

Μιλώντας από την ψυχολογική και όχι τη μυθιστορηματική σκοπιά, μπορώ να δώσω μια βάση αλήθειας στο ρητό του Κοέλιο. Γιατί είναι γεγονός πως κάποιες φορές οι επιθυμίες μας καθοδηγούν τα αποτελέσματα των πράξεών μας. Και ορισμένες φορές αν αποτυγχάνουμε, είναι επειδή οι ίδιοι, ασυναίσθητα, καθοδηγήσαμε τη συμπεριφορά μας προς τα κει. Στην Ψυχολογία αυτό ονομάζεται «Αυτοεκπληρούμενη Προφητεία» - εκείνο που θα λέγαμε αλλιώς: «είδες, στο ΕΙΠΑ πως θα αποτύχω!».

Υπάρχουν περιστάσεις που μπορεί να μην πιστεύεις στις προοπτικές της επιτυχίας σου. Για παράδειγμα να βγαίνεις με μια κοπέλα, μα να μην πιστεύεις στις δυνατότητές σου – ή να δίνεις συνέντευξη για μια δουλειά, μα να μην θεωρείς κατά βάθος άξιο τον εαυτό σου. Μπορεί τότε να «καθοδηγήσεις» πλάγια τα γεγονότα, ώστε να καταλήξουν στην αποτυχία που εξαρχής περίμενες: με την κοπέλα θα είσαι υπερβολικά αμήχανος ή άγαρμπος και στη συνέντευξη θα μεταδίδεις μειωμένη αυτοπεποίθηση. Εν τέλει αποτυγχάνεις και αυτό, εν μέρει, οφείλεται σε σένα τον ίδιο που ουδέποτε πίστεψες στις δυνατότητές σου. Όλα για να επιβεβαιώσεις στον εαυτό σου την κοσμοθεωρία που έχεις διαμορφώσει, ακόμα και αν αυτή είναι σε βάρος σου.

Μα σε περιπτώσεις σαν αυτές είναι παραπλανητικό να μιλάμε για «μειωμένη επιθυμία». Σωστότερο είναι να μιλάμε για περιορισμένη αυτοπεποίθηση, ή έλλειψη πίστης στο σκοπό σου. Ίσως πάλι συνιστά ζήτημα προσωπικής ταυτότητας: κάποιος προτιμά να επιβεβαιώνει μια αρνητική ταυτότητα που έχει χτίσει για τον εαυτό του (εκείνη του «αποτυχημένου», για παράδειγμα), παρά να μην έχει καμία απολύτως ταυτότητα.

Rene Magritte, "La tentative de'impossible", 1928

Ισχύει απόλυτα πως αν κάποιες φορές δεν φτάσαμε στ’ αστέρια, είναι επειδή θεωρήσαμε πως είναι αδύνατο να φτάσουμε σ’ αυτά. Μα το ίδιο έλεγαν κάποτε και για το φεγγάρι – και νά που τα κατάφερε ο άνθρωπος. Ναι, κύριοι – κάποια πράγματα είναι όντως θέμα θέλησης. Μα όχι μόνο – είναι επίσης θέμα στόχου, αγώνα, επιμονής, προσπάθειας – και φυσικά τύχης!

Γιατί κάποιες φορές δεν αρκεί να επιθυμείς – μα πρέπει να αγωνιστείς, να κοπιάσεις, να επιμείνεις... και δεν αποκλείεται στο τέλος να δεις το βράχο σου να κατρακυλάει απ’ το βουνό, κι εσύ, σαν άλλος Σίσυφος, να πρέπει να τον σπρώξεις πάλι απ’ την αρχή...

Και κάποιες άλλες φορές δεν φταις εσύ που δεν παίρνεις την κοπέλα – μα τα γούστα της, που είναι τόσο διαφορετικά απ’ τα δικά σου. Και δεν φταις εσύ που δεν παίρνεις τη δουλειά – μα τα μυαλά του εργοδότη σου και οι απαιτήσεις της αγοράς. Και δεν φταις εσύ αν ξεσπά πόλεμος ή κάποια βαριά κρίση – μα ένα ολόκληρο κοινωνικό σύστημα που τρέφεται έξω και πέρα από σένα και δεν λογαριάζει καθόλου τις προσωπικές επιθυμίες σου.

Και δεν φταις εσύ αν, ΤΣΟΥΠ, πάτησες μες στη σκατούλα πρωινιάτικα! Απλά έτυχε, αδερφέ μου! Απλά έτυχε!

Τό να συνειδητοποιούμε πως αρκετά πράγματα βρίσκονται πέρα και έξω από το φάσμα των επιθυμιών μας συνιστά ένδειξη ωρίμανσης. Γιατί αναγνωρίζουμε πως υπάρχουν πολλαπλές θελήσεις στον κόσμο, όχι μόνο η δική μας. Αν εσύ θέλεις κάτι πολύ... μπορεί κάποιος άλλος να θέλει το ακριβώς αντίθετο, το ίδιο πολύ με σένα. Δεν αρκεί να θες κάτι. Δεν είσαι μόνος σου στον κόσμο. Επιτέλους πια – δεν είσαι μωρό παιδί.

Μα αυτό δεν σημαίνει πως δεν μπορείς να επηρεάσεις κάποια πράγματα με τη θέλησή σου. Η τελευταία πάντα παίζει το ρόλο της – και αν μάλιστα ενώσει τη φωνή της με πολλές άλλες σαν αυτήν, τότε θα τη δεις να δυναμώνει, ν’ αποκτά σάρκα και οστά! Έτσι προχωρά ο κόσμος. Όχι, δεν πρόκειται απλά για μια αέναη τάση «επιβίωσης του ισχυρότερου» - γιατί εκείνο που ονομάζουμε «δύναμη» ποικίλλει, ανάλογα με τις ερμηνείες... Κάποιοι για παράδειγμα βρίσκουν δύναμη στον ατομικισμό... άλλοι στην αλληλεγγύη. Κάποιοι στο συναίσθημα... και άλλοι στη λογική. Κάποιοι στη γνώση... και άλλοι στην άγνοια.

Ίσως τελικά το λάθος του Κοέλιο ήταν πως απλοποίησε υπερβολικά μια σύνθετη πραγματικότητα. Δεν είπε ψέματα – απλά μίλησε πολύ απλοϊκά, απευθυνόμενος σε όλους εκείνους που βαριούνταν να ψάξουν και πολύ τα πράγματα.

Κλείνοντας, θα σας εκμυστηρευτώ ένα μυστικό: είναι ωραίο που δεν γίνονται τα πράγματα πάντα όπως τα θες! Γιατί θα βαριόσουν υπερβολικά γρήγορα έτσι – πίστεψέ με. Σκέψου πόσο ομορφότερο είναι όταν πραγματοποιείται μια επιθυμία σου, ενώ τόσες άλλες είχαν αποτύχει... σκέψου πόσο περισσότερο την απολαμβάνεις! Σκέψου πόσο λιγότερη χαρά θ’ αντλούσες αν έβρισκες ικανοποίηση σε όλες!

Γιατί μέσα από την απώλεια και την έλλειψη μαθαίνουμε να εκτιμούμε καλύτερα εκείνα που, εν τέλει, αποκτούμε... Εκείνα που αποκτούμε μέσα από την τύχη, την προσπάθεια, την επιμονή και... κάποιες φορές, απλά και μόνο γιατί το επιθυμούμε βαθιά.